GEÇ DÖNEM ÇAĞATAY TÜRKÇESİYLE YAZILAN SEYYİD ÂFÂK HOCA VE TEZKİRESİ ADLI ESERDEKİ BAZI DİL ÖZELLİKLERİ

Öz

Çağatay Türkçesinde 2. çokluk şahıs iyelik çekimi standart olarak +(x)ŋI2z ekiyle kurulur. Bu yapı, yaklaşık beş asır boyunca kullanılmış; modern dönemde ise yerini Özbek Türkçesinde +(i)ngiz, Yeni Uygur Türkçesinde ise +(x)ŋlAr ve +liri biçimlerine bırakmıştır. İncelenen Seyyid Âfâk Hoca ve Tezkiresi adlı geç dönem metninde, standart yapının yanı sıra Çağatay Türkçesi gramerinde daha önce belgelenmemiş olan +(x)ŋlAr iyelik eki tespit edilmiştir. Eserin Uygur sahasına ait olması ve Seyyid Âfâk Hoca’nın Uygur kültüründeki konumu, bu biçimin Uygur ağızlarından kaynaklandığı varsayımını güçlendirmektedir. Buna ek olarak eserde, -sA şart ekinin klasik literatürün aksine emir kipi işleviyle (2. çokluk ve 3. teklik şahıs) kullanıldığı görülmüştür. Bu kullanımlarda istek ve emir işlevlerinin anlamsal olarak iç içe geçtiği görülmektedir. Şart kipi 2. çokluk şahıs çekimindeki -sAŋlAr varyantı da bu ağız etkileşiminin bir diğer morfolojik kanıtıdır. Mevcut dil bilgisi çalışmaları Yeni Uygur Türkçesinde -sA ekinin emir işlevine değinmediği için bu bulgular, Türk dili literatürü açısından özgün ve öncül bir değer taşımaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Çağatay Türkçesi
• Seyyid Âfâk Hoca ve Tezkiresi
• iyelik ekleri
• emir kipi
• şart kipi
• Yeni Uygur Türkçesi ağızları

SOME LINGUISTIC FEATURES IN THE LATE CHAGATAI TURKIC WORK: SEYYİD ÂFÂK HOCA VE TEZKİRESİ

Öz

In Chagatai Turkic, the standard second-person plural possessive conjugation is formed with the suffix +(x)ŋI2z, a structure utilized for nearly five centuries before giving way to +(i)ngiz in modern Uzbek, and +(x)ŋlAr alongside +liri in Modern Uyghur. The late-period text examined in this study, Seyyid Âfâk Hoca ve Tezkiresi, the possessive suffix +(x)ŋlAr -previously unrecorded in Chagatai grammar- was identified alongside the standard form. Given the text's provenance in the Uyghur region and Seyyid Âfâk Hoca's cultural standing, this form may reflect influence from Uyghur dialects. Furthermore, contrary to classical literature, the conditional suffix -sA functions as an imperative (second-person plural and third-person singular), displaying a semantic overlap between optative and imperative functions. The conditional variant -sAŋlAr provides further morphological evidence of dialectal interaction. As existing grammatical studies do not address the imperative function of -sA in Modern Uyghur, these findings offer novel contributions contributions to Turkic linguistics.

Anahtar Kelimeler

• Chagatai Turkic
• Seyyid Âfâk Hoca ve Tezkiresi
• possessive suffixes
• imperative mood
• conditional mood
• Modern Uyghur dialects

Kaynakça

1. Aksan, D. (2000). Her yönüyle dil ana çizgileriyle dilbilim. Türk Dil Kurumu.
2. Argunşah, M. (2014). Çağatay Türkçesi. Kesit.
3. Atabay, N., Çam, S. ve Özel, S. (2003). Sözcük türleri. (Ed. D. Aksan), Papatya.
4. Banguoğlu, T. (2000). Türkçenin grameri. Türk Dil Kurumu.
5. Benzer, A. (2010). -sA ekinin işlevleri ve dilek-şart ayrımı. SÜ Türkiyat Araştırmaları Dergisi, (28), 131-140. https://dergipark.org.tr/en/pub/sutad/article/276606
6. Bilgegil, K. (2014). Türkçe dilbilgisi. Salkımsöğüt.
7. Bodrogligeti, A. J. E. (2001). A grammar of Chagatay. Lincom Europa.
8. Coşkun, V. (2000). Özbek Türkçesi grameri. Türk Dil Kurumu.

9. Çamur, K. (2019). Doğu Türkçesi Tezkire-i Seyyid Âfâk Hâcem [22b-42a] (Tez No. 646183) [Yüksek lisans tezi,
10. Çankırı Karatekin Üniversitesi-Çankırı] Yükseköğretim Kurulu Ulusal Tez Merkezi.
11. Dağlar, A. (2017). Metin mi nüsha mı? Metin nüsha ontolojisi bağlamında terminoloji sorununa eleştirel bakışlar. Edebî Eleştiri Dergisi, 1(1), 16-32. https://doi.org/10.31465/eeder.367393
12. Demir, Z. (2019). Doğu Türkçesi Tezkire-i Seyyid Âfâk Hâcem [3a-22a] (Tez No. 622906) [Yüksek lisans tezi, Çankırı Karatekin Üniversitesi-Çankırı] Yükseköğretim Kurulu Ulusal Tez Merkezi.
13. Develi, H. (1995). -sA eki nedir? Kip mi, zarf-fiil mi? İlmî Araştırmalar, (1), 91-94.
14. Develi, H. (1997). {sA} morfemli yardımcı cümleler ve bunlarla kurulan birleşik cümleler üzerinde bir inceleme. Türk Dili Araştırmaları Yıllığı-Belleten, 45(1997), 115-152. https://dergipark.org.tr/en/pub/belleten/article/550706
15. Dizdaroğlu, H. (1963). Türkçede fiiller. Türk Dil Kurumu.
16. Eckmann, J. (2017). Çağatayca el kitabı (Çev. G. Karaağaç). Türk Dil Kurumu.
17. Ediskun, H. (2004). Türk dilbilgisi. Remzi.
18. Emre, A. C. (1945). Türk dilbilgisi. Cumhuriyet.
19. Eraslan, K. (2012). Eski Uygur Türkçesi grameri. Türk Dil Kurumu.
20. Ercilasun, A. B. (1984). Kutadgu Bilig grameri fiil. Gazi Üniversitesi.
21. Ercilasun, A. B. (2007a). Kâşgarlı Mahmud’da -sa-/-se- eki. Makaleler: Dil-destan-tarih-edebiyat içinde (s. 123-130). Akçağ.
22. Ercilasun, A. B. (2007b). Başlangıçtan yirminci yüzyıla Türk dili tarihi. Akçağ. Erdal, M. (2004). A grammar of Old Turkic (Cilt 3). Brill.
23. Erenoğlu, D. (2006). Dilde örnekseyerek türetme ve Türkçedeki örnekleri. Türk Dünyası İncelemeleri Dergisi, 6(2), 311-315. https://dergipark.org.tr/en/download/article-file/406267 Ergin, M. (1993). Türk dil bilgisi. Bayrak.
24. Ersoy, H. Y. (2007). Yeni Uygur Türkçesi. A. B. Ercilasun (Ed.), Türk lehçeleri grameri içinde (s. 450-510). Akçağ.
25. Gabain, A. von. (1995). Eski Türkçenin grameri (Çev. M. Akalın). Türk Dil Kurumu.
26. Gencan, T. N. (2007). Dilbilgisi. Tek Ağaç Eylül.
27. Gülsevin, G. (1990). Türkçede -sa şart gerundiumu üzerine. Türk Dili, 1990/II(467), 276-279.
28. Gülsevin, G. (2017). {-sA} zarf-fiil eki ve Türk dilinde zarf-fiil eklerinin kişi ekleri alabilmesi üzerine. XII. Uluslararası Büyük Türk Dili Bildiri Kitabı içinde (s. 431-440). Bükreş, Romanya.
29. Hacıeminoğlu, N. (1997). Harezm Türkçesi grameri. İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi.
30. Hacıeminoğlu, N. (2003). Karahanlı Türkçesi grameri. Türk Dil Kurumu.
31. Hengirmen, M. (2002). Türkçe temel dilbilgisi. Nurol Matbaacılık.
32. Karaağaç, G. (2013). Dil bilimi terimleri sözlüğü. Türk Dil Kurumu.
33. Karahan, L. (2011a). Zarf-fiil eklerinde genişleme eğilimi ve -sA(r) ekinin yapısı. Türk dili üzerine incelemeler içinde (s. 85-94). Akçağ.
34. Karahan, L. (2011b). -sa/-se eki hakkında. Türk dili üzerine incelemeler içinde (s. 95-102). Akçağ.
35. Karataş, T. (2001). Ansiklopedik edebiyat terimleri sözlüğü. YediGece.
36. Kaya, D. (2010). Ansiklopedik Türk halk edebiyatı terimleri sözlüğü. Akçağ.
37. Korkmaz, Z. (1995). -sa/-se dilek-şart kipi eklerinde bir yapı birliği var mıdır?. Türk dili üzerine araştırmalar I içinde (s. 210-218). Türk Dil Kurumu.
38. Korkmaz, Z. (2003). Gramer terimleri sözlüğü. Türk Dil Kurumu.
39. Korkmaz, Z. (2009). Türkiye Türkçesi grameri şekil bilgisi. Türk Dil Kurumu.
40. Köksal, M. F. (2012). Metin neşrinin ana esasları. Türklük Bilimi Araştırmaları, (31), 179-209. https://dergipark.org.tr/tr/pub/tubar/article/177348
41. Nida, E. A. (1973). Dilbilim üzerine tartışmalar. İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi.
42. Oğuz, Ö. (1999). Türk halkbilimi çalışmalarında eşmetin (varyant) ve benzer metin (versiyon) sorunu. Millî Folklor, (42), 2-5. https://www.millifolklordergisi.com/PdfViewer.aspx?Sayi=42&Sayfa=1
43. Öger, A. (2020). Uygurların dinî, siyasi ve kültür tarihinde derin iz bırakan Seyyid Âfâk Hoca ve Tezkiresi. Gazi.
44. Öztürk, R. (2015). Yeni Uygur Türkçesi grameri. Türk Dil Kurumu.
45. Saussure, F. de. (1998). Genel dilbilim dersleri (Çev. B. Vardar). Multilingual Yabancı Dil.
46. Tekin, T. (2003). Orhun Türkçesi grameri. Sanat.
47. Topaloğlu, A. (2019). Karşılaştırmalı dil bilgisi terimleri sözlüğü. Dergâh.
48. Trask, R. L. (1993). A dictionary of grammatical terms in linguistics. Routledge.
49. Türkyılmaz, F. (1999). Tasarlama kiplerinin işlevleri. Türk Dil Kurumu.
50. Uçar, F. M. (2016). Çağatay Türkçesinde -sA ekinin işlevleri. The Journal of Academic Social Science Studies (JASSS), (48), 144-154. https://doi.org/10.9761/JASSS3589
51. Vardar, B. (2002). Açıklamalı dilbilim terimleri sözlüğü. Multilingual Yabancı Dil.
52. Yavuz, E. (2023). Doğu Türkçesi Tezkire-i Seyyid Âfâk Hâcem [42b-62b] (Giriş-Gramer-Metin-Çeviri-Notlar-Dizin) (Tez No. 810228) [Yüksek lisans tezi, Çankırı Karatekin Üniversitesi-Çankırı]. Yükseköğretim Kurulu Ulusal Tez Merkezi.
53. Yıldırım, H. (2012). Özbek Türkçesi dil bilgisi-alıştırmalar-konuşma-metinler. Gazi.