DEVE HİKÂYELERİ ÜZERİNE BİR DEĞERLENDİRME

Öz

İslamiyet sonrası Türk edebiyatında mesnevi formuna evrilen manzum hikâye geleneği, özellikle dinî mucize ve kerametleri halkın anlayabileceği sade bir dille aktaran önemli bir türdür. Bazı mevlit metinlerinin sonuna eklenen Hikâye-i Güvercin, Hikâye-i Geyik, Hikâye-i Ejderha vb. hikâyeler bu bağlamda değerlendirilebilir. Söz konusu hikâyelerden biri olan Hikâye-i Deve ise hem anlatı çeşitliliği hem de üstlendiği sembolik işlevler açısından ayrıcalıklı bir yere sahiptir. Türk edebiyatında tespit ettiğimiz üç farklı deve hikâyesini ilk kez karşılaştırmalı bir tipoloji üzerinden ele alan bu çalışma, metodolojik yaklaşımıyla literatürdeki araştırmalardan ayrılmaktadır. Ayrıca makale, Milli Kütüphane Yazmalar Koleksiyonu 06 Mil Yz A 8295/6 numarada müstakil bir eser olarak kataloglanan bir nüshanın, aslında Sinanoğlu Mevlidi’nin bir parçası olduğunu metinler arası verilerle ispatlamaktadır. Nüshanın ayrı bir eser olarak algılanması, anlatılar arasındaki geçişkenliğin sorgulanması gerekliliğini doğurmaktadır. Katalog kayıtlarındaki tasnif hatalarının ötesinde, metnin ana mevlit metinlerinden koparak halk arasında nasıl bağımsız bir anlatıya dönüştüğünü ve üç ayrı deve hikâyesinin tematik ve yapısal farklılıklarını / benzerliklerini ortaya koymayı amaçlamaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Klasik Türk edebiyatı
• manzum hikâye
• deve
• mesnevi
• mucize

AN EVALUATION OF CAMEL STORIES

Öz

The tradition of narrative poetry, which evolved into the mathnawi form in post-Islamic Turkish literature, is an important genre that conveys religious miracles and wonders in a simple language understandable to the common people. Stories such as “The Story of the Pigeon”, “The Story of the Deer” and “The Story of the Dragon” which are appended to the end of some Mevlid texts, can be evaluated in this context. One of these stories, “The Story of the Camel” holds a privileged place both in terms of its narrative diversity and the symbolic functions it undertakes. This study, which for the first time examines three different camel stories identified in Turkish literature through a comparative typology, distinguishes itself from previous research in the literature with its methodological approach. Furthermore, the article proves through intertextual data that a manuscript cataloged as a separate work under the National Library Manuscript Collection number 06 Mil Yz A 8295/6 is actually a part of the Sinanoglu Mevlid. Perceiving the manuscript as a separate work necessitates questioning the fluidity between the narratives. Beyond the classification errors in the catalog records, the article aims to reveal how the text, detached from the main Mevlid texts, transformed into an independent narrative among the people, and to highlight the thematic and structural differences / similarities of the three separate camel stories.

Anahtar Kelimeler

• Classical Turkish literature
• epos
• mathnawi
• camel
• miracle

Kaynakça

1. Albayrak, N. (1993). Dinî Türk halk hikâyelerinden geyik, güvercin ve deve hikâyeleri -kaynakları ve metin tesisi- (Tez No. 26226) [Yüksek Lisans tezi, Marmara Üniversitesi-İstanbul]. Yükseköğretim Kurulu Ulusal Tez Merkezi.
2. Alyılmaz, S. (1999). Mevlit ve Türk edebiyatında mevlit türü. Journal of Turkish Research Institute, (13), 195-202. https://dergipark.org.tr/tr/pub/ataunitaed/issue/2847/39024.
3. Çoruhlu, Y. (2010). Türk mitolojisinin ana hatları (3. baskı). Kabalcı.
4. Ger, Y. (1969). Hocaoğlu’nun mevlidi (transkripsiyonlu metin ve indeks). [Mezuniyet Tezi, İstanbul Üniversitesi-İstanbul].
5. Kesik, B. (2018). Atasözleri ve deyimlerimizde deve. Journal of Turkish Language and Literature, 4(3), 825-840. https://doi.org/10.20322/littera.425177.
6. Kiraz, A. (2011). Sinanoğlu ümîdü’l-müznibîn (giriş-çeviri yazılı metin-inceleme-indeks). (Tez No. 302152) [Yüksek Lisans tezi, Tokat Gaziosmanpaşa Üniversitesi-Tokat]. Yükseköğretim Kurulu Ulusal Tez Merkezi.
7. Koca, S. (2009). Sinânoğlu mevlidi - ümmîdü’l-müznibîn (inceleme - metin). [Lisans Tezi. Ahi Evran Üniversitesi-Kırşehir].
8. Köksal, M. F. (2011). Mevlid-nâme. Türkiye Diyanet Vakfı.

9. Köksal, M. F. (2022). Süleyman çelebi ve vesîletü’n-necât (inceleme-tenkitli metin-dil içi çeviri-açıklamalı dizin. Türk Dil Kurumu.
10. Kumartaşlıoğlu, S. (2017). Manzum dinî hikâyeler-bir mecmua örneğinde-. Palet.
11. Uçman, A., Koncu, H. ve Çakır, M. (2013). Ümîzü’l-müznibîn, Sinanoğlu mevlidi. Kitabevi.
12. Yeşil, H. (1994). İslami Türk halk destanları üzerinde bir araştırma. (Tez No. 30620) [Yüksek Lisans tezi, Balıkesir Üniversitesi- Balıkesir] Yükseköğretim Kurulu Ulusal Tez Merkezi.
13. URL-1: Kur’an-ı Kerim tefsiri. Diyanet. Erişim tarihi: 19 Mayıs 2024. https://kuran.diyanet.gov.tr/Tefsir/.
14. URL-2: Aksoyak, İ. (2022). “Ümîzü’l-müznibîn (Sinânoğlı)”. Türk Edebiyatı Eserler Sözlüğü. Erişim tarihi: 05 Kasım 2025. http://tees.yesevi.edu.tr/madde-detay/umizu-l-muznibin-sinanogli.
15. URL-3: Hikâye-i Deve. Türkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı. Erişim tarihi: 17 Mart 2024. https://portal.yek.gov.tr/works/detail/598307.