DERLEME SÖZLÜĞÜ’NDE İLETİŞİM FİİLLERİ: OLUMSUZ DUYGU BİLDİREN FİİLLER

Öz

Bir dilin söz varlığını oluşturan temel unsurlardan biri olan fiiller, dilde morfolojik, sentaktik ve semantik açıdan sınıflandırılmıştır. İletişim fiilleri ise mental fiil kategorisinde değerlendirilmektedir. Bu çalışmada, Anadolu ağızlarının söz varlığını yansıtan eserlerden biri olan Türkiye’de Halk Ağzından Derleme Sözlüğü (2009) temelinde iletişim fiilleri incelenmiştir. Açıklama fiilleri veya iletişim fiilleri olarak adlandırılan bu fiillerin tespiti ve tasnifinde Yıldız (2016) ve Ärnazarov’un (1982) çalışmalarından hareketle bir sınıflandırma yapılmıştır. Çalışmada, iletişim fiillerinden, anlam özelliklerine göre olumsuz duygu bildiren fiiller örneklem olarak belirlenmiş, bu fiiller yedi tematik başlıkta tasnif edilmiş ve incelenmiştir. Sonuç olarak Derleme Sözlüğü’nde tespit edilen olumsuz iletişim fiillerinin, bireyler arasında iletişimi sağlayan, düzenleyen, devam ettiren, insanların olumlu-olumsuz duygu ve düşüncelerini aktaran dilsel birimler olduğu belirlenmiştir.

Anahtar Kelimeler

• Türkçe
• iletişim fiilleri
• söz varlığı
• Derleme Sözlüğü
• olumsuz duygu bildiren fiiller

Etik Beyan

Çalışma etik kurul izni gerektirmemektedir. Çalışmanın tüm süreçlerinin araştırma ve yayın etiğine uygun olduğunu, etik kurallara ve bilimsel atıf gösterme ilkelerine uyduğumu beyan ederim.

COMMUNICATION VERBS IN THE DERLEME SÖZLÜĞÜ: VERBS EXPRESSING NEGATIVE EMOTIONS

Öz

Verbs, one of the fundamental elements constituting the lexical inventory of a language, are classified morphologically, syntactically, and semantically within the language. Communicative verbs, on the other hand, are classified as mental verbs. In this study, communication verbs were examined based on the Türkiye’de Halk Ağzından Derleme Sözlüğü (2009), one of the works reflecting the lexical inventory of Anatolian dialects. A classification was made based on the works of Yıldız (2016) and Ärnazarov (1982) for the identification and classification of these verbs, referred to as explanatory verbs or communication verbs. In this study, verbs expressing negative emotions were selected as a sample from among communicative verbs based on their semantic features; these verbs were classified under seven thematic headings and analysed. As a result, it was determined that the negative communication verbs identified in the Derleme Sözlüğü are linguistic units that facilitate, regulate, and maintain communication between individuals and convey people’s positive and negative feelings and thoughts.

Anahtar Kelimeler

• Turkish
• communication verbs
• vocabulary
• Derleme Sözlüğü
• verbs expressing negative emotions

Etik Beyan

This study does not require approval from an ethics committee. I declare that all processes of the study comply with research and publication ethics, ethical rules, and scientific citation principles.

Kaynakça

1. Akalın, Ş. H. (Haz.) (2019). Türkçe sözlük. TDK.
2. Alyılmaz, C. (2010). Türkçe öğretiminin sorunları. Turkish Studies, 5(3), 728-749. https://doi.org/10.7827/TurkishStudies.1629
3. Ärnazarov, S. (1982). Türkmen dilinin sözleyiş işlikleri. Aşgabat.
4. Ärnazarov, S. (2004). Türkmen ve Türkiye Türkçesinin ortak fiillerinin anlam bakımından genel bir mukayesesi. V. Uluslararası Türk Dil Kurultayı Bildirileri kitabı içinde. (s. 193-220). TDK.
5. Biber, D., Johansson, S., Leech, G., Conrad, S. & Finegan, E. (1999). Longman student grammar of spoken and written English. Longman. https://www.scribd.com/doc/188394210/Longman-Grammar-of-Spoken-and-Written-English
6. Bilgin Aksoy, G. (2021). Azerbaycan Türkçesinde mental fiiller. (Tez No. 687954) [Doktora tezi, Ankara Hacı
7. Bayram Veli Üniversitesi - Ankara]. Yükseköğretim Kurulu Ulusal Tez Merkezi.
8. Croft, W. (1993). Semantics and the lexicon. In J. Pustejovsky (Ed.). Case marking and the semantics of mental verbs (pp. 55-72). Springer. https://doi.org/10.1007/978-94-011-1972-6_5

9. Çelik, T. (2021). Risale-i Kudsiyye’de mental fiiller ve dizin. (Tez No. 700410) [Doktora tezi, Kastamonu Üniversitesi - Kastamonu]. Yükseköğretim Kurulu Ulusal Tez Merkezi.
10. Doğan, N. (2022). Türkçede iletişim fiilleri: Fiillerin sınıflandırılmasında hibrit yaklaşım. Ordu Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Sosyal Bilimler Araştırmaları Dergisi, 12(3), 2441-2466. https://doi.org/10.48146/odusobiad.1184961
11. Doğru, F. (2021). Risâletü’n-Nushiyye’de iletişim fiilleri. Afyon Kocatepe Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 23(Yunus Emre ve Türkçe Özel Sayısı), 138-154. https://doi.org/10.32709/akusosbil.987637
12. Erdem, M. (2007). Oğuz Grubu Türk lehçelerinde iletişim fiilleri. Modern Türklük Araştırmaları Dergisi, 4(2), 94-103. http://mtad.humanity.ankara.edu.tr/IV-2_Haziran/22_MTAD_4-2_MErdem_94-103.pdf
13. Hirik, E. (2018). Türkiye Türkçesinde mental fiiller. Türk Kültürünü Araştırma Enstitüsü.
14. Karahancı, İ. (2022). Sevgili Arsız Ölüm’de iletişim eylemleri. H. Aydın & İ. Karahancı (Ed.) Prof. Dr. Kerime Üstünova armağanı içinde (s. 569-595) Efe Akademi.
15. Levin, B. (1993). English verb classes and alternations: A preliminary investigation. University of Chicago.
16. Mangır, M. (2022). Atabetü’l Hakayık’ta iletişim fiilleri. E. Hirik, N. Çelik, & S. Hirik (Ed.) Türk diline artzamanlı ve eşzamanlı bakışlar içinde (s. 331-358). Paradigma Akademi.
17. Mangır, M. (2023). Türkiye Türkçesinde iletişim fiilleri. Palet.
18. Özeren, M., & Alan, İ. (2018). Kırgız Türkçesinde mental fiiller. Atatürk Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Dergisi, 61, 203-224. https://doi.org/10.14222/Turkiyat3778
19. Sandalyeci, S. (2021). Ali Şir Nevāyî’nin zihin dünyasına bir bakış: Muhakemetü’l-Lugateyn’de mental fiiller. A. İ.
20. Öbek, L. Doğan, S. Öztürk, & B. Acar (Ed.) Prof. Dr. S. Mahmut Kaşgarlı armağanı içinde (s. 275-290). Paradigma Akademi.
21. Seçkin, K. (2019). Eski Türkçede mental fiiller. (Tez No. 540589) [Doktora tezi, Karadeniz Teknik Üniversitesi - Trabzon]. Yükseköğretim Kurulu Ulusal Tez Merkezi.
22. Soydan, S., & Saz, M. (2019). Lisânü’t Tayr’da iletişim fiilleri. Turkish Studies-Language and Literature, 14(2), 855-878. https://doi.org/10.29228/TurkishStudies.22503
23. Şahin, S. (2012a). Türkmen Türkçesinde mental fiiller. (Tez No. 331204) [Doktora tezi, Gazi Üniversitesi - Ankara]. Yükseköğretim Kurulu Ulusal Tez Merkezi.
24. Şahin, S. (2012b). Mental fiil kavramı ve Türkmen Türkçesinde mental fiiller. Uluslararası Türkçe Edebiyat Kültür Eğitim Dergisi, 1(4), 45-62. https://doi.org/10.7884/teke.96
25. TDK. (2009). Türkiye’de halk ağzından derleme sözlüğü. (6 Cilt). TDK.
26. Viberg, Å. (2017). Finding a model for contrastive lexical semantics: A look at verbal communication verbs. Linguistics Beyond and Within, 3(1), 195-215. https://doi.org/10.31743/lingbaw.5659
27. Yaylagül, Ö. (2005). Türk Runik harfli metinlerde mental fiiller. Modern Türklük Araştırmaları Dergisi, 2(1), 17-51. https://mtad.humanity.ankara.edu.tr/II-1_Mart2005/oz2-12005/2-1oz_4oyaylagul.html
28. Yıldız, H. (2016). Eski Uygurcada mental fiiller. (Tez No. 462283) [Doktora tezi, Gazi Üniversitesi - Ankara]. Yükseköğretim Kurulu Ulusal Tez Merkezi.
29. Yıldız, Ş. (2022). Köktürkçe ve Eski Uygur Türkçesinde kandırmak kavramı ile ilgili söz varlığı. İlim, Sanat ve Edebiyat Dergisi, 2(2), 53-62. https://www.academia.edu/120974120/Kokturkce_ve_Eski_Uygur_Turkcesinde_Kand%C4%B1rmak_Kavram%C4%B1_ile_Ilgili_Soz_Varl%C4%B1g%C4%B1
30. Yıldız, Ş. (2024). Behcetü’l Hadaik’te iletişim fiilleri. Avrasya Uluslararası Araştırmalar Dergisi, 12(38), 512-534. https://doi.org/10.33692/avrasyad.1369919