YAŞAR KEMAL’İN TENEKE ROMANINI WEBER’İN RASYONALİTESİ İLE MİLL’İN LİBERALİZMİ IŞIĞINDA TARİHSEL-SİYASAL PERSPEKTİFTEN OKUMAK

Öz

Yaşar Kemal’in Teneke romanı, 1950’li yılların Türkiye’sinde yükselen sermaye odaklı tarım burjuvazisi ile modern / rasyonel hukuk bürokrasisi arasındaki gerilimi merkezine alır. Roman, rasyonel bürokrasiyi ve yasalara sadakati temsil eden idealist Kaymakam Fikret Irmaklı’nın, millî kalkınma retoriğiyle yasaları fiilen geçersiz kılan yerel elitler (çeltik ağaları) karşısındaki mücadelesini ve yenilgisini konu eder. Bu çalışma, romanı Weber’in rasyonel-yasal bürokrasi teorisi ve Mill’in liberalizm anlayışı çerçevesinde, tarihsel-politik bir perspektifle analiz etmekte; devletin tarafsız bir araç olmaktan çıkarılıp yerel elitlerin çıkarlarına tabi kılındığı bir dönemin zihniyet yapısını Resul Efendi’nin sinmiş memur tipolojisi ve Fikret Irmaklı’nın tasfiye edilen idealizmi üzerinden çözümlemektedir. Çalışma, kuramsal çerçeve ile vaka analizini bütünleştirerek romanı yalnızca estetik bir nesne olarak değil, tarihsel bağlamı içinde dönemi aydınlatan bir belge, aynı zamanda siyaset bilimi ve kamu yönetimi kuramlarının sınandığı ve somutlaştırıldığı bir inceleme alanı olarak değerlendirmektedir.

Anahtar Kelimeler

• Yaşar Kemal
• bürokrasi
• liberalizm
• Demokrat Parti
• Max Weber
• John Stuart Mill
• tarihsel eleştiri
• politik okuma

READING YAŞAR KEMAL’S NOVEL TENEKE FROM A HISTORICAL-POLITICAL PERSPECTIVE IN LIGHT OF WEBERIAN RATIONALITY AND MILLIAN LIBERALISM

Öz

Yaşar Kemal’s novel Teneke centers on the tension between the rising capital-oriented agricultural bourgeoisie and the modern/rational legal bureaucracy in 1950s Turkey. It narrates the struggle and defeat of the idealist District Governor Fikret Irmaklı, who represents rational bureaucracy and fidelity to law, against local elites who effectively nullify laws with national development rhetoric. This study analyzes the novel from a historical-political perspective within Weber’s theory of rational-legal bureaucracy and Mill’s conception of liberalism. It elucidates the mentality of a period in which the state, stripped of its neutral instrumentality, was subordinated to the interests of local elites, through the typology of the submissive official Resul Efendi and the purged idealism of Fikret Irmaklı. Integrating the theoretical framework with case analysis, the study evaluates the novel not merely as an aesthetic object, but as a document that illuminates its period within its historical context, and simultaneously as a field of inquiry where theories of political science and public administration are tested and concretized. It deciphers the mentality of an era in which the state ceased to be a neutral instrument and was subjugated to the interests of local elites-through the typology of the intimidated civil servant (Resul Efendi) and the purged idealism of Fikret Irmaklı. Integrating theoretical framework with case analysis, the study evaluates the novel not merely as an aesthetic object but as a document illuminating its historical context, as well as a field of inquiry where political science and public administration theories are tested and concretized.

Anahtar Kelimeler

• Yaşar Kemal
• bureaucracy
• liberalism
• Democratic Party
• Max Weber
• John Stuart Mill
• historical criticism
• political reading

Kaynakça

1. Acar, E. (2024). L. T. Hobhouse perspektifinden sosyal liberalizmde devlet-birey ilişkileri. Nişantaşı Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 12(2), 823-833. https://doi.org/10.52122/nisantasisbd.1585289
2. Acemoğlu, D. ve Robinson, J. A. (2013). Ulusların düşüşü: Güç, zenginlik ve yoksulluğun kökenleri (Çev. F. R. Velioğlu). Doğan.
3. Ahmad, F. (1996). Demokrasi sürecinde Türkiye (1945-1980) (Çev. A. Fethi). Hil.
4. Akbayır, S. (2011). Zamansız bir karşılaşma: Orhan Pamuk-Yaşar Kemal. Ferfir.
5. Akıncı, T. (2021). Demokrat Parti (1946-1960). Remzi.
6. Akşit, B. (1967). Türkiye’de “azgelişmiş kapitalizm” ve köylere girişi. Orta Doğu Teknik Üniversitesi Öğrenci Birliği.
7. Aktaş, Ü. (2012). Anarşizm. Okur.
8. Aligica, P. D. ve Tarko, V. (2014). Crony capitalism: Rent seeking, institutions and ideology. Kyklos, 67(2), 156-176. https://doi.org/10.1111/kykl.12048

9. Andaç, F. (2012). Yaşar Kemal: Sözün büyücüsü. Kavis.
10. Arslan, Z. (2005). Türkiye’de anayasacılık hareketleri ve liberalizm. T. Bora ve M. Gültekingil (Ed.), Modern Türkiye’de siyasi düşünce (Cilt 7): Liberalizm içinde (s. 272-306). İletişim.
11. Avcıoğlu, D. (1976). Türkiye’nin düzeni: Dün-bugün-yarın (1. kitap). Tekin.
12. Avcıoğlu, D. (1978). Türkiye’nin düzeni: Dün-bugün-yarın (2. kitap). Tekin.
13. Aydoğan, E. (2018). Hoşgörünün liberal yorumu: John Stuart Mill. Kaygı: Bursa Uludağ Üniversitesi Fen-Edebiyat Fakültesi Felsefe Dergisi, (30), 83-91. https://doi.org/10.20981/kaygi.412223
14. Başol, Ö. (2010). Senaryo kitabı, senaryo yazım teknikleri ve film örnekleri. Pana Film.
15. Bayram, Y. (2014). J. S. Mill’in liberal düşünce geleneği içindeki yeri üzerine bir değerlendirme. Üçüncü Sektör Sosyal Ekonomi Dergisi, 49(1), 1-17. https://tisej.com/arsiv/2014/49/1/1-17.pdf
16. Bennett, A. ve Royle, N. (2018). Edebiyat, eleştiri ve kurama giriş (Çev. D. Tekin). Ayrıntı.
17. Berkes, N. (1970). 100 soruda Türkiye iktisat tarihi (Cilt 2). Gerçek.
18. Bora, T. (2005). Adnan Menderes. T. Bora ve M. Gültekingil (Ed.), Modern Türkiye’de siyasi düşünce (Cilt 7): Liberalizm içinde (s. 482-507). İletişim.
19. Bora, T. (2019). Adnan Menderes. M. K. Kaynar (Haz.), Türkiye’nin 1950’li yılları içinde (s. 331-347). İletişim.
20. Boztilki, Z. (2021). Yaşar Kemal’in romanlarında semboller. (Tez No. 697158) [Doktora tezi, İstanbul Üniversitesi-İstanbul]. Yükseköğretim Kurulu Ulusal Tez Merkezi.
21. Capaldi, N. (2011). John Stuart Mill (Çev. İ. H. Yılmaz). Türkiye İş Bankası.
22. Cochrane, G. (2018). Max Weber’s vision for bureaucracy. Palgrave Macmillan. https://doi.org/10.1007/978-3-319-62289-7
23. Costello, J. (2004). Writing a screenplay. Pocket Essentials. d’Entreves, A. P. (2021). Devlet fikri: Siyaset kuramına giriş (Çev. F. Kararmaz). Zoe.
24. Demirel, T. (2021). Türkiye’nin uzun on yılı: Demokrat Parti iktidarı ve 27 Mayıs darbesi. İstanbul Bilgi Üniversitesi.
25. Eagleton, T. (2018). Eleştiri ve ideoloji. İletişim.
26. Erdoğan, M. (2005). Liberalizm ve Türkiye’deki serüveni. T. Bora ve M. Gültekingil (Ed.), Modern Türkiye’de siyasi düşünce (Cilt 7): Liberalizm içinde (s. 23-40). İletişim.
27. Eroğul, C. (2014). Demokrat Parti: tarihi ve ideolojisi. Yordam.
28. Haber, S. (2002). Introduction: The political economy of crony capitalism. In S. Haber (Ed.), Crony capitalism and economic growth in Latin America (pp. xi-xxi). Hoover Institution.
29. Heywood, A. (2013). Siyaset (Çev. B. B. Özipek, B. Şahin, M. Yıldız, Z. Kopuzlu, B. Seçilmişoğlu ve A. Yayla). Adres.
30. Heywood, A. (2014). Siyaset teorisine giriş (Çev. H. M. Köse). Küre.
31. Heywood, A. (2015). Siyasetin temel kavramları (Çev. H. Özler). Liberte.
32. Hobbes, T. (2007). Leviathan veya bir din ve dünya devletinin içeriği, biçimi ve kudreti (6. baskı) (Çev. S. Lim). Yapı Kredi.
33. Hoell, G. (1975). Tarımda kapitalizmin gelişmesi ve toprak rantı (Çev. A. Doğkan). Bilim.
34. İnsel, A. (2005). Türkiye’de liberalizm kavramının soyçizgisi. T. Bora ve M. Gültekingil (Ed.), Modern Türkiye’de siyasi düşünce (Cilt 7): Liberalizm içinde (s. 41-74). İletişim.
35. Jameson, F. (2011). Siyasal bilinçdışı (Çev. Y. Alogan ve M. Varlık). Ayrıntı.
36. Kabacalı, A. (2004). A’dan Z’ye Yaşar Kemal. Yapı Kredi.
37. Karadoğan, A. (2016). Senaryo ve anlatı: Senaryo için anahtar kavramlar. De Ki.
38. Kemal, Y. (1967). Teneke (4. baskı). Ararat.
39. Kemal, Y. (1993). Yaşar Kemal kendini anlatıyor: Alain Bosquet ile söyleşi. Toros.
40. Keskin, N. E. (2019). Ellili yıllarda kamu yönetimi. M. K. Kaynar (Haz.), Türkiye’nin 1950’li yılları içinde (s. 505-531). İletişim.
41. Kışlalı, A. T. (2018). Siyaset bilimi. Kırmızı Kedi.
42. Koçak, C. (2010). Türkiye’de iki partili siyasi sistemin kuruluş yılları (1945-1950): İkinci parti (Cilt 1). İletişim.
43. Koçak, C. (2012). Türkiye’de iki partili siyasi sistemin kuruluş yılları (1945-1950): İktidar ve Demokratlar (Cilt 2). İletişim.
44. Koçak, C. (2015). Türkiye’de iki partili siyasi sistemin kuruluş yılları (1945-1950): Dönüşüm: Ordu, din, hukuk, ekonomi ve politika (Cilt 4). İletişim.
45. Koçak, C. (2017). Türkiye’de iki partili siyasi sistemin kuruluş yılları (1945-1950): CHP iktidarının sonu (Cilt 6). İletişim.
46. Locke, J. (1980). Second treatise of government. (Ed. C. B. Macpherson). Hackett.
47. Locke, J. (2012a). Hoşgörü üstüne bir mektup (5. baskı) (Çev. M. Yürüşen). Liberte.
48. Locke, J. (2012b). Yönetim üzerine ikinci inceleme: Sivil yönetimin gerçek kökeni, boyutu ve amacı üzerine bir deneme (2. Baskı) (Çev. F. Bakırcı). Ebabil.
49. Mardin, Ş. (1973). Center-periphery relations: A key to Turkish politics? Daedalus, 102(1), 169-190. https://www.jstor.org/stable/20024114
50. Marshall, G. (1999). Sosyoloji sözlüğü (Çev. O. Akınhay ve D. Kömürcü). Bilim ve Sanat.
51. Mill, J. S. (1926). Considerations on representative government. Longmans, Green & Co.
52. Mill, J. S. (2009). Hürriyet üstüne (Çev. M. O. Dostel). Liberte.
53. Mill, J. S. (2016). Kadınların özgürleşmesi (Çev. D. B. Aksel). Pinhan.
54. Mill, J. S. (2017a). Demokratik yönetim üzerine düşünceler (Çev. Ö. Orhan). Pinhan.
55. Mill, J. S. (2017b). Kadınların köleleştirilmesi (Çev. A. Özcan). Bilge Kültür Sanat.
56. Mill, J. S. (2019). Düşünce ve tartışma özgürlüğü üzerine (Çev. C. Akaş). Can.
57. Mill, J. S. (2024). Temsili yönetim üzerine düşünceler (Çev. Ö. Orhan). Türkiye İş Bankası.
58. Moran, B. (2002). Edebiyat kuramları ve eleştiri (7. baskı). İletişim.
59. Özalp, B. (2024). Tarımın metalaştırılmasında devletin rolü: Türkiye tarımı. Publicus, (1), 104-150. https://doi.org/10.65911/sbhr7482
60. Poster, M. (2008). Foucault, Marksizm ve tarih (Çev. F. Güder). Otonom.
61. Rancière, J. (2004). The politics of literature. SubStance, 33(1), 10-24. https://doi.org/10.1353/sub.2004.0012
62. Raynaud, P. ve Rials, S. (Ed.). (2003). Siyaset felsefesi sözlüğü (Çev. İ. Yerguz, N. K. Sevil, E. Ergun ve H. Dilli). İletişim.
63. Ritzer, G. (2011). Toplumun McDonaldlaştırılması (Çev. Ş. S. Kaya). Ayrıntı.
64. Ryan, A. (2021). Heredotus’tan günümüze siyasal düşünceler tarihi (Çev. A. Karasulu ve D. Zarakolu). Bilge Kültür Sanat.
65. Sapiro, G. (2019). Edebiyat sosyolojisi (Çev. E. C. Gürcan). Doğu Batı.
66. Taşkın, Y. (2014). Siyaset nedir? (Ed. Y. Taşkın), Siyaset: Kavramlar, kurumlar, süreçler içinde (s. 19-48). İletişim.
67. Taylor, A. J. (1972). Laissez-faire and state intervention in nineteenth-century Britain. M. W. Flinn (Ed.). Macmillan Education UK. https://doi.org/10.1007/978-1-349-00661-8
68. Teber, S. (2001). İnsanın hiçleşme serüvenine giriş: Politik-psikoloji notları. Papirüs.
69. Tharaud, B. C. (2017). Çukurova: Yaşar Kemal edebiyatının temelleri (Çev. T. Çulhaoğlu). Yapı Kredi.
70. Tütengil, C. O. (1977). 100 soruda kırsal Türkiye’nin yapısı ve sorunları. Gerçek.
71. Warburton, N. (2022). Felsefeye giriş (Çev. M. A. Arslan ve K. Cankoçak). Alfa.
72. Weber, M. (1946). Essays in sociology (Ed. H. H. Gerth ve C. W. Mills). Oxford University.
73. Weber, M. (2005). Bürokrasi ve otorite (Çev. H. B. Akın). Adres.
74. Weber, M. (2012a). Ekonomi ve toplum 1 (Çev. L. Boyacı). Yarın.
75. Weber, M. (2012b). Ekonomi ve toplum 2 (Çev. L. Boyacı). Yarın.
76. Weber, M. (2013). Protestan ahlakı ve kapitalizmin ruhu (Çev. M. Köktürk). BilgeSu.
77. Weber, M. (2014). Toplumsal ve ekonomik örgütlenme kuramı (Çev. Ö. Ozankaya). Cem.
78. Whitebrook, M. (1983). Politics and literature. News for Teachers of Political Science, (39), 11-14. https://doi.org/10.1017/S019790190000444X
79. Woodcock, P. (2021). Siyaset teorisi (Çev. A. Çavdar). Ayrıntı.
80. Yalman, G. L. (2002). Tarihsel bir perspektiften Türkiye’de devlet ve burjuvazi: Rölativist bir paradigma mı hegemonya stratejisi mi? Praksis, (5), 7-24. http://www.praksis.org/wp-content/uploads/2011/07/005- Yalman2.pdf
81. Yavaşça, K. (2019). “Şark meselesi”nden “Doğu sorunu”na: Ellili yıllarda Kürt sorunu. M. K. Kaynar (Haz.), Türkiye’nin 1950’li yılları içinde (s. 565-590). İletişim.
82. Yıldırmaz, S. (2019). Köylüler ve kentliler: Ellili yılların dönüşen yeni sosyo-ekonomik ve kültürel coğrafyası. M. K. Kaynar (Haz.), Türkiye’nin 1950’li yılları içinde (s. 541-563). İletişim.
83. Yi, E. (2021, 10 Nisan). Mill’s cooperative socialism and the cultivation of character. Medium. https://edisonymy.medium.com/mills-cooperative-socialism-and-the-cultivation-of-character-2b5012dfefcd
84. Yurtsever, H. (2013). Tarihten güncelliğe sınıf savaşları ve devlet. Yordam.
85. Zenginoğlu, C. (2022). Yaşar Kemal ve Dido Sotiriyu’nun romanlarında toplumsal bellek. Libra.
86. Zeybekoğlu, S. ve Alkan, Y. S. (2021). Max Weber’in bürokrasi modeli: Bir yeniden okuma denemesi. Mehmet Akif Ersoy Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Dergisi, 8(2), 651-681. https://doi.org/10.30798/makuiibf.790081