ESKİ ANADOLU TÜRKÇESİ MESNEVİLERİNDE İKONİK GÖSTERGENİN VARLIĞI VE İLKELERİ ÜZERİNE

Öz

Edebî metinler göstergelerle örülü yapıtlardır. Müellifler metinlerini oluşturmak için çeşitli göstergelerden yararlanır. Bunlardan biri de ikonik göstergelerdir. Bu çalışmada, Eski Anadolu Türkçesi mesnevilerinde nesnelerin ikonik gösterge olarak kullanımı üzerinde durulmuştur. İkonik göstergeler boyutlarına göre “iki boyutlu ikonik göstergeler” ve “üç boyutlu ikonik göstergeler” olmak üzere ikiye ayrılarak incelenmiştir. Mesnevilerde dikkat çeken husus, ikonik göstergelerin sadece varlığı değildir; ilkeleriyle de konu edilmiş olmasıdır. Bu ilkeler “benzerlik”, “yapaylık”, “cansızlık” ve “somutluk”tur. Benzerlik, Peirce’ün ikon için belirlediği temel ilkedir, gösterge-nesne ilişkisine dayalıdır. “Yapaylık”, “cansızlık”, “somutluk” temsil edenin niteliği esas alınarak tarafımızca belirlenmiş ilkelerdir. Çalışmanın amacı, mesnevilerdeki ikonik göstergeleri ve ilkeleri tespit etmek; ikonik göstergelerin ve kullanım amaçlarının çeşitlilik gösterebileceğini, ilkelerin ise değişmez ve evrensel olduğunu ortaya koymaktır.

Anahtar Kelimeler

• Eski Anadolu Türkçesi
• mesnevi
• göstergebilim
• Charles Sanders Peirce
• ikon

Destekleyen Kurum

Yok

Proje Numarası

Yok

Etik Beyan

Yok

Teşekkür

Yok

ON THE PRESENCE AND PRINCIPLES OF ICONIC SIGN IN OLD ANATOLIAN TURKISH MASNAVIS

Öz

Literary texts are works woven with signs. Authors construct texts using various signs, one of which is the iconic sign. This study focuses on the use of objects as iconic signs in Old Anatolian Turkish masnavis. Based on dimensions, iconic signs have been examined in two categories: two-dimensional and three-dimensional iconic signs. What is noteworthy in the masnavis is not only the existence of iconic signs but also that their principles are featured. These are “similarity”, “artificiality”, “inanimacy” and “concreteness”. Similarity, defined by Peirce as the fundamental principle of the icon, is based on the sign-object relationship. “Artificiality”, “inanimacy” and “concreteness” are principles proposed in this study based on the qualities of the representamen. The aim of the study is to identify the iconic signs and principles in masnavis and to reveal that while the iconic signs and purposes of using them may vary, the principles are unchanging and universal.

Anahtar Kelimeler

• Old Anatolian Turkish
• masnavi
• semiotics
• Charles Sanders Peirce
• icon

Destekleyen Kurum

Yok

Proje Numarası

Yok

Etik Beyan

Yok

Teşekkür

Yok

Kaynakça

1. Akdoğan, Y. ve Kutsal, N. (2019). İskendernâme (inceleme-tenkitli metin). Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı.
2. Avcı, İ. (2013). Türk edebiyatında İskendernâmeler ve Ahmed-i Rıdvân’ın İskendernâme’si (Tez No. 335166) [Doktora tezi, Balıkesir Üniversitesi-Balıkesir] Yükseköğretim Kurulu Ulusal Tez Merkezi.
3. Ayan, H. (1979). Ḫurşîd-nâme (inceleme-metin-sözlük-konu dizini). Atatürk Üniversitesi.
4. Çelebioğlu, Â. (2018). Türk mesnevî edebiyatı: Sultan İkinci Murad devri. Dergâh.
5. Demirci, Ü. Ö. ve Korkmaz, Ş. (2008). Yūsuf u Zeliḫā (giriş-metin-günümüz Türkçesine aktarma-dizin ve sözlük-tıpkıbasım). Kaknüs.
6. Dilçin, C. (2016). Süheyl ü Nev-bahār: inceleme-metin-sözlük (2. baskı). Atatürk Kültür Merkezi.
7. Güç, A. (2007a). Put. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi içinde 34, 364-365). Türkiye Diyanet Vakfı.
8. Güç, A. (2007b). Putperestlik. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi içinde 34, 365-368). Türkiye Diyanet Vakfı.

9. Güldaş, A. (1996). Halilname. T.C. Kültür Bakanlığı.
10. Günay, V. D. (2020). İletişime yardımcı araç olarak beden dili ve edebiyattaki yansımaları. Ü. Deveci ve A. Akgöl (Ed.), Edebiyatta jest ve mimik içinde 111-144. Kitabevi.
11. Güneş, H. A. (2022). Klasik öncesi dönem Türk şiirinde astroloji. (Tez No. 760307) [Doktora tezi, İstanbul Medeniyet Üniversitesi-İstanbul]. Yükseköğretim Kurulu Ulusal Tez Merkezi.
12. Hoopes, J. (Ed.). (1991). Peirce on signs: writings on semiotic by Charles Sanders Peirce. The University of North Carolina.
13. Merrell, F. (2005). Charles Sanders Peirce’s concept of the sign. In P. Cobley (Ed.), The Routledge Companion to Semiotics and Linguistics (p. 28-39). Routledge. https://doi.org/10.4324/9780203996089
14. Özmakas, U. (2009). Charles Sanders Peirce’in gösterge kavramı. Uşak Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 2(1), 32-45. https://doi.org/10.12780/UUSBD44
15. Pala, İ. (2012). Ansiklopedik divân şiiri sözlüğü (22. Baskı). Kapı.
16. Solmaz, A. O. (2007). Tutmacı’nın Gül ü Hüsrev adlı eseri (inceleme-metin-dizin) (Tez No. 210536) [Doktora tezi, Atatürk Üniversitesi-Erzurum] Yükseköğretim Kurulu Ulusal Tez Merkezi.
17. Şan, F. (2024). Hüsrev ü Şirin (inceleme-metin-günümüz Türkçesine aktarma) -Paris nüshası-. Türk Dil Kurumu. https://tdk.gov.tr/seyhi-husrev-ile-sirin-inceleme-metin-gunumuz-turkcesine-aktarma-dizin-sozluk-paris-nushasi-hazirlayan-funda-san/
18. Şenol, F. ve Akyol, A. A. (2022). Tarihöncesi (prehistorik) resim sanatı ve tarihlendirme yöntemleri üzerine bir değerlendirme. Amisos, 7(13), 439-446. https://doi.org/10.48122/amisos.1212771 Türk Dil Kurumu (2011). Türkçe sözlük (11. Baskı). Türk Dil Kurumu.
19. Yıldız, M. (2025). Eski Anadolu Türkçesi metinlerinde beden dili: “Yûsuf u Zelîhâ” ve “Süheyl ü Nevbahâr” mesnevileri temelinde göstergebilimsel bir yaklaşım (Tez No. 943126) [Doktora tezi, Manisa Celal Bayar Üniversitesi-Manisa] Yükseköğretim Kurulu Ulusal Tez Merkezi.
20. Yılmaz, Y. (2021). Tarihöncesinde sanat ve bağlamları. Tykhe Sanat ve Tasarım Dergisi, 6(11), 178-215. https://doi.org/10.55004/tykhe.1010563
21. Yüksel, S. (1965). Işk-nâme (inceleme-metin). Ankara Üniversitesi Dil ve Tarih-Coğrafya Fakültesi.