Yapay zekâ okuryazarlığı üzerine yapılmış eğitim ve öğretim konulu lisansüstü çalışmaların sistematik olarak incelenmesi

Öz

Bu çalışmanın amacı yapay zekâ okuryazarlığı üzerine yapılan eğitim ve öğretim konulu lisansüstü çalışmaların sistematik olarak incelenmesidir. Çalışmada doküman analizi tekniği kullanılmıştır. Çalışmaya dahil edilen 17 lisansüstü çalışma ölçüt örneklemeyle belirlenmiştir. Verilen toplanırken araştırmacı tarafından oluşturulan tez inceleme formu kullanılmıştır. Elde edilen veriler betimsel analiz ile çözümlenmiştir. Çalışmanın sonunda yapay zekâ okuryazarlığı üzerine eğitim ve öğretim konulu çok fazla doktora tezinin olmadığı, her çalışmanın amacının farklı olduğu, çalışmaların en fazla Akdeniz, Bahçeşehir, Sakarya, Van Yüzüncü Yıl Üniversitelerinde yürütüldüğü, konuyla alakalı çalışmanın en çok 2025’ta yapıldığı görülmüştür. Metodolojik bakımdan lisansüstü çalışmalarda en çok nicel yöntemlerin ve ilişkisel tarama deseninin kullanıldığı, uygun örnekleme yönteminin tercih edildiği, öğretmen ve öğretmen adayları üzerinde çalışıldığı, 250 üzeri örneklem büyüklüğünün tercih edildiği, verilerin en çok ölçeklerle toplandığı ve verilerin analizinde en fazla tanımlayıcı istatistiklere, parametrik testlere başvurulduğu sonucuna ulaşılmıştır. Çalışma sonunda önerilere yer verilmiştir. Konuya ilişkin doktora tezlerinin arttırılması, ilkokul öğrencileri üzerine çalışmaların yürütülmesi, deneysel desenlerle tasarlanan saha çalışmalarının tasarlanması, yapılan çalışmaların sistematik olarak incelenmesi önerilmektedir.

Anahtar Kelimeler

• Yapay zekâ
• yapay zekâ okuryazarlığı
• eğitim ve öğretim
• doküman incelenmesi
• sistematik inceleme

A systematic review of postgraduate studies on education and training concerning artificial intelligence literacy

Öz

The aim of this study is to systematically review postgraduate studies on education and training in artificial intelligence literacy. Document analysis technique was used in the study. Seventeen postgraduate studies included in the study were determined by criterion sampling. A thesis review form created by the researcher was used while collecting the data. The data obtained were analysed using descriptive analysis. The study concluded that there are not many doctoral theses on education and training on artificial intelligence literacy, that the purpose of each study is different, that the studies were mostly conducted at Akdeniz, Bahçeşehir, Sakarya, and Van Yüzüncü Yıl Universities, and that the most studies on the subject were conducted in 2025. Methodologically, it was concluded that quantitative methods and correlational survey designs were most frequently used in postgraduate studies, appropriate sampling methods were preferred, studies were conducted on teachers and teacher candidates, sample sizes of over 250 were preferred, data were mostly collected using scales, and descriptive statistics and parametric tests were most frequently used in data analysis. Recommendations are provided at the end of the study. It is recommended to increase the number of doctoral theses on the subject, conduct studies on primary school students, design field studies with experimental designs, and systematically review the studies conducted.

Anahtar Kelimeler

• Artificial intelligence
• artificial intelligence literacy
• education and teaching
• document review
• systematic review

Kaynakça

1. Akbulut, Ö. (2021). Çok değişkenli ve farklı ölçekli araştırmalarda örneklem büyüklüğünün tespiti. Hayvan Bilimi ve Ürünleri Dergisi, 4(2), 199-215. https://doi.org/10.51970/jasp.946399
2. Akkol, S., & Balkan, Z. E. (2024). Yapay zekânın ilkokul öğretmenleri tarafından kullanımı: 50 öğretmen üzerinde uygulama. SOCIAL SCIENCES STUDIES JOURNAL (SSSJournal), 10(10), 1754-1770.
3. Almatrafi, O., Johri, A., & Lee, H. (2024). A systematic review of AI literacy conceptualization, constructs, and implementation and assessment efforts (2019–2023). Computers and Education Open, 6, 100173. https://doi.org/10.1016/j.caeo.2024.100173
4. Aras, A. (2024). Yapay zekâ destekli öğretimin İngilizce yabancı dili kelime öğrenimi üzerindeki etkileri: ChatGPT örneği [Yüksek Lisans Tezi]. Atatürk Üniversitesi.
5. Arslan, E. (2022). Nitel araştırmalarda geçerlilik ve güvenilirlik. Pamukkale Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 51(Özel Sayı), 395-407. https://doi.org/10.30794/pausbed.1116878
6. Ateş, A. (2025). Eğitimde yapay zekâ konulu tezlerin incelenmesi. Karamanoğlu Mehmetbey Üniversitesi Ermenek Akademi Dergisi, 1(1), 46-52.
7. Ateşgöz, K. (2025). Artificial Intelligence Literacy: Imperative for the Future or Optional Insight? Içinde M. Özel (Ed.), Digital Literacy as a Catalyst for Critical Thinking (ss. 207-223). Springer. https://doi.org/10.1007/978-3-031-96720-7_10
8. Aydoğan, Ç. (2025). Yapay zekâ uygulaması kullanımının okul öncesi öğretmen adaylarının akademik yazım becerilerine etkisi [Yüksek Lisans Tezi]. Kastamonu Üniversitesi.

9. Baltacı, A. (2018). Nitel araştırmalarda örnekleme yöntemleri ve örnek hacmi sorunsalı üzerine kavramsal bir inceleme. Bitlis Eren Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 7(1), 231-274.
10. Baltacı, A. (2019). Nitel araştırma süreci: Nitel bir araştırma nasıl yapılır? Ahi Evran Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 5(2), 368-388. https://doi.org/10.31592/aeusbed.598299
11. Bechtold, L. (2025, Temmuz 29). Why AI literacy is crucial for safe, inclusive and strategic AI transformation. World Economic Forum. https://www.weforum.org/stories/2025/07/ai-literacy-and-strategic-transformation/ adresinden alındı.
12. Biagini, G. (2025). Towards an AI-literate future: A systematic literature review exploring education, ethics, and applications. International Journal of Artificial Intelligence in Education, 35(4), 2616-2666. https://doi.org/10.1007/s40593-025-00466-w
13. Bingöl, İ. (2025). Üretken yapay zekâ destekli etkileşimli öğretimsel video oluşturma sisteminin tasarlanması, geliştirilmesi, uygulanması ve değerlendirilmesi [Yüksek Lisans Tezi]. Atatürk Üniversitesi.
14. Boztepe, C. (2025). Eğitimde yapay zekâ uygulamaları: Fırsatlar, sınırlılıklar ve etik tartışmalar. Dumlupınar Üniversitesi Eğitim Bilimleri Enstitüsü Dergisi, 9(1), 98-121. https://doi.org/10.71272/debder.1706141
15. Buketçi, H. (2024). Yapay ekâ alanında 2019-2022 yılları arasında yapılan yüksek lisans tezlerinin incelenmesi. Educational Academic Research, 53, 55-64. https://doi.org/10.33418/education.1421766
16. Bulut, M. A., Davarcı, M., Bozdoğan, N. K., & Sarpkaya, Y. (2024). Yapay zekanın eğitim üzerindeki etkileri. Ulusal Eğitim Dergisi, 4(3), 976-986.
17. Burgsteiner, H., Kandlhofer, M., & Steinbauer, G. (2016). IRobot: teaching the basics of artificial intelligence in high schools. Proceedings of the Sixth Symposium on Educational Advances in Artificial Intelligence (EAAI-16), 4126-4127.
18. Casal-Otero, L., Catala, A., Fernández-Morante, C., Taboada, M., Cebreiro, B., & Barro, S. (2023). AI literacy in K-12: a systematic literature review. International Journal of STEM Education, 10(1), 1-17. https://doi.org/10.1186/s40594-023-00418-7
19. Cengiz, S., & Peker, A. (2025). Generative artificial intelligence acceptance and artificial intelligence anxiety among university students: the sequential mediating role of attitudes toward artificial intelligence and literacy. Current Psychology, 44(9), 7991-8000. https://doi.org/10.1007/s12144-025-07433-7
20. Çelebi, C., Demir, U., & Karakuş, F. (2023). Yapay zekâ okuryazarlığı konulu çalışmaların sistematik derleme yöntemiyle incelenmesi. Necmettin Erbakan Üniversitesi Ereğli Eğitim Fakültesi Dergisi, 5(2), 535-560. https://doi.org/10.51119/ereegf.2023.67
21. Dal, M. (2024). Yapay zekâ tabanlı ChatGPT’ye dayalı oluşturulan etkinliklerin 7. sınıf öğrencilerinin metin yazma, eleştirel ve yaratıcı düşünme becerilerine etkisi [Yüksek Lisans Tezi]. Muş Alparslan Üniversitesi. Deniz, S. (2025). Eğitimde yapay zekâ uygulamalarının değerlendirilmesi: Bir karma-meta çalışması [Doktora Tezi]. Gaziantep Üniversitesi.
22. Dikmen, S. (2024). ğrencilerin derse yönelik dikkatlerinin anlık olarak ölçen yapay zekâ yazılımının geliştirilmesi [Doktora Tezi]. Fırat Üniversitesi.
23. Doğan, Ş. (2025). Yapay zekâ destekli fen öğretiminin ortaokul öğrencilerinin akademik başarılarına ve tutumlarına etkisinin incelenmesi [Yüksek Lisans Tezi]. Yıldız Teknik Üniversitesi.
24. Garip, S. (2023). Sosyal bilimlerde nicel araştırma geleneği üzerine kuramsal bir inceleme. International Journal of Social Science Research, 12(1), 1-19.
25. Genç, A., & Çınar Yağcı, Ş. (2024). Çeviribilim alanında yapay zekâ üzerine ulusal alan yazında yazılmış makalelerin eğilimleri üzerine bir araştırma. Kırıkkale Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi (KÜSBD), 14(özel sayı), 119-136.
26. Göçer, Ş. (2025). Yapay zekâ destekli çevrimiçi sınıf yönetiminin öğrencilerin İngilizce dersine ve yapay zekâya yönelik tutumları, öz-yönelimli öğrenmeleri ve akademik başarıları üzerine etkisi [Yüksek Lisans Tezi]. Fırat Üniversitesi.
27. Göktaş, Y., Hasançebi, F., Varışoğlu, B., Akçay, A., Bayrak, N., Baran, M., & Sözbilir, M. (2012). Trends in educational research in Turkey: A content analysis. Educational Sciences: Theory & Practice, 12(1), 455–459.
28. Gönen, B., & Ciğerci, F. M. (2025). Türkiye’de ilkokul düzeyinde yapay zekâya dayalı yapılmış çalışmaların sistematik analizi. Sınıf Öğretmenliği Araştırmaları Dergisi (SÖAD), 5(1), 18-32.
29. Güzey Cem, Çakır, O., Athar, M. H., & Yurdaöz, E. (2023). Eğitimde yapay zekâ üzerine gerçekleştirilmiş araştırmalardaki eğilimlerin incelenmesi. Bilgi ve İletişim Teknolojileri Dergisi, 5(1), 67-78. https://doi.org/10.53694/bited.1060730
30. İncemen, S., & Öztürk, G. (2024). Farklı eğitim alanlarında yapay zekâ: Uygulama örnekleri. International Journal of Computers in Education, 7(1), 27-49.
31. İskender Topaloğlu, M. E. (2025). Yapay zekâ destekli uyarlanabilir öğrenme ortamının yabancı dil olarak Türkçe öğretiminde telaffuz becerisine, konuşma kaygısına ve öz yeterliğe etkisi [Doktora Tezi]. Atatürk Üniversitesi.
32. Kandlhofer, M., Steinbauer, G., Hirschmugl-Gaisch, S., & Huber, P. (2016). Artificial intelligence and computer science in education: From kindergarten to university. 2016 IEEE Frontiers in Education Conference (FIE), 1-9. https://doi.org/10.1109/FIE.2016.7757570
33. Karacif, F. B. (2024). Öğretmenlerin yapay zekâya bakış açıları ve eğitim ortamlarında kullanım durumlarının incelenmesi [Yüksek Lisans Tezi]. Gazi Üniversitesi.
34. Kaymak, A. F., Zorlu, Y., & Zorlu, F. (2025). Eğitimde yapay zekâ alanında Türkiye’de yapılan lisansüstü tezlerin incelenmesi. Journal of Uludag University Faculty of Education, 38(ITEAC2024-Kalite Süreçlerinde Dijital Dönüşüm, Uluslararasılaşma ve Kültürel Yaklaşımlar), 141-162.
35. Kolcu, F. F. (2025). Matematik eğitiminde yapay zekânın kullanımına yönelik farklı paydaş görüşlerinin incelenmesi [Yüksek Lisans Tezi]. Afyon Kocatepe Üniversitesi.
36. Linares-Espinós, E., Hernández, V., Domínguez-Escrig, J. L., Fernández-Pello, S., Hevia, V., Mayor, J., Padilla-Fernández, B., & Ribal, M. J. (2018). Methodology of a systematic review. Actas Urológicas Españolas (English Edition), 42(8), 499-506. https://doi.org/10.1016/j.acuroe.2018.07.002
37. Lintner, T. (2024). A systematic review of AI literacy scales. npj Science of Learning, 9(1), 50. https://doi.org/10.1038/s41539-024-00264-4
38. Luan, H., Geczy, P., Lai, H., Gobert, J., Yang, S. J. H., Ogata, H., Baltes, J., Guerra, R., Li, P., & Tsai, C.-C. (2020). Challenges and future directions of big data and artificial intelligence in education. Frontiers in Psychology, 11, 1-11. https://doi.org/10.3389/fpsyg.2020.580820
39. Ma, M., Ng, D. T. K., Liu, Z., & Wong, G. K. W. (2025). Fostering responsible AI literacy: A systematic review of K-12 AI ethics education. Computers and Education: Artificial Intelligence, 8, 100422. https://doi.org/10.1016/j.caeai.2025.100422
40. Ma, S., & Lei, L. (2024). The factors influencing teacher education students’ willingness to adopt artificial intelligence technology for information-based teaching. Asia Pacific Journal of Education, 44(1), 94-111. https://doi.org/10.1080/02188791.2024.2305155
41. Mahadewi, M. P., Aysya, A. A. A., Sofiyani, Z., & Fahmi, F. (2025). The importance of literacy on artificial intelligence for the higher education students: A systematic literature review. International Journal of Advances in Data and Information Systems, 6(1), 1-14. https://doi.org/10.59395/ijadis.v6i1.1350
42. MEB. (2025). Eğitimde yapay zekâ politika belgesi ve eylem planı [2025-2029]. T.C. Milli Eğitim Bakanlığı.
43. Miles, M. B., & Huberman, A. M. (1994). Qualitative data analsis: an expanded sourcebook (2.). Sage Publications.
44. Ng, D. T. K., Leung, J. K. L., Chu, S. K. W., & Qiao, M. S. (2021). Conceptualizing AI literacy: An exploratory review. Computers and Education: Artificial Intelligence, 2, 1-11. https://doi.org/10.1016/j.caeai.2021.100041
45. Oruç, T., Yeşilyurt, M., & Kurt, M. (2024). Eğitimde yapay zekâ konulu çalışmaların betimsel analizi. Temel Eğitim, 6(24), 44-60.
46. Öcal, H. (2024). Yapay zekâ teknolojisinin görsel sanatlar eğitiminde kullanım gerekliliğinin incelenmesi [Yüksek Lisans Tezi]. Sivas Cumhuriyet Üniversitesi.
47. Özçetin, M. (2024). Üretken yapay zekâ araçlarının kodlama eğitiminde kullanımının incelenmesi: ChatGPT örneği [Yüksek Lisans Tezi]. Hacettepe Üniversitesi.
48. Özen, Y., & Gül, A. (2007). Sosyal ve eğitim bilimleri araştırmalarında evren-örneklem sorunu. Atatürk Üniversitesi Kazım Karabekir Eğitim Fakültesi Dergisi, 15, 394-422.
49. Page, M. J., McKenzie, J. E., Bossuyt, P. M., Boutron, I., Hoffmann, T. C., Mulrow, C. D., Shamseer, L., Tetzlaff, J. M., Akl, E. A., Brennan, S. E., Chou, R., Glanville, J., Grimshaw, J. M., Hróbjartsson, A., Lalu, M. M., Li, T., Loder, E. W., Mayo-Wilson, E., McDonald, S., … Moher, D. (2021). The PRISMA 2020 statement: an updated guideline for reporting systematic reviews. BMJ, 10(1), 1-11. https://doi.org/10.1136/bmj.n71
50. Pehlivanlı, Y. B. (2025). Yapay zekâ teknolojisinin sosyal bilgiler eğitiminde kullanılması üzerine sosyal bilgiler öğretmen adayları ve akademisyen görüşleri [Yüksek Lisans Tezi]. Erciyes Üniversitesi.
51. Sarı, E. (2025). Yapay zekâ sohbet robotu kullanım sürecinde öğrencilerin İngilizce konuşma ve yazma becerilerinin geliştirilmesi [Yüksek Lisans Tezi]. Hacettepe Üniversitesi.
52. Sarımsakcı, A. (2025). Yapay zekâ destekli robotik kodlama eğitiminin ortaokul öğrencilerinin robotik kodlama tutumuna ve bilgisayarca düşünme becerisine etkisi [Yüksek Lisans Tezi]. Bartın Üniversitesi.
53. Say, A. F. (2025). Öz düzenlemeli öğrenme süreçlerinde yapay zekâ teknolojileri konulu araştırmaların incelenmesi [Yüksek Lisans Tezi]. Gazi Üniversitesi.
54. Schiavo, G., Businaro, S., & Zancanaro, M. (2024). Comprehension, apprehension, and acceptance: Understanding the influence of literacy and anxiety on acceptance of artificial Intelligence. Technology in Society, 77, 102537. https://doi.org/10.1016/j.techsoc.2024.102537
55. Sperling, K., Stenberg, C.-J., McGrath, C., Åkerfeldt, A., Heintz, F., & Stenliden, L. (2024). In search of artificial intelligence (AI) literacy in teacher education: A scoping review. Computers and Education Open, 6, 100169. https://doi.org/10.1016/j.caeo.2024.100169
56. Su, J., Ng, D. T. K., & Chu, S. K. W. (2023). Artificial intelligence (AI) literacy in early childhood education: The challenges and opportunities. Computers and Education: Artificial Intelligence, 4, 1-14. https://doi.org/10.1016/j.caeai.2023.100124
57. Suluk, B. (2025). İlkokul eğitiminde yapay zekâ: Türkiye’de öğrenci ve öğretmen odaklı çalışmaların sistematik incelemesi. Temel Eğitim Araştırmaları Dergisi, 5(2), 205-222. https://doi.org/10.55008/te-ad.1757856
58. Temur, S. (2024). Yapay zekânın eğitim sistemine entegrasyonunun potansiyel faydaları. Batı Anadolu Eğitim Bilimleri Dergisi, 15(3), 2621-2656. https://doi.org/10.51460/baebd.1541524
59. Temur, S. (2025). 2000-2024 yılları arasında eğitim alanında yapılan yapay zekâ konulu lisansüstü çalışmaların incelenmesi. Dokuz Eylül Üniversitesi Buca Eğitim Fakültesi Dergisi, 63, 1181-1218. https://doi.org/10.53444/deubefd.1600146
60. Tosun, C. (2025). Yapay zekâ destekli dijital hikâye oluşturmanın erken çocukluk döneminde yaratıcı düşünme becerisine etkisi [Yüksek Lisans Tezi]. Gazi Üniversitesi.
61. Tunjera, N., & Chigona, A. (2025). AI literacy in preservice teachers preparation programs: A global meta-analysis. Proceedings of the 24th European Conference on e-Learning (ECEL 2025), 363-270.
62. Üstün, A. B. (2024). Eğitim alanında yapay zekâ uygulamaları: lisansüstü tezlerin sistematik incelemesi. Bilgi ve İletişim Teknolojileri Dergisi, 6(2), 95-112.
63. Ürkmez, S. (2025). Yapay zekâ uygulamalarının ortaokul öğrencilerinin okuduğunu anlama becerisine ve okuma motivasyonuna etkisi [Yüksek Lisans Tezi]. Kırşehir Ahi Evran Üniversitesi.
64. Vatansever, A. N., Çoban, S., Yali Çoban, E., & Şen, K. (2025). Eğitimde yapay zekâ ve uygulamalarına ilişkin bir literatür incelemesi. International Primary Education Research Journal, 9(2), 216-229.
65. Wang, B., Rau, P.-L. P., & Yuan, T. (2022). Measuring user competence in using artificial intelligence: validity and reliability of artificial intelligence literacy scale. Behaviour & Information Technology, 42(9), 1324-1337. https://doi.org/10.1080/0144929X.2022.2072768
66. Yang, Y., Zhang, Y., Sun, D., He, W., & Wei, Y. (2025). Navigating the landscape of AI literacy education: insights from a decade of research (2014–2024). Humanities and Social Sciences Communications, 12(1), 1-12. https://doi.org/10.1057/s41599-025-04583-8
67. Yeşilyurt, S., Dündar, R., & Demir, R. Z. (2024). Türkiye’de yapay zekâ ve eğitim ilişkisini inceleyen lisansüstü tezlerin analizi: Bir meta sentez çalışması. Journal of Innovative Research in Social Studies, 7(1), 47-73. https://doi.org/10.47503/jirss.1484848
68. Yıldırım, A., & Şimşek, H. (2016). Sosyal bilimlerde nitel araştırma yöntemleri (10. bs). Seçkin Yayıncılık. Yıldırım, K. (2025). Özel yetenekli ortaokul öğrencilerinin problem kurma süreçlerinde üretken yapay zekâ araçlarını kullanma kararlarının keşfedilmesi [Yüksek Lisans Tezi]. Mersin Üniversitesi .
69. Yıldırımçakar, S. (2024). Yapay zekâ destekli fen öğretimi hakkında 6., 7. ve 8. sınıf öğrencilerinin görüşlerinin belirlenmesi [Yüksek Lisans Tezi]. Van Yüzüncü Yıl Üniversitesi.
70. Yılmaz, K. (2020). Türkiye’de eğitim yönetimi araştırmalarında kullanılan bazı veri toplama araçları ile ilgili bir değerlendirme. Dumlupınar Üniversitesi Eğitim Bilimleri Enstitüsü Dergisi, 4(1), 1-18.
71. Yılmaz, R., & Karaoğlan Yılmaz, F. G. (2023). Augmented intelligence in programming learning: Examining student views on the use of ChatGPT for programming learning. Computers in Human Behavior: Artificial Humans, 1(2), 100005. https://doi.org/10.1016/j.chbah.2023.100005
72. Yim, I. H. Y., & Su, J. (2025). Artificial intelligence literacy education in primary schools: a review. International Journal of Technology and Design Education, 35(5), 2175-2204. https://doi.org/10.1007/s10798-025-09979-w
73. Younis, B. (2025). The artificial intelligence literacy (AIL) scale for teachers: A tool for enhancing AI education. Journal of Digital Learning in Teacher Education, 41(1), 37-56. https://doi.org/10.1080/21532974.2024.2441682
74. Zhang, S., Ganapathy Prasad, P., & Schroeder, N. L. (2025). Learning About AI: A Systematic Review of Reviews on AI Literacy. Journal of Educational Computing Research, 63(5), 1292-1322. https://doi.org/10.1177/07356331251342081
75. Zhou, X., Li, Y., Chai, C. S., & Chiu, T. K. F. (2025). Defining, enhancing, and assessing artificial intelligence literacy and competency in K-12 education from a systematic review. Interactive Learning Environments, 33(10), 5766-5788. https://doi.org/10.1080/10494820.2025.2487538