İlkokullarda Yurttaşlık Eğitimi, Demokratik Okul Kültürü ve Dijital Dönüşüm

Öz

Bu araştırma, 21. yüzyılın değişen toplumsal ve teknolojik dinamikleri ekseninde, ilkokul düzeyinde yurttaşlık eğitimi, demokratik okul kültürü ve dijital vatandaşlık kavramlarını derinlemesine incelemeyi amaçlamaktadır. Çalışma, özellikle Türkiye bağlamında 2015-2025 yılları arasındaki politika değişikliklerini, müfredat reformlarını ve okul içi uygulamaları eleştirel bir perspektifle analiz etmektedir. Araştırmanın temel odak noktaları arasında; "İnsan Hakları, Yurttaşlık ve Demokrasi" dersinin öğretim programındaki yeri, "Demokrasi Eğitimi ve Okul Meclisleri Projesi"nin 2019 yılında sonlandırılmasının etkileri, öğretmenlerin demokratik tutumları ile cinsiyet ve branş değişkenleri arasındaki ilişkiler ve örtük müfredatın değer aktarımındaki rolü yer almaktadır. Ayrıca, dijitalleşen dünyada ilkokul öğrencilerinin dijital yurttaşlık algılarının gelişimi, harmanlanmış öğrenme ortamlarının etkisi ve ebeveyn faktörü de ampirik bulgular ışığında tartışılmaktadır. Yapılan sistematik literatür taraması ve doküman analizi sonucunda, formal müfredatta hedeflenen "aktif yurttaş" kimliği ile okulun hiyerarşik yapısı ve örtük müfredatı arasında yapısal çelişkiler olduğu tespit edilmiştir. Öğretmenlerin demokratik tutumlarının sınıf içi demokrasiyi doğrudan şekillendirdiği, ancak otokratik eğilimlerin hala yaygın olduğu görülmüştür. Çalışma, demokratik yetkinliklerin sadece bilişsel düzeyde değil, okulun tüm paydaşlarının katılımıyla oluşturulacak yaşayan bir demokratik kültür içinde kazanılabileceğini savunmakta ve politika yapıcılara yönelik somut öneriler sunmaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Yurttaşlık Eğitimi
• Demokratik Okul Kültürü
• İlkokul
• Dijital Vatandaşlık

Citizenship Education, Democratic School Culture, and Digital Transformation in Primary Schools

Abstract

This research investigates citizenship education, democratic school culture, and digital citizenship in primary schools amidst 21st-century technological shifts. Employing document analysis and a systematic literature review (2015-2025), this study critically examines policy reforms in Türkiye and the impact of terminating the "School Councils Project" in 2019. The findings reveal structural contradictions between formal "active citizen" goals and hierarchical school structures, with teacher attitudes significantly influencing classroom democracy despite prevalent autocratic tendencies. While perceptions of digital citizenship evolve through blended learning, parental involvement remains a decisive factor. The conclusion highlights that democratic competencies require a lived school culture rather than purely cognitive instruction. Recommendations include reviving student participation mechanisms, integrating digital ethics into core subjects, and reforming professional development to enhance democratic classroom management and awareness of the hidden curriculum.

Keywords

• Citizenship education
• Democratic school culture
• Primary school
• Digital citizenship
• Hidden curriculum

Kaynakça

1. Ata, R., & Yıldırım, K. (2019). Turkish pre-service teachers’ perceptions of digital citizenship in education programs. Journal of Information Technology Education: Research, 18, 419-436. https://doi.org/10.28945/4392
2. Creswell, J. W. (2018). Research design: Qualitative, quantitative, and mixed methods approaches (5th ed.). SAGE Publications.
3. Çolak, M. (2024). Okul yöneticilerinin demokratik tutum ve davranışlarının incelenmesi: Trabzon ili örneği. Temel Eğitim Dergisi, 6(24), 6-16. https://doi.org/10.52105/temelegitim.1432618
4. Çubukçu, Z. (2012). The effect of hidden curriculum on the character education process of primary school students. Educational Sciences: Theory and Practice, 12(2), 1526–1534.
5. Gezer, M. (2022). The thematic content analysis of the scales used in citizenship education. International Journal of Assessment Tools in Education, 9(1), 233–253. https://doi.org/10.21449/ijate.884855
6. Jackson, P. W. (1968). Life in classrooms. Holt, Rinehart & Winston.
7. Kärner, T., & Schneider, G. (2024). A scoping review on the hidden curriculum in education. Research in Education Curriculum and Pedagogy: Global Perspectives, 1. https://doi.org/10.56395/recap.v1i1.1
8. MoNE TTKB. (2019). Demokrasi eğitimi ve okul meclisleri projesi yönergesinin yürürlükten kaldırılması. 17.04.2019 tarih ve 7821597 sayılı karar.

9. MoNE. (2024). Türkiye yüzyılı maarif modeli öğretim programları. Milli Eğitim Bakanlığı.
10. Opria, S., & Momanu, M. (2024). A qualitative study on digital citizenship education in primary schools. International Journal of Academic Studies in Science and Education, 2(1), 53-65. https://doi.org/10.55549/ijasse.14
11. Peras, I., & Bezjak, S. (2025). Democratic school culture and student-teacher relationships: Insights from native and immigrant-background students. Social Sciences, 14(7), 419. https://doi.org/10.3390/socsci14070419
12. Ribble, M. (2015). Digital citizenship in schools: Nine elements all students should know (3rd ed.)—International Society for Technology in Education.
13. Richardson, J., & Samara, V. (2022). Digital citizenship education from a parent’s perspective. Council of Europe.
14. Strijbos, J., & Engels, N. (2023). Students’ development of deliberative competences: The contribution of democratic experiences in urban schools. Frontiers in Education. https://doi.org/10.3389/feduc.2023.1142987
15. Tezcan, M. (1985). Eğitim sosyolojisi. Ankara Üniversitesi Eğitim Bilimleri Fakültesi Yayınları.
16. Yıldırım, A., & Şimşek, H. (2013). Sosyal bilimlerde nitel araştırma yöntemleri (9. bs.). Seçkin Yayıncılık.