CONCEPTUAL FRAMEWORK STUDY BASED ON OFFICIAL HISTORIES: THE HISTORY OF NAÎMÂ AND THE HISTORY OF CEVDET

Yıl 2026, Cilt: 15 Sayı: 1, 96 - 113, 15.03.2026

Eda Temir

https://izlik.org/JA53NR47EP

Öz

The concept of field theory in linguistics is grounded in a semantic approach and refers to a group of words derived from the same root, known as a word family. Within this field, semantic relations such as similarity, close meaning, and synonymy function as the main principles structuring the conceptual set. Accordingly, a conceptual field can be defined as a linguistic framework examining relationships among words within the same lexical family and the scope of that family.
In this study, a conceptual field analysis was conducted on historical texts written by two official historians whose works were composed approximately a century and a half apart. The corpus, defined by selection, includes the “Faide” and “Fasl-ı Evvel” sections of the first volume of Târîh-i Na’îmâ and the “Fasl-ı Evvel” and “Fasl-ı Sânî” sections of Târîh-i Cevdet. The study presents a comparative conceptual field analysis based on Ahmet Cevdet Pasha’s Târîh-i Cevdet.

Anahtar Kelimeler

Vocabulary , conceptual field , historiography , Naima , Ahmet Cevdet Pasha

RESMÎ TARİHLERDEN HAREKETLE KAVRAM ALANI ÇALIŞMASI: TÂRÎH-İ NAÎMÂ VE TÂRÎH-İ CEVDET

https://izlik.org/JA53NR47EP

Öz

Kavram alanı kuramı, anlambilimsel yaklaşımın temel alındığı bir dilbilim terimidir. Aynı kökten türemiş olan kelimelerin oluşturduğu grup kelime ailesi olarak tanımlanır. Benzer anlam, yakın anlam, eş anlam gibi çeşitli anlamsal ilişkiler kavram alanı kümesinin temel belirleyicileri olarak rol oynar. Yani kavram alanı temelde sözcüklerin kelime ailesi ile ilişkileri ve o ailenin genişliği esasına dayanan bir dilbilimsel yaklaşım olarak açıklanabilmektedir.
Çalışmamızda, yazılış tarihleri arasında yaklaşık bir buçuk asırlık zaman farkı bulunan iki resmî tarih yazıcısının kaleme aldığı tarih metinleri üzerinde kavram alanı incelemesi yapılmıştır. Seçki yöntemiyle sınırları çizilen çalışmanın örneklemi, Târîh-i Na’îmâ adlı eserin birinci cildinde yer alan “Faide” ve “Fasl-ı Evvel” bölümleri ile Târîh-i Cevdet’teki “Faslı Evvel” ve “Fasl-ı Sânî” bölümlerinde yer alan metinlerdir. Çalışmada Ahmet Cevdet Paşa’nın Târîh-i Cevdet’i esas alınarak karşılaştırmalı bir kavram alanı çalışması ortaya konmuştur.

Anahtar Kelimeler

Söz varlığı , kavram alanı , tarih yazıcılığı , Naîmâ , Ahmet Cevdet Paşa

Kaynakça

• Ahmed Cevdet Paşa. (2018). Târîh-i Cevdet (Cilt 1, Haz. Mehmet İpşirli). Türk Tarih Kurumu.
• Aksan, D. (2004). Kelime bilimi ve anlambilimi ölçütlerinden yararlanarak bir yazı dilinin eskiliğini saptama yolları I: kavram alanı - kelime ailesi ilişkileri ve Türk yazı dilinin eskiliği üzerine. Dilbilim ve Türkçe Yazıları içinde (ss. 110-119). Multilingual.
• Aksan, D. (2006). Anlambilim konuları ve Türkçenin anlambilimi. Engin.
• Aksan, Y., Aksan, M., Mersinli, Ü. & Demirhan, U. U. (2017). A frequency dictionary of Turkish core vocabulary for learners. Routledge Pub.
• Arı, G., & Kaymak, E. (2021). B1 Türkçe ders kitaplarındaki kavram alanları ve kavram sayıları. RumeliDE Dil ve Edebiyat Araştırmaları Dergisi, (Ö10), 296-307. https://doi.org/10.29000/rumelide.1011423
• Arıkan, Z. (t.y.). Târîh-i Cevdet. TDV İslâm Ansiklopedisi. https://islamansiklopedisi.org.tr/tarih-i-cevdet
• Aydın, M. A. (t.y.). Kānûn-ı Esâsî. TDV İslâm Ansiklopedisi. https://islamansiklopedisi.org.tr/kanun-i-esasi
• Demir, C. (2024). Tanzimat’tan Cumhuriyet’e Türkçe ve Türkçe dil bilgisi öğretimi. C. Demir & R. Gürses (Ed.), Türkçenin eğitimine emek verenler (1839-1938) Türk Dil Kurumu. https://tdk.gov.tr/turkcenin-egitimine-emek-verenler-1839-1938-turkcenin-egitimi-ve-ogretimi-bilim-ve-uygulama-kolu/
• Develi, H. (2010). Söze boğulan tarih: Osmanlı tarih yazıcılığının dili. Eski Türk Edebiyatı Çalışmaları V Nesrin İnşâsı: Düzyazıda Dil, Üslûp ve Türler içinde (ss. 84-123). Turkuvaz.
• Fettahoğlu, K. (2021). Bir tanzimat bürokratı: Ahmed Cevdet Paşa. Timaş.
• Herkmen, D. (2010). “Eyle-” yardımcı fiili. Uluslararası Sosyal Araştırmalar Dergisi, 3(12), 238-249. https://www.sosyalarastirmalar.com/articles/the-auxiliary-verb-eyle.pdf
• İpşirli, M. (2006). Naîmâ. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi içinde (Cilt 32, ss. 316-318). TDV.
• İpşirli, M. (t.y.). Naîmâ. TDV İslâm Ansiklopedisi. https://islamansiklopedisi.org.tr/naima
• Korkmaz, Z. (1992). Gramer terimleri sözlüğü. TDK.
• Na’îmâ Mustafa Efendi. (2014). Târîh-i Na’îmâ (Ravzatü’l-Hüseyn fî Hulâsati Ahbâri’l-Hâfikayn) (Cilt 1, Haz. Mehmet İpşirli). Türk Tarih Kurumu.
• Ölker, G. (2011). Yazılı Türkçenin kelime sıklığı sözlüğü (1945-1950 Arası). Kömen.
• Ölker, P. (2016). Tanzimat basınının dili. Türk Dil Kurumu.
• Ölker, P. (2018). Eski Oğuz Türkçesinden klâsik Osmanlı Türkçesine birleşik fiil tercihi: Kabusname çevirisi örneği. Selçuk Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Dergisi, (43), 47-64. https://doi.org/10.21563/sutad.447216
• Ölker, P. (2024, 21-23 Haziran). İdeolojik ve sosyal değişimlerin dil politikalarına yansıması bağlamında Anayasa’nın Teşkilat-ı Esasiye’ye dönüşümü. [Sözlü bildiri]. Selçuk 10th International Conference on Social Sciences, Konya.
• Ölker, P., & Aktaş, T. (2013). Tanzimat fermanının metindilbilimsel çözümlenmesi. Türk Dünyası İncelemeleri Dergisi, 13(2), 209-230. https://izlik.org/JA32JN96WK
• Özcan, A. (2013). Osmanlı tarihçiliğine ve tarih kaynaklarına genel bir bakış. FSM İlmî Araştırmalar İnsan ve Toplum Bilimleri Dergisi, (1), 271-293. https://izlik.org/JA32LY46XU
• Özkan, N. (2024). Ahmet Cevdet (Paşa). C. Demir & R. Gürses (Ed.), Türkçenin eğitimine emek verenler (1839-1938) (ss. 187-215). Türk Dil Kurumu. https://tdk.gov.tr/turkcenin-egitimine-emek-verenler-1839-1938-turkcenin-egitimi-ve-ogretimi-bilim-ve-uygulama-kolu/
• Özyurt, C. (2013). Osmanlı’da resmî ulusçuluk ve dil politikası. Selçuk İletişim, 3(3), 155-165. https://doi.org/10.18094/si.51065
• Sağol Yüksekkaya, G. (1999). Osmanlı döneminde dilde sadeleşme. Osmanlı Ansiklopedisi içinde (Cilt 9, ss. 247-276).
• Şahiner, Y. (2017). Mustafa Naîmâ Efendi’nin hayatı, tarihçiliği ve eseri hakkında kısa bir değerlendirme. Anasay, (1), 85-100. https://izlik.org/JA72DP42BA
• Tietze, A. (2016). Tarihi ve etimolojik Türkiye Türkçesi lugati (C-E, Cilt 1). TÜBA.
• Türk Dil Kurumu. (t.y.). Güncel Türkçe sözlük. http://sozluk.gov.tr
• Uçar Aşıkcan, S., & Yıldırım, Z. (2024). Halepli Mustafa Naima ve Gelibolulu Mustafa Ali Efendi’nin tarih anlayışının karşılaştırılması. Eğitim ve Bilim Araştırmaları içinde (ss. 174-179). Çizgi.
• Yıldırımer, Ş. (2015). Ahmet Cevdet Paşa ve hukukçuluğu (1822-1895). SDÜ Hukuk Fakültesi Dergisi, 5(1), 117-141. https://izlik.org/JA42YW82NS