TÜRK DEVLETLERİNİN BAĞIMSIZLIK MÜCADELELERİNİN RESİM SANATINA YANSIMALARI

Öz

Bağımsızlık teması; birçok sanatçı tarafından farklı dönemlerde özellikle direniş, savaş ve yeniden doğuş kavramları bağlamında ele alınmıştır. Bu bağlamda Türk devletlerinin bağımsızlık mücadelelerinin tarihî arka planının resim sanatına yansıması oldukça önemlidir. Türk kimliğinin oluşumunda önemli bir rol oynayan bu temel kavrayış, tarihte farklı isimlerde Türk devletinin kurulmasıyla sonuçlanmıştır. Bu çalışma, Türk devletlerinin bağımsızlık mücadelelerinin resim sanatına yansımalarını; tarihî, sosyo-politik ve kültürel bağlamlarıyla incelemeyi amaçlamaktadır. Kurtuluş Savaşı’ndan Sovyet Dönemi’ndeki bağımsızlık hareketlerine ve 1991 sonrası Sovyetler Birliği’nin dağılması sonrası bağımsızlıklarını kazanan Türk devletlerinin kültürel inşa süreçlerine kadar uzanan geniş bir tarihî çerçeve sanatçılar tarafından ele alınmıştır. Araştırma, nitel araştırma yöntemlerinden doküman analizi tekniğiyle yürütülmüş; amaçsal örneklem yoluyla seçilen eserler biçim ve içerik yönleriyle değerlendirilmiştir. Sanatçılar, bağımsızlık düşüncesini kahramanlık, direniş, trajedi, ulusal birlik ve kültürel kimlik gibi temalar üzerinden sembolik imgelerle temsil etmiştir. Elde edilen bulgular, sanatın ulusal kimlik inşasında ve bağımsızlık ideallerinin pekiştirilmesinde kritik bir role sahip olduğunu göstermektedir.

Anahtar Kelimeler

• Türk Devletleri
• resim
• bağımsızlık
• Millî Mücadele

REFLECTIONS OF THE INDEPENDENCE STRUGGLES OF TURKIC STATES IN PAINTING

Öz

The theme of independence has been addressed by many artists in different periods, particularly in the context of concepts such as resistance, war, and rebirth. In this context, the reflection of the historical background of the independence struggles of Turkic states in painting is quite significant. This fundamental understanding, which plays an important role in the formation of Turkish identity, resulted in the establishment of Turkish states under different names throughout history. This study aims to examine the reflections of the independence struggles of Turkic states in painting within their historical, socio-political, and cultural contexts. A broad historical framework, extending from the War of Independence to the independence movements in the Soviet era and the cultural construction processes of Turkic states that gained their independence after the dissolution of the Soviet Union in 1991, has been addressed by artists. The research was conducted using the document analysis technique, one of the qualitative research methods; selected works were evaluated in terms of form and content through purposive sampling. Artists represented the idea of independence through symbolic images based on themes such as heroism, resistance, tragedy, national unity, and cultural identity. The findings show that art has a critical role in the construction of national identity and the reinforcement of ideals of independence.

Anahtar Kelimeler

• Turkic States
• painting
• independence
• National Struggle

Kaynakça

1. Arslan, A. A. (2024). Resim sanatı ve propaganda. Ulakbilge, 91, 17-26. 10.7816/ulakbilge-12-91-02.
2. Başbuğ, Z. ve Başbuğ, F. (2024). Ziya Gökalp millî düşüncesinin Türk resim sanatının kimlikleşme sürecine etkisi. Yüzüncü Yıl Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, (Ölümünün 100. Yıl Dönümünde Ziya Gökalp’ı Yeniden Anlamak), 77-95. https://doi.org/10.53568/yyusbed.1515226
3. Caferoğlu, A. (1953). Türk onomastiğinde “at” kültü. Journal of Turkology, 10, 201-212.
4. Çağatay, N. (1996). Türklerin tarihteki yeri ve millî özellikleri. Erdem, 8(23), 503-528. https://dergipark.org.tr/en/download/article-file/688895
5. Çalışkan, Ü. (2006). Türk Kurtuluş Savaşında Sovyet Rusya’nın mali ve askeri yardımları. Karadeniz Araştırmaları, 9, 35-54. https://dergipark.org.tr/tr/pub/karadearas/article/124391
6. Caporal, B. (1986). Kemalizm’de ve Kemalizm sonrası Türk kadını. İş Bankası Kültür.
7. Cebeci, S. (2014). Millî kimlik bağlamında din - kültür ilişkisi. Journal of Academic Inquiries, 3(2), 1-11. https://izlik.org/JA22TM38KP
8. Çoruhlu, Y. (2002). Türk mitolojisinin anahatları. Kabalcı. Durmuş, İ. (2021). Türk kültür çevresinde at. Asya Araştırmaları Uluslararası Sosyal Bilimler Dergisi, 5(1), 1-12. 10.34189/asyam.5.1.001

9. Efendizade, O. (1996). Gence, Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi, C 14, 17-20.
10. Gazioğlu, A. C. (2002). Kuzey Kıbrıs Türk Cumhuriyeti, TDV İslam Ansiklopedisi, https://islamansiklopedisi.org.tr/kuzey-kibris-turk-cumhuriyeti
11. Gömeç, S. (2004). Oğuz Kağan’ın kimliği, Oğuzlar ve Oğuz Kağan destanları üzerine bir iki söz. Tarih Araştırmaları Dergisi, 23(35), 113-121. https://doi.org/10.1501/Tarar_0000000181
12. Hekimoğlu, V. S. F. (2018). Türkistan’da bütünleşme düşüncesi. History Studies, 10(2), 57-77. 10.9737/hist.2018.583
13. İsabaeva, N. (2023). Rus İmparatorluğu’nun Kuzey Kırgızistan’daki tarım siyaseti (XIX. yüzyılın ikinci yarısı, XX. yüzyılın başı). Astana.
14. İsmail, S. (1998). 150 soruda Kıbrıs sorunu, Kastaş.
15. Karadaş Toktaş, N., & Aras, G. (2026). Animasyon, kültürel bellek ve tarihî farkındalık: Rafadan Tayfa 2: Göbeklitepe filmi üzerine bir izleyici araştırması. (B. Medin, Ed.), Sinema alanında uluslararası araştırmalar-IV: Sosyal, beşeri ve idari bilimler (s. 43-62). Eğitim.
16. Kavuncu, A. Ç., (2014). Türk dünyası başkentleri giriş, Türk dünyası başkentleri (Ankara, Almatı, Astana, Aşkabat, Bakü, Bişkek, Duşanbe, Lefkoşa, Taşkent), içinde s. 189-246. (Murat Yılmaz, A. Çolpan Kavuncu, Ed.), Hoca Ahmet Yesevi Üniversitesi.
17. Kılıçoğlu, G. ve Yılmaz, A. N. (2019). Türkiye Rusya ilişkilerine farklı bir bakış: Türkiye’nin Rusya üzerindeki yumuşak gücü. PESA Uluslararası Sosyal Araştırmaları Dergisi, 5(3), 209-227. https://doi.org/10.25272/j.2149-8385.2019.5.3.01
18. Kocatepe, Ö. F. (2022). Türk Cumhuriyetleri’nin bölgesel güvenlik kaygıları bağlamında uluslararası örgütlerle iş birliği. Türk Dünyası Araştırmaları, 130(257), 407-434. https://doi.org/10.55773/tda.1060785
19. Köseoğlu, N. (2018). Millî kültür ve kimlik. Ötüken.
20. Küçük, F. (5 Ocak 1964, S 6274). Hiçbir Türk artık Rumlarla bir arada yaşamaya razı değildir. Halkın Sesi Gazetesi.
21. Millî Eğitim Bakanlığı. (2025). https://www.meb.gov.tr/istiklalmarsi/home/Bagimsizlik/Tanim
22. Mustafalı, C. (2019). Türk Cumhuriyetlerinde Sovyet mirası ve değişimler. Türkiye Rusya Araştırmaları Dergisi, 1, 18-33. https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/1034551
23. Mustafayev, E. ve Dalkıran, A. (2024). Bağımsızlık Dönemi Azerbaycan resim sanatında yenilikçi yaklaşımlarayair: Zakir Hüseynov örneği. Uluslararası Sanat ve Estetik Dergisi, 7(13), 234-251. http://dx.doi.org/10.29228/usved.76715
24. Ögel, B. (1984), Türk kültür tarihine giriş, C VI. TTK.
25. Onuş, E. (2020). Hava şehidi Cengiz Topel ve edebiyatımız. Türk Dünyası Araştırmaları, 124(245), 435-446. https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/1070266
26. Orkun, H. N. (1994). Eski Türk yazıtları, TDK.
27. Roux, J. P. (2011). Eski Türk mitolojisi (Musa Yaşar Sağlam, Çev.), BilgeSu.
28. Sak, R., Şahin Sak, İ. T., Öneren Şendil, Ç., Nas, E. (2021). Bir araştırma yöntemi olarak doküman analizi. Kocaeli Üniversitesi Eğitim Dergisi, 4(1), 227-256. https://doi.org/10.33400/kuje.843306
29. Saray, M. (2004). Modern Kırgızistan’ın doğuşu, TİKA.
30. Sarıyev, B. (2022). Türkmenistan’da millî birliğin etno-sembolik kaynağı olarak halı ve motifleri. Arış Dergisi, (20-21), 227-239. https://doi.org/10.32704/akmbaris.2022.172
31. Sezer, C. ve Metin, Ö. (2013). Balkan Savaşlarından Millî Mücadeleye Hilâl-i Ahmer Cemiyeti’nin yardım faaliyetleri (1912-1922). Tarih Araştırmaları Dergisi, 32(54), 167-182. https://doi.org/10.1501/Tarar_0000000558
32. Soysal, M. E. (2010). Tarihî süreçte bayrak ve sancaklarimiz. Atatürk Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü Dergisi, 17(42), 209-239. https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/33498
33. Tekin, T. (1993). Irk bitig: The book of Omens, Harrassowitz Verlag.
34. Üner, M. (2023). Milliyetçi bir din adamı: Abdülgafur Iştın (1882-1951), Kuva-yı Milliye’den meclise. Türk İslâm Medeniyeti Akademik Araştırmalar Dergisi, 18(35), 49-72. 10.5281/zenodo.7563909
35. Yabalak, H. ve Sağ, M. (2020). Afrasyab duvar resimlerinde Türk gruplarının yer alış biçimi. Van Yüzüncü Yıl Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 47, 119-138. https://dergipark.org.tr/en/download/article-file/1036180
36. Yalçın, E. (2016). Kıbrıs’ta Türk Mukavemet Teşkilatı ve Rauf Denktaş. Ankara Üniversitesi Türk İnkılâp Tarihi Enstitüsü Atatürk Yolu Dergisi, 58, 279-301.
37. İnternet Kaynakları
38. URL-1: https://www.mfa.gov.tr/turk-devletleri-teskilati.tr.mfa
39. URL-4: https://millidusunce.com/azerbaycanli-ressamdan-zafer-konulu-pano/
40. URL-6: https://www.aa.com.tr/tr/dunya/turkmenistan-da-askabat-sehri-gunu-dolayisiyla-fuar-duzenlendi/2905536
41. URL-9: https://www.caa-network.org/archives/14552
42. URL-10: https://www.caa-network.org/archives/14552
43. URL-17: https://islamansiklopedisi.org.tr/sirdar-medresesi
44. URL-19: https://www.rferl.org/a/uzbekistan-bukhara-bombing-akhunov-russia-censorship/32353912.html
45. URL-22: https://www.aa.com.tr/tr/dunya/turkmenistan-da-askabat-sehri-gunu-dolayisiyla-fuar-duzenlendi/2905536 URL-26: https://www.amerikaovozi.com/a/7027725.html
46. Görsel Kaynaklar
47. Görsel 1: Ahmet Ziya Akbulut, Türk Ordusunun İzmir’e Girişi (77 cm × 53 cm, Atatürk ve Kurtuluş Savaşı Müzesi, (URL-2) https://bilgitoplulugu.humanity.ankara.edu.tr/2020/08/30/30-agustos-zafer-bayramimiz-kutlu-olsun-3/
48. Görsel 2: Namık İsmail’in “Vatan Emredince” Z. Yasa-Yaman, (Ed.),İmparatorluk’tan Cumhuriyet’e Sanat, Ankara Resim ve Heykel Müzesi, Ankara: Kültür ve Turizm Bakanlığı, 2012, s. 190.
49. Görsel 3: Mehmet Ruhi Arel, Bağış/Hilal-i Ahmer’e Yardım, 46x38cm, tuval üzerine yağlıboya, 1917. Özdeniz, Engin, Türk Deniz Subayı Ressamları, Türk Deniz Kuvvetleri Komutanlığı, İstanbul 2000.
50. Görsel 4: Halil Dikmen’in (1906-1964) 1933 “İstiklal Savaşı’nda Mermi Taşıyan Kadınlar”, (URL-3) https://trguvenlikportali.com/category/guvenlik-ve-sanat/ayin-sanat-eseri-artwork-of-the-month/
51. Görsel 5: Arif Məmmədov.Azerbaycan Millî Konseyi ve hükümetinin Gence’ye gelişi. Kişisel Koleksiyon (Medeniyet. AZ, s. 108).
52. Görsel 6: Ashraf Heybatov, Karabağ’da Zafer Günü, Askeri Müze, 2020, (Guliyev, 2023, s. 24). Guliyev, R. (2023). The theme of victory in the work of Azerbaijani artists living abroad. Problems of arts and culture, 17(1), 23-31.
53. Görsel 7: Halit Yabalak, Bitmeyen Ağıt, 2022, Gazi Üniversitesi Türk Dünyası Uyguluma ve Araştırma Merkezi (Hocalı’nın Çocukları Sergisi Kataloğu)
54. Görsel 8a: Karymsakov N., Kazak Hanlığı, Bozuq Museum, (URL-5) https://alnews.kz/en/article/historical-figures.html
55. Görsel 8b: Kazak Hanlığı, Bozuq Museum, (URL-6) https://alnews.kz/en/article/historical-figures.html
56. Görsel 9: Saule Suleimenova, Aşarşilik/Kıtlık, 1932: Polietilen film üzerinde plastik poşetler, 127x140 cm, 2018 (URL-7) https://www.caa-network.org/archives/14552
57. Görsel 10: Saule Suleimenova, Üç Gelin. Plastik poşetler, karton, 2015. (URL-8)https://www.caa-network.org/archives/14552
58. Görsel 11: Mehmet Başbuğ, Tarihe Sığmazsın 2015, Kırgızistan Türkiye Manas Üniversitesi (URL-11) https://manas.edu.kg/tr/about_manas/history
59. Görsel 12: S. Çuikov. Kırgızistan’daki 1916 ayaklanması, Kırgızistan Ulusal Güzel Sanatlar Müzesi. (URL-12) https://qalam.global/en/articles/the-kazakh-steppe-from-empire-to-utopia-en-2
60. Görsel 13: Semyon Chuikov. Kırgızistan’daki 1916 ayaklanması, Kırgızistan Ulusal Güzel Sanatlar Müzesi. (URL-13) https://qalam.global/en/articles/the-kazakh-steppe-from-empire-to-utopia-en-2
61. Görsel 14: Semyon Chuikov, Çin’e Kaçış, 1936. (URL-14) https://www.iias.asia/the-newsletter/article/time-ordeal-story-1916-revolt-central-asia Fleeing rebels to China, 1936. Kyrgyz National Museum of Fine Arts named after Gapar Aitiev. https://qalam.global/en/articles/the-kazakh-steppe-from-empire-to-utopia-en-2
62. Görsel 15: İslam Karimov - 1991’de Namangan’da kalabalıkla buluşması, (URL-15) https://zamin.uz/uz/jamiyat/34098-islom-karimov-1991-yilgi-namangandagi-olomon-bilan-uchrashuv-haqida-video.html
63. Görsel 16: Kiyamov Z. Stare, 2017, (URL-16) https://www.rferl.org/a/art-dedicated-to-uzbekistans-late-president-on-display-in-exhibition/29455678.html
64. Görsel 17: Svyacheslav Akhunov, 1980’lerin sonlarında Londra’da, Kızıl Ordu’nun 1920’de Buhara’ya saldırısını konu alan tablosuyla birlikte. (URL-18) https://www.rferl.org/a/uzbekistan-bukhara-bombing-akhunov-russia-censorship/32353912.htm
65. Görsel 18: Yulia Daneshvar, Vatan İçin Cepheye!, (URL-20) https://turkmenistan.gov.tm/ru/post/54132/posvyashchenie-velikoj-pobede-vystavka-v-muzee-izobrazitelnyh-iskusstv
66. Görsel 19: Aşkabat, 2020, Surlariçi Şehir Müzesi.
67. Görsel 20: A. Kuliyev, Büyük Türkmenbaşı tarafından inşa edildi, Aşkabat Ulusal Güzel Sanatlar Müzesi, URL-23 https://neu.edu.tr/turkmenistan-artists-painting-exhibition/?lang=en
68. Görsel 21: Rakhat Saparaliyeva- Erenköy Direnişi, Surlariçi Şehir Müzesi, (URL-24) https://www.sabah.com.tr/kultur-sanat/2021/09/13/katliamlar-ve-direnisler-surlarici-sehir-muzesinde
69. Görsel 22: Rakhat Saparaliyeva- (Arpalık Köyü Mücadelesi), Surlariçi Şehir Müzesi, (URL-25) https://www.sabah.com.tr/kultur-sanat/2021/09/13/katliamlar-ve-direnisler-surlarici-sehir-muzesinde