Modern Bilimde Ontoloji Krizi: Görelilik Teorisinde Zaman-Mekân Problemi

Öz

Bu makale, modern fiziğin özellikle Görelilik Teorisi aracılığıyla ortaya koyduğu zaman ve mekân anlayışının klasik metafiziğin ontolojik kabullerini nasıl dönüştürdüğünü incelemektedir. Newtoncu evren modelinde zaman evrensel ve mutlak bir akış olarak, mekân ise fiziksel olayların gerçekleştiği sabit bir arka plan olarak kabul edilmiştir. Ancak Özel Görelilik Teorisi eşzamanlılığın göreliliğini ortaya koyarak zamanın gözlemciye bağlı bir ölçüm kategorisi hâline geldiğini göstermiştir. Genel Görelilik Teorisi ise kütle ve enerji dağılımının uzay-zaman geometrisini belirlediğini ortaya koyarak mekânın sabit bir zemin değil, fiziksel süreçlerle birlikte değişen dinamik bir yapı olduğunu ileri sürmüştür. Bu dönüşüm uzay ve zamanın ontolojik statüsünü yeniden tartışma konusu hâline getirmiştir. Makalede uzay-zamanın bağımsız bir ontolojik varlık mı yoksa fiziksel ilişkilerin geometrik temsili mi olduğu sorusu cevhercilik, ilişkiselcilik ve çağdaş ontolojik yaklaşımlar çerçevesinde incelenmektedir. Ayrıca zamanın ontolojik statüsüne ilişkin tartışmalar McTaggart’ın zamanın gerçekliğine yönelik argümanı, Gödel’in kozmolojik çözümü ve blok evren modeli bağlamında analiz edilmektedir. Bu inceleme sonucunda görelilik teorisinin fiziksel açıdan son derece başarılı bir kuram olmasına rağmen zaman ve mekânın ontolojik statüsü konusunda kesin bir metafizik çerçeve sunmadığı gösterilmektedir. Sonuç olarak modern fizik güçlü matematiksel modeller üretmekte, ancak bu modellerin ontolojik anlamı fizik ile metafizik arasındaki ilişki bağlamında hâlâ açık bir problem olarak varlığını sürdürmektedir.

Anahtar Kelimeler

• Modern Bilim Felsefesi
• Görelilik Teorisi
• Uzay-Zaman Ontolojisi
• Zamanın Gerçekliği
• Cevhercilik
• Ilişkiselcilik
• Blok Evren

Modern Science’s Ontological Crisis: The Problem of Space-Time in the Theory of Relativity

Öz

This article examines how the conception of space and time developed in modern physics—particularly through the Theory of Relativity—transforms the ontological assumptions of classical metaphysics. In the Newtonian model of the universe, time was understood as a universal and absolute flow, while space was conceived as a fixed background in which physical events occur. Special Relativity challenged this framework by introducing the relativity of simultaneity and demonstrating that time functions as an observer-dependent category of measurement. General Relativity further deepened this transformation by showing that the geometry of spacetime is determined by the distribution of mass and energy, thereby redefining space not as a static stage but as a dynamic structure shaped by physical processes. This shift has reopened the question of the ontological status of space and time. The article examines whether spacetime should be understood as an independent ontological entity or as a geometric representation of physical relations, discussing substantivalist, relationalist, and contemporary ontological interpretations. In addition, the ontological status of time is analyzed through McTaggart’s argument for the unreality of time, Gödel’s cosmological solution, and the block universe interpretation. The study shows that although relativity provides a highly successful physical theory, it does not offer a definitive metaphysical account of the ontology of space and time. Consequently, modern physics produces powerful mathematical models of nature while leaving unresolved questions about their ontological meaning at the intersection of physics and metaphysics.

Anahtar Kelimeler

• Philosophy of Modern Science
• Theory of Relativity
• Spacetime Ontology
• Reality of Time
• Substantivalism
• Relationalism
• Block Universe

Kaynakça

1. Barbour, Julian. The End of Time. Oxford University Press, 1999.
2. Brown, Harvey R. Physical Relativity. Oxford University Press, 2005.
3. Callender, Craig. What Makes Time Special? Oxford: Oxford University Press, 2017.
4. Dorato, Mauro ve Laura Felline. “Scientific Explanation and Spacetime Realism,” Studies in History and Philosophy of Modern Physics 41, sayı: 1 (2010): 37-46.
5. Earman, John. World Enough and Space-Time: Absolute versus Relational Theories of Space and Time. Cambridge, MA: MIT Press, 1989.
6. Earman, John ve John D. Norton. “What Price Spacetime Substantivalism? The Hole Story,” British Journal for the Philosophy of Science 38, sayı: 4 (1987): 515-25.
7. Einstein, Albert. İzafiyet Teorisi- 100. Yıldönümü Basımı. Çeviren: Gülen Aktaş, With Jürgen Renn ve Gutfreund Hanoch. İstanbul: Say Yayınları, 2023.
8. ———. İzafiyet Teorisi. Çeviren: Nihat Fındıklı, İstanbul: Ortam Yayınları, 1976.

9. Feynman, Richard. Feynman Fizik Dersleri Mekanik Işınım, Isı. Milenyum. C. 1. Çeviren: Zekeriya Aydın, İstanbul: Alfa, 2022.
10. French, Steven. The Structure of the World: Metaphysics and Representation. Oxford: Oxford University Press, 2014.
11. Friedman, Michael. Foundations of Space-Time Theories: Relativistic Physics and Philosophy of Science. Princeton: Princeton University Press, 1983.
12. Gödel, Kurt. “An Example of a New Type of Cosmological Solutions of Einstein’s Field Equations of Gravitation,” Reviews of Modern Physics 21, sayı: 3 (1949): 447-50.
13. Hafele, Joseph C. ve Richard E. Keating. “Around-the-World Atomic Clocks: Predicted Relativistic Time Gains,” Science 177, sayı: 4044 (1972): 166-68.
14. Hawking, Stephen W. “Chronology Protection Conjecture,” Physical Review D 46, sayı: 2 (1992): 603-11.
15. Hawking, Stephen W. ve George F. R. Ellis. The Large Scale Structure of Space-Time. Cambridge: Cambridge University Press, 1973.
16. Hoefer, Carl. “Absolute versus Relational Space-Time,” Stanford Encyclopedia of Philosophy (2008).
17. Horwich, Paul. Asymmetries in Time. Cambridge, MA: MIT Press, 1978.
18. Hudson, Hud. The Metaphysics of Hyperspace. Oxford: Oxford University Press, 2005.
19. Huggett, Nick. Everywhere and Everywhen: Adventures in Physics and Philosophy. Oxford: Oxford University Press, 2010.
20. Jammer, Max. Concepts of Space. Dover, 1993.
21. Karaçay, Timur. Einstein’ın Görelilik Kuramı. İstanbul: Abaküs Yayınları, 2018.
22. Ladyman, James ve Don Ross. Every Thing Must Go: Metaphysics Naturalized. Oxford: Oxford University Press, 2007.
23. Malament, David B. “The Class of Continuous Timelike Curves Determines the Topology of Spacetime,” Journal of Mathematical Physics 18, sayı: 7 (1977): 1399-404.
24. Maudlin, Tim. Philosophy of Physics: Space and Time. Princeton: Princeton University Press, 2012.
25. Mctaggart, J. Ellis. “The Unreality of Time,” Mind 17, sayı: 68 (1908): 457-74.
26. Minkowski, Hermann. “Space and Time” in The Principle of Relativity (New York, 1952).
27. Misner, Charles W., Kip S. Thorne ve John A. Wheeler. Gravitation. San Francisco: W. H. Freeman, 1973.
28. Newton, Isaac. “De Gravitatione” in Isaac Newton: Philosophical Writings, Editör: Andrew Janiak. Cambridge Texts in the History of Philosophy. New York: Cambridge University Press, 2014.
29. Norton, John D. “The Hole Argument” in Philosophy of Physics, c. 2, Editörler: Jeremy Butterfield ve John Earman, 1-56. Handbook of the Philosophy of Science. Amsterdam: Elsevier, 2007.
30. Poincaré, Henri. Bilim ve Hipotez. Çeviren: Fethi Yücel, Ankara: Fol Yayınları, 2019.
31. Pooley, Oliver. “Relativity, the Open Future, and the Passage of Time,” Proceedings of the Aristotelian Society 112, (2012): 1-24.
32. Pound, Robert V., ve Glen A. Rebka. “Gravitational Red-Shift in Nuclear Resonance,” Physical Review Letters 3, sayı: 9 (1959): 439-41.
33. Rickles, Dean. The Philosophy of Physics. Cambridge: Polity Press, 2008.
34. Rovelli, Carlo. Zamanın Düzeni. Çeviren: Tolga Esmer, Istanbul: Tellekt, 2023.
35. Savitt, Steven. “There’s No Time Like the Present (in Minkowski Spacetime),” Philosophy of Science 68, (2001): S563-74.
36. Schaffer, Jonathan. “Spacetime the One Substance,” Philosophical Studies 145, sayı: 1 (2009): 131-48.
37. Sklar, Lawrence. Space, Time and Spacetime. University of California Press, 1974.
38. Stannard, Russell. Relativity: A Very Short Introduction. Oxford: Oxford University Press, 2008.
39. Torretti, Roberto. Relativity and Geometry. Dover, 1996.
40. Wald, Robert M. General Relativity. Chicago: University of Chicago Press, 1984.