TÜRKİYE SAHASI İŞLEVSEL HALK BİLİMİ ARAŞTIRMALARI İÇİN BİR STANDART ÖNERİSİ: “HABİTAT MODELİ”

Öz

Türkiye sahasındaki işlevsel halk bilimi araştırmalarının mevcut durumunu eleştirel bir bakışla değerlendirerek konu ile ilgili standart bir sınıflandırma modeli önermeyi hedefleyen araştırmanın çıkış noktası, folklor ürünlerinin işlevlerine dair Türkiye merkezli literatürde görülen problemlerdir. Yükseköğretim Kurulu Ulusal Tez Merkezi, DergiPark ve TrDizin veri tabanlarında yapılan taramalarla bu çerçevede hazırlanmış doktora ve yüksek lisans tezleri ile akademik makaleler tespit edilmiş, elde edilen veriler karşılaştırmalı içerik analizi yöntemiyle değerlendirilmiştir. Analiz sonucunda Türkiye sahasındaki işlevsel halk bilimi çalışmalarında temel referans olarak alınan folklorik işlev modellerinin sınırlı kalması; metodolojik ve terminolojik birliğin sağlanamaması; folklor ürünlerinin çok işlevliliğini anlamlandırma ve ilişkilendirme güçlüğü; folklorik işlevlerin olumluluk çerçevesinde sunulma eğilimi ve folklorun çağdaş ortamlardaki işlevsel dönüşümünü anlamlandırma güçlüğü şeklinde beş temel problemin bulunduğu tespit edilmiştir. Çalışma, ilgili problemlere Halkbilimi Araştırmalarında Bağlamsal-İşlevsel Temel Alanlar Taksonomisi (HABİTAT) adını taşıyan bir sınıflandırma önermektedir. On yedi temel işlev alanı üzerine kurulu olan bu model, folklor ürünlerinin geleneksel ve çağdaş bağlamlardaki çok boyutlu işlevlerini bütüncül biçimde ele almayı ve ilişkili oldukları temel işlev alanları çatısı altında tasnif ederek daha anlaşılır bir biçimde sunmayı amaçlamaktadır. Böylece araştırmacılar için terminolojik birliğin sağlanması, folklor ürünlerinin çok işlevlilik özelliğinin sistematik bir şekilde analiz edilebilmesi, olumlu- olumsuz işlevlerin dengeli biçimde değerlendirilebilmesi öngörülmektedir.

Anahtar Kelimeler

• Folklor
• işlev
• bağlam
• HABİTAT modeli
• Türkiye

Destekleyen Kurum

Çalışmanın herhangi bir aşaması için herhangi bir yerden destek alınmamıştır.

Proje Numarası

Çalışma herhangi bir proje kapsamında hazırlanmamıştır.

Etik Beyan

Bu makale 10-12 Ekim 2025 tarihlerinde Çanakkale’de düzenlenen “TOKÜAD 7. Uluslararası Toplum ve Kültür Araştırmaları Sempozyumu”nda sözlü olarak sunulmuş bildirinin gözden geçirilerek genişletilmesi suretiyle oluşturulmuştur. Çalışmada akademik etik kurallara riayet edilmiştir. Araştırmanın veri toplama süreci etik kurul belgesi gerektirecek bir yöntemle hazırlanmamıştır.

Teşekkür

Herhangi bir teşekkür beyanım bulunmamaktadır.

A PROPOSAL FOR A STANDARD FOR FUNCTIONAL FOLKLORIC RESEARCHES IN TÜRKİYE FIELD: “THE HABİTAT MODEL”

Öz

This study critically examines the current state of functional folklore research in Türkiye and proposes a standard classification model for the field. The research is based on problems identified in Turkish scholarship concerning the functions of folklore products. Doctoral and master's theses and academic articles retrieved from the Higher Education Council National Thesis Center, DergiPark, and TrDizin databases were analyzed through comparative content analysis. The findings reveal five major issues: the limited scope of functional folklore models, the lack of methodological and terminological consistency, difficulties in interpreting and relating multiple functions of folklore products, the tendency to emphasize positive functions, and challenges in explaining folklore’s functional transformation in contemporary contexts. To address these issues, the study proposes the Contextual-Functional Core Areas Taxonomy in Folklore Studies. Based on seventeen core functional areas, the model aims to provide a systematic and balanced framework for analyzing the multidimensional functions of folklore products. It is thus anticipated that this will ensure terminological consistency for researchers, enable a systematic analysis of the multifunctional nature of folklore products, and allow for a balanced assessment of their positive and negative functions.

Anahtar Kelimeler

• Folklore
• function
• context
• HABİTAT model
• Türkiye

Destekleyen Kurum

No support was received from any source for any stage of the study.

Proje Numarası

Çalışma herhangi bir proje kapsamında hazırlanmamıştır.

Etik Beyan

This article is a revised and expanded version of a paper presented orally at the “TOKÜAD 7th International Symposium on Society and Culture Studies” held in Çanakkale on October 10-12, 2025. The study adhered to academic ethical guidelines. The data collection process did not require ethical committee approval.

Teşekkür

I have no expression of gratitude to offer.

Kaynakça

1. Abalı, İ. (2020). Iğdır manilerinin işlevleri üzerine bir inceleme. Iğdır Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 24, 115-146. https://izlik.org/JA47RB86KF
2. Abrahamson, M. (1973). Functionalism and the functional theory of stratification: An empirical assessment. American Journal of Sociology, 78(4), 862-875.
3. Aça, M. ve Yolcu, M. A. (2017). Folklorda örtük ve bozuk işlev. folklor/edebiyat, 23(90), 49-60. Doi: https://doi.org/10.22559/folkloredebiyat.2017.22.
4. Altınkaynak, E. ve Aşkaroğlu, V. (2024). Folklorun işlevleri üzerine eleştirel bir çözümleme. folklor/edebiyat, 30(3), 607-620. https://doi.org/10.22559/folklor.2710.
5. Bascom, W. (1954). Four functions of folklore. Journal of American Folklore, 67(266), 333-349.
6. Bascom, W. (2010). Folklorun dört işlevi. S. Gürçayır (Ed.), Halkbiliminde kuram ve yaklaşımlar 2. (Çev. F. Çalış). Geleneksel.
7. Başgöz, İ. (1996). Protesto: Folklorun beşinci işlevi (fonksiyonu). Ö. Çobanoğlu ve M. Özarslan (Ed.), Folkloristik Umay Günay Armağanı. Akçağ.
8. Bauman, R. (1975). Verbal art as performance. American Anthropologist, 77(2), 290-311.

9. Ben-Amos, D. (1971). Toward a definition of folklore in context. Journal of American Folklore, 84(331), 3-15.
10. Benedict, R. (1934). Patterns of culture. Houghton Mifflin.
11. Boas, F. (1940). Race, language and culture. Macmillan.
12. Dinç, M. (2021). Youtube platformundaki ‘… için çal/ söyle /oku’ etiketli video içerikleri üzerine folklorik bir inceleme. Çukurova Üniversitesi Türkoloji Araştırmaları Dergisi, 6(1), 298-334. https://doi.org/10.32321/cutad.795577.
13. Dinç, M. (2022). Kaz dağları kırsal yaşamında zeytin bitkisi etrafında gelişen geleneksel ekolojik bilgi kökenli inanış ve uygulamalar. Yolcu, M. A. (Ed.), Kaz Dağları ve geleneksel ekolojik bilgi, (s. 113-125). Paradigma Akademi.
14. Dinç, M. ve Yolcu, M. A. (2024). Kentsel mekânların folklorik işlevleri: Çanakkale Örneği. Folklor Akademi Dergisi, 7(3), 1032-1048. https://doi.org/10.55666/folklor.1542429.
15. Dundes, A. (1965). The study of folklore. Englewood Cliffs: Prentice-Hall.
16. Ekici, M. (2011). Halk bilgisi (folklor) derleme ve inceleme yöntemleri. Geleneksel.
17. Ergun, P. (2014). Toplumsal uygulamalarda âşıkların işlevi. Karadeniz, 6(21), 122-126.
18. Ertural, N. (2012). Şamandan oyuncuya giden yolda Türk halk oyunlarının yapısı ve işlevleri. Gazi Türkiyat Dergisi, 11, 101-111. https://izlik.org/JA68FK85XF
19. Helimoğlu Yavuz, M. (1997). Masallar ve eğitimsel işlevleri. Ürün.
20. Herskovits, M. J. (1955). Cultural anthropology. Knopf.
21. Malinowski, B. (1944). A scientific theory of culture and other essays. University of North Carolina.
22. Malinowski, B. (1992). Bilimsel bir kültür teorisi. (Çev. S. Özkal). Kabalcı.
23. Maslow, A. H. (1943) A theory of human motivation, Psychological Review, 50(4), 370-396.
24. Öğüt Eker, G. (2018). Farklı görme biçimiyle modern dünya ritüeli olarak yemek kültürü: sınanma/erginlenme ve intikam alma gizli işlevleri. Milli Folklor Dergisi, 30(120), 170-183. https://www.millifolklordergisi.com/PdfViewer.aspx?Sayi=120&Sayfa=170
25. Özcan, N. (2021). İşlevsel halk bilimi kuramı bağlamında İzmir Aliağa yöresi Karaköy köyü mânileri. Manisa Celal Bayar Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 19(3), 207-219. https://doi.org/10.18026/cbayarsos.892020.
26. Pamukçu, R.ve Tanç, N. (2024). İnstagram’da Nasreddin Hoca tipiyle yaratılan mizahın işlevi. Folklor Akademi Dergisi, 7(2), 648-664. https://doi.org/10.55666/folklor.1445381.
27. Sümbül, M. (1997). Halk oyunlarının işlevleri. Folklor ve Edebiyat Etnoloji Halkbilim Antropoloji Üç Aylık Kültür Dergis, 11, 1-21. https://turkoloji.cu.edu.tr/HALKBILIM/muzaffer_sumbul_halk_oyunlarinin_islevleri.pdf
28. Swingewood, A. (1991). A short history of sociological thought. Palgrave Macmillan.
29. Tarhan, E. (2020). Adana’da anlatılan fıkraların mizah teorileri, bağlam, işlev ve yapı açısından incelenmesi. ÇÜTAD, Çukurova Üniversitesi Türkoloji Araştırmaları Dergisi, 5(2), 368-379. https://doi.org/10.32321/cutad.789586.
30. Yolcu, M. A. (2016, 29 Eylül-1 Ekim). Folklor çalışmalarında işlevselcilik [Sözlü bildiri]. IV. Kazan Uluslararası Halk Kültürü Sempozyumu, Ankara.