An Intellectual Legacy: Ibn ʿArabī and the Akbarī Tradition in Turkish Intellectual History

Öz

The ontology and epistemology of Ibn ʿArabī left a profound and lasting impact not only on Sufism but also on philosophy, Kalām, literature, and political thought in Iran and the Ottoman world. This study examines the influence of Muḥyiddīn Ibn ʿArabī’s ideas on Turkish intellectual history through a comprehensive chronological perspective and aims to trace the emergence, institutionalization, and continuity of the Akbarī tradition in Anatolia from its formative period to modern times. While modern scholarship has largely addressed Ibn ʿArabī’s influence within the framework of the history of Taṣawwuf and through the lens of individual figures, this article argues that his impact extended across a broad intellectual field, from the Seljuk period of Anatolia through the classical Ottoman era and into the process of modernization. Based on a historical chronology and an analytical review of the relevant literature, the study demonstrates that Ibn ʿArabī’s teachings were employed within Ottoman state philosophy as a source of political legitimation and later re-emerged during the Republican period as a philosophical refuge in response to Western-inspired materialist currents. In this respect, the study emphasizes that Akbarī thought constitutes not merely a metaphysical system but a persistent historical, cultural, and intellectual continuum within Turkish intellectual life.

Anahtar Kelimeler

• Turkish Intellectual History
• Taṣawwuf
• Sufism
• Ibn ʿArabī
• Akbarī Tradition
• waḥdat al-wujūd

Entelektüel Bir Miras: Türk düşünce tarihinde İbn Arabî ve Ekberî Gelenek

Öz

İbn Arabî’nin varlık anlayışı ve bilgi teorisi tasavvufun yanı sıra felsefe, kelam, edebiyat ve siyaset alanlarında İran ve Osmanlı coğrafyasında iz bırakmıştır. Bu çalışma, Muhyiddin İbn Arabî’ye ait düşüncelerin Türk düşünce tarihi üzerindeki etkisini kronolojik bir bütünlük içerisinde ele alarak, Ekberî geleneğin Anadolu’da ortaya çıkışı, kurumsallaşması ve modern döneme uzanan sürekliliğini incelemeyi amaçlamaktadır. Modern literatürde İbn ʿArabî’nin etkisi çoğunlukla tasavvuf tarihi bağlamında ve sınırlı şahsiyetler üzerinden ele alınmışken, bu makale söz konusu etkinin Anadolu Selçuklu döneminden başlayarak Osmanlı klasik çağını ve modernleşme sürecini kapsayan geniş bir entelektüel alana yayıldığını ortaya koymayı hedeflemektedir. Yöntem olarak kronolojik ve analitik bir literatür incelemesine dayanan bu çalışma, İbn Arabî’nin fikirlerinin Osmanlı devlet felsefesinde siyasal meşruiyet aracı olarak kullanıldığını ve Cumhuriyet döneminde Batı kökenli materyalist akımlara karşı felsefi sığınak olarak yeniden üretildiğini göstermeye çalışacaktır. Bu yönüyle çalışma, Ekberî düşüncenin yalnızca metafizik bir sistem değil, Türk entelektüel hayatında tarihsel, kültürel ve düşünsel süreklilik arz eden bir damar olduğuna işaret etmektedir.

Anahtar Kelimeler

• Türk Düşünce Tarihi
• Tasavvuf
• İbn Arabî
• Ekberî Gelenek
• Vahdet-i Vücûd

Ein intellektuelles Erbe: Ibn ʿArabī und die Akbarī-Tradition in der türkischen Geistesgeschichte

Öz

Die Seinslehre und Erkenntnistheorie Ibn ʿArabīs hinterließen nicht nur im Sufismus, sondern ebenso in Philosophie, Kalām, Literatur und politischem Denken nachhaltige Spuren sowohl im iranischen als auch im osmanischen Raum. Diese Studie untersucht die Wirkung der Gedanken Muḥyiddīn Ibn ʿArabīs auf die türkische Geistesgeschichte in einer chronologischen Gesamtschau und zielt darauf ab, die Entstehung, Institutionalisierung und bis in die Moderne reichende Kontinuität der Akbarī-Tradition in Anatolien darzustellen. Während der Einfluss Ibn ʿArabīs in der modernen Forschung zumeist im Rahmen der Geschichte des Taṣawwuf und anhand einzelner Persönlichkeiten behandelt wurde, verfolgt der vorliegende Beitrag das Ziel aufzuzeigen, dass sich dieser Einfluss von der seldschukischen Epoche Anatoliens über die osmanische Klassik bis hin zum Modernisierungsprozess auf ein weitgespanntes intellektuelles Feld erstreckte. Auf der Grundlage einer historischen Chronologie und einer analytischen Literaturauswertung zeigt die Studie, dass die Lehren Ibn ʿArabīs innerhalb der osmanischen Staatsphilosophie als Instrument politischer Legitimation herangezogen wurden und in der Republikzeit gegenüber westlich geprägten materialistischen Strömungen als philosophischer Zufluchtsort fungierten. In dieser Hinsicht weist die Studie darauf hin, dass das akbarīsche Denken nicht lediglich ein metaphysisches System darstellt, sondern einen historischen, kulturellen und intellektuellen Kontinuitätsstrang innerhalb des türkischen Geisteslebens bildet.

Anahtar Kelimeler

• Türkische Geistesgeschichte
• Taṣawwuf
• Sufismus
• Ibn ʿArabī
• Akbarī-Tradition
• Waḥdat Al-Wuǧūd

Kaynakça

1. Addas, Claude. İbn ʿArabî: Kibrit-i Ahmer’in Peşinde. Übers. Atilla Ataman, Istanbul: Gelenek Yayınları, 2004.
2. ʿAfīfī, Abū l-ʿAlāʾ. The Mystical Philosophy of Muḥyid Din Ibnul ʿArabī. Cambridge: Cambridge University Press, 1939.
3. Afîfî, Ebu’l-Alâ. “İbn Arabi ile İlgili Araştırma Serüvenim,” Uludağ Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 9, 1, (2000): 1-12.
4. Akti, Selahattin. “Muhyiddin İbn Arabî’nin Türk Düşünce Hayatına Etkisi” Türk Hikmeti içinde, Hrsg. von Erdoğan İsmail und Enver Demirpolat, 263-275. Istanbul: Ihlamur Kitap, 2024.
5. Akti, Selahattin. Gott und das Übel – Die Theodizee-Frage in der Existenzphilosophie des Mystikers Muḥyīddīn Ibn ʿArabī. Xanten: Chalice Verlag, 2016.
6. Alkan, Ercan. “Osmanlı Dönemi Fusûsü’l-hikem Şerh Literatürü,” Türkiye Araştırmaları Literatür Dergisi 15, 30, (2017): 211-240.
7. Almond, Ian. Sufism and Deconstruction: A Comparative Study of Derrida and Ibn ʿArabī. New York and London: Routledge, 2004.
8. Atay, Hüseyin. “İlmi Bir Tenkit Örneği Olarak İbn Kemal Paşa’nın Muhyiddin b. Arabî Hakkındaki Fetvası” Şeyhülislâm İbn Kemal Sempozyumu içinde, 267-269. Ankara: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 1986.

9. Ayan, Hüseyin. Nesîmî Divanı. Ankara: Akçağ Yayınları, 1990.
10. Aytekin, Ülker. Sarı Abdullah Efendi ve Mesnevi-i Şerif Şerhi. Dissertation, Marmara Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, 2002.
11. Bayrakdar, Mehmet. “Dâvûd-i Kayserî,” TDV İslâm Ansiklopedisi Bd. 9, (1994): 32-35.
12. Chodkiewicz, Michel. “İbn Arabi’nin Öğretisinin Osmanlı Dünyasında Karşılanışı” Osmanlı Toplumunda Tasavvuf ve Sufiler içinde, Hrsg. von Ahmet Yaşar Ocak, 97-121. Ankara: Türk Tarih Kurumu, 2014.
13. Demirli, Ekrem. “Sadreddin Konevî,” TDV İslâm Ansiklopedisi Bd. 35, (2008): 420-425.
14. Eflâkî, Ahmet. Manâḳib al-ʿÂrifîn. Bd. 2. Übers. Tahsin Yazıcı, Istanbul: Hürriyet Yayınları, 1973.
15. el-Kayserî, Dâvûd. Mukaddemât: Fusûsu’l-Hikem’e Giriş. Übers. Turan Koç und Mehmet Çetinkaya, Istanbul: İnsan Yayınları, 2011.
16. Ibn ʿArabī, Muḥyīddīn Muḥammad. al-Futūḥāt al-makkiyya. Hrsg. von Aḥmad Šams ad-Dīn, Beirut: Dār al-kutub al-ʿilmiyya, 1999.
17. Ibn Ḫaldūn. İslâm Tasavvufunun Mahiyeti: Şifâu’s-sâil li-tehzîbi’l-mesâil. Übers. Süleyman Uludağ, Istanbul: Dergâh Yayınları, 1977.
18. Ibn Ḫaldūn. Šifāʾ as-sāʾil. Hrsg. von Muḥammad b. Tāwīt aṭ-Ṭanǧī, Ankara, 1958.
19. Imām al-Ḫumaynī. Taʿlīqāt ʿalā Šarḥ Fuṣūṣ al-ḥikam wa-Miṣbāḥ al-uns. Qom: Muʾassasa-i Pāsdār-i Islām, 1406/1986. Izutsu, Toshihiko. Sufism and Taoism: A Comparative Study of Key Philosophical Concepts. Berkeley: University of California Press, 1984.
20. Kara, Mustafa. “Sofyalı Bâlî Efendi,” TDV İslâm Ansiklopedisi Bd. 5, (1992): 20-21.
21. Kılıç, Mahmut Erol. “El-Fütûhât’ul-Mekkiyye,” TDV İslâm Ansiklopedisi Bd. 13, (1996): 251-258.
22. Koca Râgıp Mehmed Paşa. Tahkik ve Tevfik. Hrsg. von Ahmet Zeki İzgöer, Istanbul: Kitabevi, 2003.
23. Nasr, Seyyed Hossein. Three Muslim Sages – Avicenna, Suhrawardi, Ibn ʿArabī. Cambridge, MA: Harvard University Press, 1964.
24. Ocak, Ahmet Yaşar. Osmanlı Toplumunda Zındıklar ve Mülhidler. Istanbul: Timaş Yayınları, 1998.
25. Öztürk, Özkan. “Çağdaş Türk Düşüncesinde İbn Arabî Felsefesinin Ele Alınışı.” Masterarbeit, Marmara Üniversitesi, 2007.
26. Schimmel, Annemarie. Mystische Dimensionen des Islam. Frankfurt am Main und Leipzig: Insel Verlag, 1995.
27. Tahralı, Mustafa. “Muhyiddin İbn Arabî ve Türkiye’ye Tesirleri” in Endülüs’ten İspanya’ya. Ankara: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 1996.
28. Yamak, Mehmet Bilâl und Tuba Bozbey. “Yazıcızâde Kardeşlerin Müntehâ Adlı Eserlerinin Tavsîfi Meselesi,” İslam Tetkikleri Dergisi 11, 2, (September 2021): 639-674.
29. Yetik, Erhan. “İsmâil Rusûhî Ankaravî,” TDV İslâm Ansiklopedisi Bd. 3, (1991): 211-213.
30. Zaidān, Yūsuf. “Tamhīd (Vorwort und Einführung)” in Šarḥ Muškilāt al-Futūḥāt al-Makkiyya, 7-67. Kairo: Dār al-Amīn, 1999.