TÜRKÇEDE EK-FİİL ÜZERİNE

Öz

Türkçede ek-fiil, isimleri yüklemleştirme işleviyle öne çıkmış olsa da kavramsal çerçevesi, tam anlamıyla çizilememiş bir dil ögesidir. Temel olarak ek-fiilin hangi biçimlerde ve nasıl göründüğü, bildirme eklerinden farklı olup olmadığı, başlıca hangi işlevleri gösterdiği, hangi kategoride değerlendirilmesi gerektiği ve her şeyden önce bu unsurun bir ek mi yoksa fiil mi olduğu gibi sorular, konunun tam olarak anlaşılmasını güçleştirmektedir. Bu sebeple, ek-fiilin özellikle bu netleşmemiş yönleri üzerine daha fazla çalışılması gerektiği açıktır. Bu çalışmada, ek-fiille ilgili kavramsal alanın oturmasını engelleyen söz konusu sorunların neler olduğu ve bunların nasıl çözülebileceği soruları ele alınmıştır. Bunun için ilk önce genel literatür taranarak “Ek-fiil” başlığının öne çıkan maddeleri ve temel meseleleri üzerinde durulmuştur. Çalışmanın ikinci kısmında ise kaynakların sunduğu bu veriler ve işaret ettiği meseleler de göz önünde bulundurularak “Ek-fiil nedir?” sorusuna cevap aranmış ve ek-fiilden ne anlaşılması gerektiğine dair öneriler sunulmuştur.

Anahtar Kelimeler

• Türk dili
• yardımcı fiil
• ek-fiil
• isim cümlesi

ON SUBSTANTIVE VERB IN TURKISH LANGUAGE

Öz

In Turkish grammar, even though the “substantive verb” has come to the fore with its function of making nouns predicates in sentences, it is a language element whose conceptual framework has not been fully drawn. Understanding this concept is difficult because of the following questions: In what forms does the substantive verb appear? How does it differ from copulas? What functions does it have? In what language category does it belong? Is this element a suffix or a verb? For this reason, it is clear that more work needs to be done on these unclear aspects of the substantive verb. In this study, the questions of what all these problems that prevent the conceptual field related to the substantive verb from being settled and how they can be solved are discussed. For this purpose, firstly the general literature has been scanned and the prominent articles and basic issues of the title of “substantive verb” have been emphasized. In the second part of the study, taking into account these data and the issues in grammar studies, the answer to the question “What is a substantive verb?”. Then, suggestions have been presented as to what should be understood from the substantive verb.

Anahtar Kelimeler

• Turkish language
• auxiliary verb
• substantive verb
• nominal sentence

Kaynakça

1. Adalı, O. (2004). Türkiye Türkçesinde biçimbirimler (2. baskı). Papatya.
2. Aksu, R. (2019, 16-18 Ekim). Ol- fiilinin Eski Anadolu Türkçesi metinlerindeki bildirme işlevi üzerine [Sözlü Bildiri]. XI. Uluslararası Dünya Dili Türkçe Sempozyumu, Samsun.
3. Alyılmaz, C. (1994). Orhun yazıtlarının söz dizimi. (Tez No. 36617) [Doktora tezi, Atatürk Üniversitesi-Erzurum]. Yükseköğretim Kurulu Ulusal Tez Merkezi.
4. Atabay, N., Özel, S. ve Kutluk, İ. (2003). Sözcük türleri (2. baskı). Papatya.
5. Balyemez, S. (2018). Dil bilgisi üzerine açıklamalar (3. baskı). Pegem.
6. Banguoğlu, T. (1986). Türkçenin grameri (2. baskı). TDK.
7. Baydar, T. (2012). +DIr bildirme eki üzerine. Selçuk Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Dergisi, 32, 37-54. https://izlik.org/JA36YF83SP.
8. Benzer, A. (2010). -sA ekinin işlevleri ve dilek-şart ayrımı. Selçuk Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Dergisi, 28, 131-140. https://izlik.org/JA82SX72YZ.

9. Bilgegil, K. (1964). Türkçe dilbilgisi. Dergâh.
10. Boz, E. (2012). Türkiye Türkçesi biçimsel ve anlamsal işlevli biçimbilgisi (tasnif denemesi). Gazi.
11. Daşdemir, M. (2014). Oklama yöntemiyle Türkçenin yapısal-işlevsel söz dizimi. Eser.
12. Delice, H. İ. (2007). Türkçe sözdizimi (3. baskı). Kitabevi.
13. Delice, H. İ. (2021). Türkçede kiplik ekleri. A. Öztürk ve H. Yıldız (Ed.), Prof. Dr. İsmail Doğan armağanı (s. 167-176). Fenomen.
14. Delice, H. İ. (2022a). Ek-fiil ve yardımcı fiil farklı kategori oluşturabilir mi?. Prof. Dr. Kerime Üstünova armağanı (s. 455-464). Efe Akademi.
15. Delice, H. İ. (2022b). Türkçede yardımcı fiillerin görevleri ve sınıflandırılması. A. H. Özbek, H. Uzuntaş, A. Atıcı ve D. Atay (Ed.), Prof. Dr. Ahmet Günşen armağanı (s. 293-309). Paradigma.
16. Demir, N. (2018). Türkçe sözcük bilgisi. Altınordu.
17. Demir, T. (2006). Türkçe dilbilgisi (2. baskı). Kurmay.
18. Develi, H. (1995). -sA eki nedir? Kip mi?, Zarf-fiil mi?. İlmi Araştırmalar, 1, 91-94. https://izlik.org/JA95XG68LN.
19. Eckmann, J. (2004). Nehcü’l ferâdîs uştmaḫlarnın͡g açuq yolı (cennetlerin açık yolu) metin tıpkıbasım (S. Tezcan ve H. Zülfikar, Haz.). TDK.
20. Ediskun, H. (1963). Yeni Türk dilbilgisi. Remzi.
21. Ergin, M. (1962). Türk dil bilgisi (2. baskı). İstanbul Matbaası.
22. Ertane Baydar, A. S. (2016). i- fiili üzerine. TÜRÜK Uluslararası Dil Edebiyat ve Halk Bilimi Araştırmaları Dergisi, 1(7), 164-171. https://izlik.org/JA46ML26HC.
23. Gabain, A. V. (2007). Eski Türkçenin grameri (M. Akalın, Çev.). TDK.
24. Gemalmaz, E. (2010). Türkçenin derin yapısı (C. Alyılmaz ve O. Mert, Haz.). Belen.
25. Gencan, T. N. (1966). Dilbilgisi. Ahmet Sait.
26. Göksel, A. ve Kerslake, C. (2005). Turkish: a comprehensive grammar. Routledge.
27. Gülensoy, T. (2010). Türkçe el kitabı (6. baskı). Akçağ.
28. Gülsevin, G. (1990). Türkçede -sA şart gerundiumu üzerine. Türk Dili Aylık Dil Dergisi, (467), 276-279.
29. Gülsevin, G. (1997). Türkiye Türkçesindeki zaman ve kip çekimlerinde birleşik yapılar üzerine. Türk Dili Araştırmaları Yıllığı - Belleten, 45, 214-224. https://izlik.org/JA64TD44LJ.
30. İlhan, N. (2009, 27-28 Ağustos). Birleşik cümle kuruluşunda şart cümlesi ya da zarf grubu [Sözlü bildiri]. Uluslararası Türk Dili ve Edebiyatı Kongresi (UTEK 2007), İstanbul.
31. İmer, K., Kocaman, A. ve Özsoy, S. (2013). Dilbilim sözlüğü (2. baskı). Boğaziçi Üniversitesi.
32. Johanson, L. (2000). Traces of a Turkic copula verb. Turkic Languages, 4, 235-238.
33. Kara, M. (2005). Türkmen Türkçesi grameri. Gazi.
34. Karaağaç, G. (2013). Türkçenin dil bilgisi (2. baskı). Akçağ.
35. Karahan, L. (1994). -sa / -se eki hakkında. Türk Dili Dil ve Edebiyat Dergisi, (516), 471-474.
36. Karakuyu, M. (2025). Özbek Türkçesinde koşaç ve olumsuz biçimi emas, boʻl- kopulatif eylemi, bor ve yoʻq cümleleri üzerine. Modern Türklük Araştırmaları Dergisi, 22(2), 309-326. https://doi:10.58785/mtad.22.2025.2.17.
37. Koç, N. (1992). Açıklamalı dilbilgisi terimleri sözlüğü. İnkılap.
38. Korkmaz, Z. (2007a). Türkiye Türkçesi grameri şekil bilgisi (2. baskı). TDK.
39. Korkmaz, Z. (2007b). Gramer terimleri sözlüğü (3. baskı). TDK.
40. Kornfilt, J. (1996). On copular clitic forms in Turkish. ZAS Papers in Linguistics, 6, 96-114. https://doi.org/10.21248/zaspil.6.1996.762.
41. Kornfilt, J. (1997). Turkish. Routledge.
42. Özalan, U. (2014). Türk dilinde cevheri ek fiil. (Tez No. 354887) [Doktora Tezi, Sakarya Üniversitesi-Sakarya]. Yükseköğretim Kurulu Ulusal Tez Merkezi.
43. Sarıyev, B. ve Güder, N. (1998). Türkmencenin grameri (morfologia: şekil bilgisi). MYB.
44. Savran, H. (2008). Türk dilinde “+Dır” bildirme eki ve “+Dır” bildirme ekiyle yapılan belirsizlik kelimeleri. Uludağ Üniversitesi Fen-Edebiyat Fakültesi Sosyal Bilimler Dergisi, 9(14), 163-188. https://izlik.org/JA75PJ66RF.
45. Tekin, T. (2016). Orhon Türkçesi grameri. TDK.
46. Topal, E. (2012). Türkçede ek fiil i- üzerine düşünceler. Kastamonu Eğitim Dergisi, 20(2), 649-654. https://izlik.org/JA93MC89ZP
47. Topaloğlu, A. (1989). Dil bilgisi terimleri sözlüğü. Ötüken.
48. Turan, Z. (1996). Eski Anadolu Türkçesinde ol- cevheri fiili. Türk Dili Araştırmaları Yıllığı - Belleten, 44, 265-289. https://izlik.org/JA88YK84JT
49. Underhill, R. (1985). Turkish grammar (4. baskı). The MIT Press.
50. Uygur, C. V. (2008). Türkmence (Türkmen Türkçesi). Fakülte.
51. Uzun, N. E. (2004). Dünya dilinden örneklerle dilbilgisinin temel kavramları: Türkçe üzerine tartışmalar. Türk Dilleri Araştırmaları Dizisi.
52. Üstünova, K. (2010). Dil bilgisi sorunları. Kesit.
53. Vardar, B. (2007). Açıklamalı dilbilim terimleri sözlüğü (2. baskı). Multilingual.
54. Vural, H. (2013). Türkçede yardımcı fiil-ek fiil meselesi ve bir terim önerisi. Sosyal Bilimler Araştırmaları Dergisi, 8(2), 42-49. https://izlik.org/JA42BF48TT.
55. Yavuz, K., Yetiş, K. ve Birinci, N. (2007). Üniversite Türk dili ve kompozisyon dersleri. Beşir.
56. Yener, M. L. (2018). Türkçede ek eylemin işlevi: ad tümcelerini yeniden düşünmek. RumeliDE Dil ve Edebiyat Araştırmaları Dergisi, 134-152. https://doi.org/10.29000/rumelide.454254.
57. Yücel, B. (2000). Türkiye Türkçesinde zarf-fiil eklerinin yapı bakımından sınıflandırılması üzerine. Türklük Bilimi Araştırmaları, 9, 75-114.
58. Zülfikar, H. (1980). Yabancılar için Türkçe dilbilgisi (3. baskı). Ankara Üniversitesi.