Evrensel Özne Mitosu Bağlamında Modernlikte Metafizik-Epistemolojik Gerilim ve Tahakküm Üzerine İnceleme

Öz

Bu çalışma, modern Batı düşüncesinde özne merkezli yapıyı metafizik ve epistemoloji arasındaki kurucu gerilim bağlamında eleştirel olarak incelemeyi amaçlamaktadır. Kartezyen özne modeliyle birlikte akıl hem varlığın ölçütü hem de bilginin nihai temeli olarak konumlandırılmış; böylece özne, temsilin, hakikatin ve anlamın merkezi hâline gelmiştir. Bu merkezîleştirme, bilginin kesinliğini güvence altına alma iddiasıyla meşrulaştırılırken, özneyi metafiziğin geri çekildiği yerde yeni bir kurucu ilke olarak tesis etmiştir. Evrensellik iddiası, bu bağlamda belirli bir tarihsel özne tipini norm hâline getirerek farklılıkları ve çoğullukları dışlayan bir düzenleyici işlev kazanmıştır. Çalışma, bu evrensel özne mitosunu Nietzsche’nin nihilizm ve değerlerin soykütüğüne dair eleştirileri ile Foucault’nun bilgi–iktidar çözümlemeleri üzerinden sorgulamaktadır. Bu çözümlemeler, modern öznenin tarihsel olarak inşa edilmiş bir iktidar formu olduğunu açığa çıkarmaktadır. Sonuç olarak modern öznenin hakikat ve değer üretimindeki ayrıcalıklı konumunun epistemolojik olduğu kadar etik ve politik sonuçlar doğurduğu; bu nedenle özne merkezli paradigma yerine ilişkisel, tarihsel ve çoğul öznelik biçimlerinin düşünülmesi gerektiği savunulmaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Özne
• Metafizik
• Epistemoloji
• Modernlik
• Tahakküm
• Nihilizm

An Examination of Metaphysical-Epistemological Tension and Domination in Modernity within the Context of the Myth of the Universal Subject

Öz

This study aims to offer a critical analysis of the subject-centered structure of modern Western thought by examining the constitutive tension between metaphysics and epistemology. With the Cartesian model of subjectivity, reason is positioned as both the measure of being and the ultimate foundation of knowledge, thereby establishing the subject as the center of representation, truth, and meaning. This centralization is legitimized through the claim of epistemic certainty, while simultaneously reinstalling the subject as a new founding principle in the space left by the retreat of metaphysics. In this framework, the universalist claims of modernity function as normative and regulatory mechanisms by elevating a historically specific subject form to the status of a universal norm, thus excluding difference and plurality. The study interrogates this universal subject myth through Nietzsche’s critique of nihilism and the genealogy of values, alongside Foucault’s analyses of knowledge–power relations, which reveal the historical and institutional construction of subjectivity as a form of power. It concludes by arguing that the privileged position of the modern subject in the production of truth and value entails not only epistemological but also ethical and political consequences, and that these implications call for rethinking subjectivity beyond the subject-centered paradigm in terms of relational, historical, and plural modes of subject formation.

Anahtar Kelimeler

• Subject
• Metaphysics
• Epistemology
• Modernity
• Domination
• Nihilism

Kaynakça

1. Bumin, Tülin. Tartışılan Modernlik: Descartes ve Spinoza. İstanbul: Yapı Kredi Yayınları, 2010.
2. Descartes, René. Meditasyonlar. Çeviren: Birkan Birkan, Ankara: Bilgesu Yayıncılık, 2007.
3. Descartes, René. Meditations on First Philosophy. Çeviren: John Cottingham, Cambridge: Cambridge University Press, 1996.
4. Bacon, F. Novum Organum. Çeviren: S. Önal, İstanbul: Say Yayınları, 2012.
5. Foucault, Michel. Özne ve İktidar. Çevirenler: Işık Ergüden ve Osman Akınhay, İstanbul: Ayrıntı Yayınları, 2014.
6. Foucault, Michel. Özne’nin Yorum Bilgisi. Çevirenler: Ferda Keskin ve Osman Akınhay, İstanbul: Bilgi Üniversitesi Yayınları, 2015.
7. Foucault, Michel. The Order of Things: An Archaeology of the Human Sciences. Vintage, 1970.
8. Foucault, Michel. “The Subject and Power,” Critical Inquiry 8/4, (1982): 777-795.

9. Foucault, Michel, Kelimeler ve Şeyler. Çeviren: Mehmet Ali Kılıçbay, İstanbul: İmge Kitabevi, 2001.
10. Kasım, Küçükalp. Batı Metafiziğinin Dekonstrüksiyonu: Heidegger ve Derrida. Sentez, 2008.
11. Michel, Foucault. Biopolitikanın Doğuşu. Çeviren: Tayla Alican, İstanbul: Bilgi Üniversitesi Yayınları, 2015.
12. Nietzsche, Friedrich. The Will to Power. Çevirenler: Walter Kaufmann ve Hollingdale R. J., New York: Random House, 1967.
13. Nietzsche, Friedrich. Şen Bilim. İstanbul: Say Yayınları, 2011.
14. Nietzsche, Friedrich. Ahlakın Soykütüğü Üstüne. Çeviren: Ahmet İnam, Say Yayınlar, 2013.
15. Özlem, Doğan. Evrensellik Mitosu. İstanbul: Notos, 2015.
16. Taylor, Charles. Modernliğin Sıkıntıları. İstanbul: Ayrıntı Yayınları, 2011.
17. Touraine, Alain. Modernliği Eleştirisi. Çeviren: Hülya Tufan, İstabul: Yapı Kredi Yayınlan, 4., 2002.
18. Vattimo, Gianni. Modernliğin Sonu. Çeviren: Şehabettin Yalçın, İstanbul: İz, 1999.