Ebû Bekir Râzî ve Gazzâlî’de Kendini Beğenmişlik Problemi: Karşılaştırmalı Bir İnceleme

Öz

Bu çalışmanın amacı, İslâm ahlâk düşüncesinde önemli bir ahlâkî problem olarak ele alınan kendini beğenmişlik (‘ucb) kavramını, Ebû Bekir Râzî ile Gazzâlî’nin yaklaşımları üzerinden mukayeseli biçimde incelemektir. Çalışmada karşılaştırmalı metin analizi yöntemi benimsenmiş, ‘ucb’un mahiyeti, kaynakları ve tedavi imkânları iki düşünürün kendi terminolojik sistemleri içerisinde değerlendirilmiştir. Yapılan analizler, Râzî’nin ucb’u nefsin kendisi hakkında verdiği hükümde ortaya çıkan bir idrak sapması ve akleden nefsin hevâ karşısında zayıflamasıyla ilişkili bir ahlâk problemi olarak ele aldığını göstermektedir. Bu yaklaşımda ucb, psikolojik düzeyde bir denge kaybı şeklinde değerlendirilmekte; tedavisi ise aklın yeniden hâkim kılınması ve nefsin itidal çizgisine yöneltilmesiyle açıklanmaktadır. Buna karşılık Gazzâlî’nin ‘ucb’u, kulun kendi varlığına ve fiillerine ilişkin nispeti yanlış kurmasından kaynaklanan mânevî bir bozulma olarak değerlendirdiği görülmektedir. Gazzâlî’ye göre bu durum, marifet eksikliği, ilâhî tevfîkin unutulması ve kalbî gaflet sebebiyle derinleşmektedir. Bu sebeple ucb’un giderilmesi, kalbin ıslahı ve nefsin tezkiyesiyle doğrudan ilişkilendirilmektedir. Karşılaştırmalı değerlendirme sonucunda, Râzî’nin yaklaşımının daha çok aklî ve psikolojik bir çerçevede şekillendiği; Gazzâlî’nin ise ucb’u ilâhî nispet, marifet ve kalbî yöneliş bağlamında daha kapsamlı bir varlık ve idrak problemi olarak ele aldığı tespit edilmiştir. Böylece ucb, Râzî’de aklî dengenin bozulmasıyla ilişkili bir idrak sapması olarak açıklanırken, Gazzâlî’de metafizik ve tasavvufî boyutlarıyla derinleştirilen çok katmanlı bir ahlâk problemi hâline gelmektedir. Sonuç olarak çalışma, İslâm ahlâk düşüncesinde ‘ucb probleminin psikolojik ve mânevî boyutlarını birlikte değerlendiren iki farklı yaklaşımı mukayeseli olarak ortaya koyması bakımından literatüre özgün bir katkı sunmaktadır.

Anahtar Kelimeler

• İslâm Felsefesi
• Ahlâk
• Ebû Bekir Râzî
• Gazzâlî
• Kendini Beğenmişlik

The Problem of Self-Conceit in Abu Bakr al-Razi and Ghazali: A Comparative Study

Öz

The aim of this study is to comparatively examine the concept of ʿujb (self-conceit), which is regarded as a significant moral problem in Islamic ethical thought, through the approaches of Abu Bakr al-Razi and Ghazali. The study adopts a comparative textual analysis method and evaluates the nature, sources, and possible treatments of ʿujb within the respective terminological frameworks of the two thinkers. The analyses reveal that -Razi considers ʿujb as a moral problem arising from a cognitive distortion in the soul’s judgment concerning itself and from the weakening of the rational soul in the face of hawā (passion/desire). Within this framework, ʿujb is understood as a psychological imbalance, while its treatment is associated with re-establishing the authority of reason and restoring the soul to the state of moderation. In contrast, Ghazali regards ʿujb as a spiritual corruption resulting from the servant’s erroneous attribution concerning his own existence and actions. According to Ghazali, this condition deepens through the lack of maʿrifa (gnosis/true knowledge), forgetfulness of divine tawfīq (divinely granted success), and heedlessness of the heart. For this reason, the removal of ʿujb is directly connected with the rectification of the heart and the purification of the soul. The comparative evaluation demonstrates that Razi’s approach is shaped predominantly within a rational and psychological framework, whereas Ghazali approaches ʿujb as a more comprehensive ontological and epistemological problem grounded in divine relation, maʿrifa, and the orientation of the heart. Thus, while ʿujb in Razi is explained as a cognitive distortion related to the disruption of rational balance, in Ghazali it becomes a multilayered moral problem deepened through metaphysical and mystical dimensions. In conclusion, this study contributes to the literature by presenting a comparative analysis of two different approaches to the psychological and spiritual dimensions of ʿujb (self-conceit) in Islamic ethical thought.

Anahtar Kelimeler

• Islamic Philosophy
• Ethics
• Abu Bakr al-Razi
• Ghazali
• Self-Conceit

Kaynakça

1. Akkaya, Muhammed Veysel. “Ruhsal Hastalıkların Mânevi Tedavisinde Sufilerin Yaklaşımları: İmam Gazzâlî Örneği,” Akademik Platform İslâmi Araştırmalar Dergisi 8, sayı: 3 (2024): 500-513.
2. Akyol, Aygün. “Ebû Bekir Râzî ve Felsefi Düşünce Sistemi,” İslami Araştırmalar 30, sayı: 1 (2019): 42-57.
3. Çelikkol, Suat. “Ebû Bekir Râzî’de Ruh Sağlığı: Aklın Önemi,” Bilimname 51, sayı: 1 (2024): 287-312.
4. Diyanet İşleri Başkanlığı. Kur’an-ı Kerim ve Türkçe Anlamı (Meâl). Hazırlayanlar: Hüseyin Atay ve Yaşar Kutluay, Ankara: Diyanet İşleri Başkanlığı Yayınları, 1985.
5. Eflâtun. Timaios. Çevirenler: Erol Güney ve Lütfi Ay, İstanbul: Millî Eğitim Basımevi, 1997.
6. el-Cürcânî, Seyyid Şerîf. Kitâbü’t-Taʿrîfât: Arapça-Türkçe Terimler Sözlüğü. Tercüme: Arif Erkan, İstanbul: Bahar Yayınları, 1997.
7. el-Gazzâlî. İḥyâʾ ʿulûmi’d-din. Tahkik Eden: Zayn al-Din Ṭayyibah, Semarang: Mektebetü ve Maṭbaʿatü Kriyaso Putra, ts.
8. el-Gazzâlî. Mizânü’l-ʿamel. Cidde: Dârü’l-Minhâc, 2023.

9. el-İsfahânî, Râgıb. ez-Zerîʿa ilâ mekârimi’ş-şerîʿa. Neşreden: Ebû Zeyd el-‘Acemî. Kahire: Dâru’s-Selâm, 2019.
10. Etrak, Hüseyin ve Mehrangiz Dadashi. “چیستی عجب و تکبر از منظر غزالی,” Journal of Ethical Studies 1, sayı: 1 (2024): 45-62.
11. er-Râzî, Ebû Bekir. “et-Tıbbü’r-rûhânî” Resâʾil felsefiyye içinde, Neşreden: Paul Kraus. Kahire: Câmiʿatü Fuʾâd el-Evvel, 1939.
12. er- Râzî, Ebû Bekir. “es-Sîretü’l-felsefiyye” Resâʾil felsefiyye içinde, Neşreden: Paul Kraus. Kahire: Câmiʿatü Fuʾâd el-Evvel, 1939.
13. Güvenç, Emel. “Moral Philosophy of Abu Bakr Razi as a Life Guide for the Modern Individual,” Cumhuriyet Theology Journal (2023): 221-233.
14. İbn Hazm. Müdâvâtü’n-nüfûs ve tehzîbü’l-ahlâḳ. Neşreden: Abdurrahman Muhammed Osman, Medine: el-Mektebetü’s-Selefiyye, 1970.
15. İbn Manẓûr. Lisânü’l-ʿArab. Beyrut: Dâr Ṣâdır, 1883.
16. İbn Miskeveyh. Tehzîbü’l-ahlâḳ ve taṭhîrü’l-aʿrâḳ. Neşreden: Zâhidî, Beyrut: Dâr Mektebeti’l-Ḥayât, 1970.
17. Kınalızâde Ali Çelebi. Ahlâk-ı ʿalâʾî. Hazırlayan: Mustafa Koç, İstanbul: Türkiye Yazma Eserleri Kurumu Başkanlığı, 2014.
18. Mohaghegh, Mehdi. Analytical Studies on the Spiritual Physic of Razi. Tehran: Institute of Islamic Studies, University of Tehran-McGill University, 1999.
19. Mütercim Âsım Efendi. Kâmûsu’l-Muḥîṭ Tercümesi. Hazırlayan: Mustafa Koç, İstanbul: Türkiye Yazma Eserleri Kurumu Başkanlığı, 2013.
20. Tûsî, Nasîrüddîn. Ahlâk-ı nâsırî. Tahran: İntişârât-ı Câvidân, 1915.