ENGAGEMENT MARKERS AS METADISCOURSE IN THE DEDE KORKUT STORIES

Öz

When producing a text, the writer or speaker seeks to establish a relationship with the reader or listener. This is achieved through discourse markers, categorized into two main groups: interactive and interactional metadiscourse markers. A key interactional marker is engagement markers, which aim to build direct rapport with the reader. Engagement markers are also found in narrative texts, where the narrator directly addresses the listener to involve them in the story or strengthen the narrative. While metadiscourse is mainly examined in academic discourse, this study explores its presence in the Dede Korkut Stories. Using Hyland’s (2005) model, instances are classified according to their context and function. The identified engagement features include personal references, reader pronouns, direct addresses, and shared cultural expressions, rhetorical questions, and directives establishing shared observations and expectations. These features highlight the narrator–listener relationship and reflect the oral tradition of the text.

Anahtar Kelimeler

• Dede Korkut Stories
• discourse
• metadiscourse
• engagement markers

DEDE KORKUT HİKÂYELERİNDE KATILIM BELİRLEYİCİLERİNİN ÜSTSÖYLEMSEL İŞLEVİ

Öz

Bir metin oluşturulurken içeriğe ve bağlama bağlı olmak kaydıyla yazar / konuşur muhatabı olan okuyucu / dinleyici ile bir ilişki kurmaya ihtiyaç duyar. Bunu sağlayan unsurlardan biri üstsöylem belirleyicileridir. Bunlar, işlevlerine göre çeşitli altulamlara sahiptir. Bu altulamlar yapılan sınıflandırmalara göre bilgi odaklı ve alıcı odaklı üstsöylem belirleyicileri şeklinde iki temel başlık altında yer almaktadır. Alıcı odaklı üstsöylem belirleyicilerden biri de okuyucuyla doğrudan ilişki kurmayı amaçlayan katılım belirleyicilerdir. Alıcıyı metne dâhil etmek ve anlatımı güçlendirmek amacıyla, özellikle anlatıcının muhatabına doğrudan seslendiği anlatı metinlerinde de üstsöylem işaretleyicilerine rastlanmaktadır. Genellikle akademik söylemde incelenen üstsöylem, bu çalışmada Dede Korkut Hikâyeleri çerçevesinde ele alınmış; katılım belirleyicileri bağlam ve işlevlerine göre sınıflandırılarak örneklendirilmiştir. Değerlendirmede Hyland’ın (2005) modeli esas alınmıştır. Belirleyiciler; okuyucu adılları, hitaplar ve kişisel notlar, retorik sorular ve ortak gözlem ile beklenti oluşturan yönergelerden oluşur. Bu ifadeler vasıtasıyla anlatımda anlatıcı-dinleyici ilişkisinin ve sözlü kültür geleneğinin izlerini sürmek mümkündür.

Anahtar Kelimeler

• Dede Korkut Hikâyeleri
• söylem
• üstsöylem
• katılım belirleyicileri

Kaynakça

1. Ädel, A. ve Mauranen A. (2010). Metadiscourse: diverse and divided perspectives. Nordic Journal of English Studies, 9(2), 1-11. https://doi.org/10.35360/njes.215
2. Akbaş, E. ve Hatipoğlu, Ç. (2018). Metadiscourse variations across academic genres: rhetorical preferences in textual and interpersonal markers. Kuram ve Uygulamada Eğitim Bilimleri, 18(4), 767-775. http://dx.doi.org/10.12738/estp.2018.4.0001
3. Algı, S. (2012). Hedges and boosters in L1 and L2 argumentative paragraphs: implications for teaching L2 academic writing. (Tez No. 321188) [Yüksek Lisans Tezi, Orta Doğu Teknik Üniversitesi-Ankara]. Yükseköğretim Kurulu Ulusal Tez Merkezi.
4. Aydın Öztürk, E. ve İşeri, K. (2023). Bilimsel makale özet metinlerinde üstsöylemsel adlar. Pamukkale Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 56, 421-434. https://doi.org/10.30794/pausbed.1258258
5. Aydın, E. (2023). Türkçe akademik metinlerde üstsöylemsel adlar. (Tez No. 841012) [Doktora Tezi, Dokuz Eylül Üniversitesi-İzmir]. Yükseköğretim Kurulu Ulusal Tez Merkezi.
6. Başgöz, İ. (2001). Sözlü anlatımda ara söz: Türk hikâye anlatıcılarının şahsi değerlendirmelerine ait bir durum incelemesi. (çev. Metin Ekici), Millî Folklor, 50, 86-104. https://www.millifolklordergisi.com/PdfViewer.aspx?Sayi=50&Sayfa=83
7. Bekki, S. (2015). Dedem Korkut Kitabı bibliyografyası üzerine bir deneme (Türkiye’deki yayınlar 1916-2013). Berikan.
8. Bekki, S. (2016). Dedem Korkut Kitabı araştırmaları. Manas.

9. Bozkurt, F. (2021). Risâletü'n-Nushiyye’de bir üstsöylem ögesi olarak kendinden söz etme. Afyon Kocatepe Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi Yunus Emre ve Türkçe Özel Sayısı, 23, 226- 243. https://doi.org/10.32709/akusosbil.991224
10. Çapar, M ve Turan, Ü. D. (2020). Interactional metadiscourse in research articles written by Turkish and native speakers. Anadolu Journal of Educational Sciences International, 10(1), 324-358. https://doi.org/10.18039/ajesi.682042
11. Dağ Tarcan, Ö. (2017). Türkçe bilimsel metinlerde etkileşimli üstsöylem belirleyicileri. Ankara Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 8(2), 176-184. https://doi.org/10.1501/sbeder_0000000144
12. Dağ Tarcan, Ö. (2019). Sosyal bilimler alanında yazılan Türkçe bilimsel metinlerde kullanılan üstsöylem belirleyicileri. (Tez No. 558309) [Doktora Tezi, Ankara Üniversitesi-Ankara]. Yükseköğretim Kurulu Ulusal Tez Merkezi.
13. Dağlı, A. (2023). Halk hikâyelerinde ara sözce (ara söz) sistematiği. Paradigma.
14. Ergin, M. [Haz.] (2004). Dede Korkut Kitabı I. Türk Dil Kurumu.
15. Güçlü, R. (2022). A diachronic and gender-based analysis of Turkish MA theses: The use of metadiscourse markers. (Tez No. 707702) [Doktora Tezi, Hacettepe Üniversitesi-Ankara]. Yükseköğretim Kurulu Ulusal Tez Merkezi.
16. Güçlü, R. (2024a). Hedging and boosting in Turkish MA theses’ conclusions. Mersin Üniversitesi Dil ve Edebiyat Dergisi, 20(1), 17-54. https://izlik.org/JA82FY93KM
17. Güçlü, R. (2024b). Yabancılara Türkçe öğretimi ders kitaplarında “ben” ve “biz”: bir üstsöylem çözümlemesinde kültürel yansımalar. Türkbilig, 2024(48), 141-176. https://doi.org/10.59257/turkbilig.1451198
18. Güçlü, R. (2025) The use of metadiscourse markers in L2 Turkish opinion texts by native Albanian students. Uluslararası Türkçe Öğretimi Araştırmaları Dergisi, 5(2), 288-316. https://izlik.org/JA49JW94PN
19. Güçlü, R. ve Önem, E. E. (2025). The use of metadiscourse in Turkish EFL learners’ L1 and L2 argumentative essays. Integration of Education, 29(3), 573-594. https://doi.org/10.15507/1991-9468.029.202503.573-594
20. Güçlü, R. ve Özyıldırım, I. (2025). A diachronic corpus analysis of interactive and interactional markers in Turkish MA theses’ conclusions. Turkish Studies - Educational Sciences, 20(1), 35-52. https://dx.doi.org/10.7827/TurkishStudies.78495
21. Hyland, K. (2005). Metadiscourse: exploring interaction in writing. Continuum.
22. Hyland, K. ve Jiang, F. K. (2022). Metadiscourse: the evolution of an approach to texts. Text & Talk, 44(3), 411-433. https://doi.org/10.1515/text-2021-0156
23. Kaçalin, M. S. (2017). Oğuzların diliyle Dedem Korkudun Kitabı. TDK.
24. Karaz, E. (2024). 8.sınıf öğrencilerinin ürettiği tartışma metinlerinde vurgulayıcı ve kaçınsama üstsöylem belirleyicileri. (Tez No. 880443) [Yüksek Lisans Tezi, Mersin Üniversitesi-Mersin]. Yükseköğretim Kurulu Ulusal Tez Merkezi.
25. Kaya, D. (2013). Âşık Şenlik’in Sevdakâr ile Gülenaz Hanım hikâyesi. Vilayet.
26. Kaya, F. (2019). Üstsöylem belirticilerinin doğrudan öğretiminin öğrencilerin yazma yeterliliklerine etkisi ve öğrencilerin süreç hakkındaki görüşleri. (Tez No. 560701) [Doktora Tezi, Çukurova Üniversitesi-Adana]. Yükseköğretim Kurulu Ulusal Tez Merkezi.
27. Kızılözen, C. ve Kızılözen, G. (2017). Dedem Korkut Kitabı’nın yazıldığı gibi okunması ve sözlü formül kuramı. Folklor/Edebiyat, 23(92), 29-39. https://izlik.org/JA46XF63YJ
28. Koroğlu, Z. (2017). Ana dili İngilizce olan ve olmayanların yüksek lisans ve doktora tezlerindeki üstsöylemsel etkileşim: bağlaçların durumu. (Tez No. 485633) [Doktora Tezi, Çukurova Üniversitesi-Adana]. Yükseköğretim Kurulu Ulusal Tez Merkezi.
29. Kurudayıoğlu, M. ve Çimen, L. (2020). Yabancı dil olarak Türkçe öğrenen öğrencilerin akademik yazılarında etkileşimli üstsöylem belirleyicilerinin kullanımı. OPUS Uluslararası Toplum Araştırmaları Dergisi 16(31), 3899-3923. https://doi.org/10.26466/opus.771950
30. Oflaz Köleci, E. (2022). Türkçe bilimsel metinlerde tanıtsallık sunumları ve üstsöylem ilişkisi. (Tez No. 847757) [Doktora Tezi, Ankara Üniversitesi-Ankara]. Yükseköğretim Kurulu Ulusal Tez Merkezi.
31. Onder Ozdemir, N. ve Longo, B. (2013). Metadiscourse use in thesis abstracts: a cross-cultural study. procedia-social and behavioral sciences, 141, 59-63. http://dx.doi.org/10.1016/j.sbspro.2014.05.011
32. Önel, M. A. (2020). Türkçe eğitimi alanında yapılmış yüksek lisans tezlerinde kişilerarası üstsöylem belirleyicilerinin betimlenmesi. (Tez No. 640869) [Yüksek Lisans Tezi, Mersin Üniversitesi-Mersin]. Yükseköğretim Kurulu Ulusal Tez Merkezi.
33. Özçelik, S. [Haz.] (2022). Dede Korkut (Dresden Nüshası metin dizin). TDK.
34. Sarı, İ. (2020). Dede Korkut Kitabı’nda söylem belirleyiciler. Bilig, 93, 29-52. https://doi.org/10.12995/bilig.9302
35. Soyşekerci, G. (2023). Üstsöylem belirleyicilerinin farklı metin türlerinde görünümleri. (Tez No. 841013) [Doktora Tezi, Dokuz Eylül Üniversitesi-İzmir]. Yükseköğretim Kurulu Ulusal Tez Merkezi.
36. Soyşekerci, G., Aydın Öztürk, E ve İşeri, K. (2022). Lisansüstü tezlerin sonuç bölümlerinde üstsöylem belirleyicileri. Çukurova Üniversitesi Türkoloji Araştırmaları Dergisi, 7(2), 766-794. https://doi.org/10.32321/cutad.1104308
37. Şen, E. (2019). Bilimsel makale özetlerinde üstsöylem belirleyicilerinin incelenmesi. (Tez No. 608886) [Doktora Tezi, Dokuz Eylül Üniversitesi-İzmir]. Yükseköğretim Kurulu Ulusal Tez Merkezi.
38. Şen, E. (2020). Makale özetlerinde “ben” ve “biz”: bir üstsöylem çözümlemesi. International Journal of Language Academy, 8(1), 62-72. https://doi.org/10.29228/ijla.39695
39. Şen, E. (2021). Üstsöylem: tanım, modeller, çözümlemeler çerçevesinde bir değerlendirme. Kültür Araştırmaları Dergisi, 8, 275-299. https://doi.org/10.46250/kulturder.863659
40. Şen, E. ve İşeri K. (2023). Makale özetleri ve alıcı odaklı etkileşimli üstsöylem belirleyicileri. TDEA Belleten, 75, 33-60. https://doi.org/10.32925/tday.2023.94
41. Şimşek, R. ve Teymur, E. (2023). Akademik Türkçe içeriklerinde üstsöylem belirleyicilerin görünümleri. Kahramanmaraş Sütçü İmam Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 20(2), 393-403. https://doi.org/10.33437/ksusbd.1325683
42. Tarcan, Ö. (2019). Sosyal bilimler alanında Türkçe yazılan bilimsel metinlerde kullanılan üstsöylem belirleyicileri. (Tez No. 558309) Yüksek Lisans Tezi, Ankara Üniversitesi-Ankara. Yükseköğretim Kurulu Ulusal Tez Merkezi.
43. Thompson, G. (2001). Interaction in academic writing: learning to argue with the reader. Applied Linguistics, 22(1), 58-78. https://doi.org/10.1093/applin/22.1.58
44. Türkmen, F. (2004). Dede Korkut Hikayelerinde ara sözler. Türk Dili Araştırmaları Yıllığı - Belleten, 46(1998/1), 153-160. https://tdkbelleten.gov.tr/tam-metin-pdf/590/tur
45. Uzun, L. (2001). Bilimsel metne özgü önbiçimlenişler ve bilimsel metin yazma edimi. Anatolia: Turizm Araştırmaları Dergisi, 12, 197-204. https://izlik.org/JA93GF33TF
46. Üstünalp, İ. ve Yılmaz, E. (2022). Analyzing nouns and verbs marked with self-mention suffixes in graduate theses. Journal of Language Education and Research, 8(2), 437-455. https://doi.org/10.31464/jlere.1132280
47. Yaşar, O. (2024). Yabancı dil olarak Türkçe öğretimi dil setlerinde üstsöylem belirleyicileri. (Tez No. 927753) [Yüksek Lisans Tezi, Kocaeli Üniversitesi-Kocaeli. Yükseköğretim Kurulu Ulusal Tez Merkezi.
48. Yuvayapan, F. (2018). Etkileşimsel üstsöylem ögelerinin yazar duruşunu sağlamadaki pragmatik rolü: doktora tezlerinden oluşan diller arası bir çalışma. (Tez No. 491029) [Doktora Tezi, Erciyes Üniversitesi-Kayseri]. Yükseköğretim Kurulu Ulusal Tez Merkezi.