ON THE FIRST-PERSON SINGULAR AND PLURAL IMPERATIVES IN THE KUTADGU BİLİG

Öz

Kutadgu Bilig is one of the most important works of Qarakhanid Turkic was written by Yusuf Has Hacib. Kutadgu Bilig contains a wealth of linguistic material that reflects the characteristics of Qarakhanid Turkic. This study focuses on the first-person singular and plural imperatives found in the Kutadgu Bilig. In this study, couplets containing first-person singular and first-person plural imperatives in the Kutadgu Bilig were first listed, and then these were analyzed according to their imperative and optative functions. The Egypt manuscript of the Kutadgu Bilig was used as the source material for this study. According to the findings, the first-person singular imperatives are used more frequently than the first-person plural imperatives in the work, and these imperatives are primarily used in an imperative function. The aim of this study is to contribute to existing research on the use and function of imperatives in the Kutadgu Bilig and Qarakhanid Turkic.

Anahtar Kelimeler

• Kutadgu Bilig
• Qarakhanid Turkic
• Yusuf Has Hacib
• imperatives

KUTADGU BİLİG’DE BİRİNCİ TEKİL VE ÇOĞUL KİŞİ EMİR EKLERİ ÜZERİNE

Öz

Kutadgu Bilig, Karahanlı Türkçesinin en önemli eserlerinden biridir. Eser, 11. yüzyılda Yusuf Has Hacib tarafından yazılmıştır. Kutadgu Bilig’de Karahanlı Türkçesinin özelliklerini yansıtan pek çok dil malzemesi bulunmaktadır. Bunlardan biri de emir eklerinin kullanımıdır. Bu çalışmada, Kutadgu Bilig’de geçen birinci tekil ve çoğul kişi emir ekleri üzerinde durulmuştur. Bilindiği üzere, birinci tekil ve çoğul kişi emir ekleri, emrin yanında istek işleviyle de kullanılmaktadır. Bu çalışmada da öncelikle Kutadgu Bilig’de birinci tekil ve çoğul kişi emir ekleri geçen beyitler ve günümüz Türkiye Türkçesindeki karşılıkları sıralanmış; ardından bunlar, emir ve istek işlevine göre değerlendirilmiştir. Çalışmaya malzeme olarak ise Kutadgdu Bilig’in Mısır Nüshası alınmıştır. Buna göre eserde birinci tekil kişi emir eklerinin birinci çoğul kişi emir eklerinden daha fazla kullanıldığı ve bu eklerin daha çok emir işlevinde olduğu görülmüştür. Bu çalışmayla Kutadgu Bilig ve Karahanlı Türkçesi ile emir eklerinin işlevleri üzerine yapılan çalışmalara katkı sağlanması amaçlanmıştır.

Anahtar Kelimeler

• Kutadgu Bilig
• Karahanlı Türkçesi
• Yusuf Has Hacib
• emir ekleri

Kaynakça

1. Adalı, O. (1979). Türkiye Türkçesinde biçimbirimler. Türk Dil Kurumu.
2. Akalın, M., Gabain, A.V., Eckman, J. & Mansuroğlu, M. (1979). Tarihî Türk şiveleri. Sevinç Matbaası.
3. Akar, A. (2017). Türk Dili tarihi. Ötüken.
4. Arat, R. R. (2007). Kutadgu Bilig I-Metin. Türk Dil Kurumu.
5. Argunşah, M. (2011). Karahanlı Türkçesinde emir ekleri üzerine. Doğumunun 990. yılında Yusuf Has Hacib ve eseri Kutadgu Bilig bildirileri (26-27 Ekim 2009) içinde (s. 45-60). Türk Dil Kurumu. https://www.academia.edu/23990415/Karahanl%C4%B1_T%C3%BCrk%C3%A7esindeki_Emir_Ekleri_%C3%9Czerine
6. Banguoğlu, T. (2007). Türkçenin grameri. Türk Dil Kurumu.
7. Bilgegil, M. K. (2009). Türkçe dilbilgisi. Salkımsöğüt.
8. Böler, T. (2021). Türkiye Türkçesi biçim bilgisi-I. Kesit.

9. Caferoğlu, A. (2015). Türk dili tarihi. Altınordu.
10. Çiçek, A. (2014). Emir kipi üzerine. Erzincan Üniversitesi Eğitim Fakültesi Dergisi, 16(1), 333-351. https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/68319
11. Demir, N. (2022). Üniversiteler için Türkçe dil bilgisi. Altınordu.
12. Deny, J. (1941). Türk dili grameri (Osmanlı Lehçesi). (Çev. A. U. Elöve). Maarif Matbaası.
13. Dilaçar, A. (2016). Kutadgu Bilig incelemesi. Türk Dil Kurumu.
14. Dizdaroğlu, H. (1963). Türkçede fiiller. Türk Dil Kurumu.
15. Ercilasun, A. B. & Akkoyunlu, Z. (2018). Kâşgarlı Mahmud Dȋvânu Lugâti’t-Türk (giriş-metin-çeviri-notlar-dizin). Türk Dil Kurumu.
16. Ercilasun, A. B. (1984). Kutadgu Bilig grameri -fiil-. Gazi Üniversitesi Basın-Yayın Yüksekokulu.
17. Ercilasun, A. B. (2005). Başlangıçtan yirminci yüzyıla Türk dili tarihi. Akçağ.
18. Ercilasun, A. B. (2011). Türkçede emir ve istek kipi üzerine. Türk gramerinin sorunları toplantısı (22-23 Ekim 1993) içinde (s. 61-66). Türk Dil Kurumu. https://tdk.gov.tr/turk-gramerinin-sorunlari-toplantisi-i-ii-bildirileri-turk-dil-kurumu/
19. Ergin, M. (2003). Türk dil bilgisi. Bayrak.
20. Gencan, T. N. (1975). Dilbilgisi. Türk Dil Kurumu.
21. Hacıeminoğlu, N. (2008). Karahanlı Türkçesi grameri. Türk Dil Kurumu.
22. Hengirmen, M. (1995). Türkçe dilbilgisi. Ergun.
23. Kaçalin, M.S. (2018). Yusuf Has Hacib Kutadgu Bilig C (Kahire nüshası). Türk Dil Kurumu.
24. Karaağaç, G. (2013). Türkçenin dil bilgisi. Akçağ.
25. Koç, N. (1996). Yeni dilbilgisi. İnkılâp.
26. Kononov, A. N. (1956). Grammatika sovremennogo turetskogo literaturnogo yazıka. Akademiya Nauk SSSR. İnstitut vostokovedeniya.
27. Korkmaz, Z. (2019, 26-28 Eylül). Kutadgu Bilig üzerine kısa bir değerlendirme. Uluslararası Kutadgu Bilig Kurultayı 1-7, Ankara. https://www.tdk.gov.tr/wp-content/uploads/2019/12/Kitap_Kutadgu_Bilig_Kurultayi Korkmaz, Z. (2022). Türkiye Türkçesi grameri- şekil bilgisi. Türk Dil Kurumu. Özdemir, E. (1967). Türkçede fiillerin çekimlenişine toplu bir bakış. Türk Dili Araştırmaları Yıllığı Belleten, 15, 177-203. https://tdkbelleten.gov.tr/tam-metin-pdf/185/tur
28. Pritsak, O. (2021). Kara Türk yön sembolizmi çalışması. Genel Türk Tarihi Araştırmaları Dergisi, 3(6), 519-532. (Çev. E. Yıldırım). https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/1754616. Somuncu, M. (2019). Türkçede emir kipinin işlevleri. Kesit.
29. Tekin, T. & Ölmez, M. (1999). Türk dilleri giriş. Simurg.
30. URL-1. Emir. Güncel Türkçe Sözlük (Erişim tarihi: 17.03.2026). https://sozluk.gov.tr/
31. Yüce, N. (1992). “Karahanlılar”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi içinde (Cilt: 6, s. 251-273). TDV.