İlk Dönem Tefsir Faaliyetlerinde Kaynak Telakkisi ve Bunun Mahiyeti: Süfyân es-Sevri’nin Tefsirinde Geçen Mücâhid b. Cebr’e Ait Tefsir Nakilleri Özelinde Bir İnceleme

Yıl 2026, Sayı: 9 , 89 - 120 , 31.03.2026

Muhammed Emin Erci , Ömer Dinç

https://izlik.org/JA62AY29TS

Öz

Tefsir tarihinde erken dönemde aslında tefsirin kendine özgü bir aktarımının olduğu görülmektedir. Bu bağlamda tabiin dönemi tefsir çalışmaları tefsirin sahabeden bir sonraki nesle aktarılmasında kurucu bir rol üstlenmiştir. Bilhassa sahabî müfessir İbn Abbas ile başlayan Kur’an’ı anlama çabalarına dair oluşan kültürel birikim, nesilden nesile sistemli bir şekilde aktarılmaya başlanmıştır. Bu süreçte ön plana çıkan şahıslardan birisi Mücâhid b. Cebr’dir. Zira o tabiûn döneminde yaşamış, hocası İbn Abbâs’ın tefsir nakillerini aktaran en kıymetli müfessirlerden birisi kabul edilmiştir. Öyle ki birçok âlim Mücâhid’i kendisine güvenilen sikâ bir tabiûn âlimi olarak değerlendirmiş ve böyle kabul etmiştir. Buna ilave olarak Mücâhid, birçok tefsir talebesi yetiştirmiş, kendisinden sonra kaleme alınan tefsirlere kaynak olmuştur. Bu bağlamda Mücâhid’in tefsirini esas alan ve onu bir otorite olarak gören müfessirlerden birisi de Süfyân es-Sevrî olmuştur. Öyle ki Süfyan, kendisinden tefsir alınabilecek ilk kişiler arasında Mücahid’i zikretmektedir. Bunun en önemli göstergesi de Süfyân’ın Mücâhid’in tefsirinden oldukça fazla bir şekilde yararlanması ve tefsir bilgilerinin birçoğunu ondan aktarmasıdır. İşte tam bu noktada çalışmamızda, Süfyân ile Mücâhid’in tefsir nakillerini çeşitli açılardan incelemeye tabi tutacağız. Bu çerçevede erken dönemdeki tefsir bilgilerinin sonraki aşamalara aktarılma biçimini, müfessirlerin birbirinden ne ölçüde yararlandığı meselesini ve birbirlerini ne ölçüde kabul edip etmedikleri hususunu Mücahid b. Cebr ve Süfyan es-Sevrî özelinde ortaya koymaya çalışacağız. Görebildiğimiz kadarıyla Süfyan es-Sevrî’nin birçok ayetin tefsirinde Mücahid b. Cebr’in açıklamalarını kendisine referans olarak aldığı anlaşılmaktadır. Bunu yaparken bazen birebir Mücahid b. Cebr’den yararlandığı gibi bazen de lafızları değiştirip anlamı esas alarak Mücahid b. Cebr’e başvurduğu da dikkat çeken hususlar arasında yer almaktadır. Bu çalışmamız erken dönem tefsir faaliyetlerinde müfessirler arasındaki etkileşimin nasıl gerçekleştiğini açığa çıkarmak açısından önem arz etmektedir. Dolayısıyla biz bu alanın önemini dikkate alarak, erken dönem tefsir tarihinin iki önemli müfessiri Mücahid b. Cebr ve Süfyan es- Sevrî’nin tefsirdeki etkileşimini ortaya koymaya çalışacağız. Bu bağlamda çalışmamızın ilk dönem tefsir faaliyetlerinin mahiyetine ve bu sürecin gelişimine dair bir katkı sağlayacağını düşünüyoruz. Her ne kadar Mücahid b. Cebr ve Süfyan es- Sevri ile alakalı müstakil çalışmalar yapılmışsa da Süfyan es- Sevrî’nin tefsirindeki Mücahid b. Cebr nakilleri özelinde bugüne kadar doğrudan ve detaylı bir çalışmanın yapılmadığını söyleyebiliriz. Bu anlamda çalışmamız daha önce Mücahid b. Cebr ve Süfyan es-Sevrî ile alakalı yapılmış olan çalışmalardan farklılık arz edecektir.

Anahtar Kelimeler

Tefsir , Tefsir Nakilleri , Etkileşim , Erken Dönem , Kaynak Telakkisi.

The Conception of Source and Its Nature in Early Period Commentary Activities: A Special Study of the Commentary Translations of Mujāhid Ibn Jabr in the Commentary of Sufyan Al-Thawrī

https://izlik.org/JA62AY29TS

Öz

In the early history of exegesis, it appears that tafsir had its own unique transmission. In this context, the exegetical works of the tabi'un period played a founding role in the transmission of tafsir from the Companions to the next generation. The cultural heritage of the Quranic understanding, which began with the Companion exegete Ibn Abbas in particular, began to be systematically transmitted from generation to generation. One of the prominent figures in this process was Mujahid ibn Jabr. He lived during the Tabi'un period and was considered one of the most valuable exegetes who transmitted the exegetical transmissions of his teacher, Ibn Abbas. Indeed, many scholars considered Mujahid a trusted and reliable Tabi'un scholar. Furthermore, Mujahid trained numerous exegetical students and became a source for the exegeses written after him. In this context, Sufyan al-Thawri was one of the commentators who relied on Mujahid's commentary and considered it an authority. In fact, Sufyan cited Mujahid as one of the first people from whom one could learn exegesis. The most significant indicator of this is Sufyan's extensive use of Mujahid's commentary and his transfer of much of his exegetical knowledge from him. At this point, in our study, we will examine the exegetical transmissions of Sufyan and Mujahid from various perspectives. Within this framework, we will attempt to reveal the manner in which early exegetical knowledge was transmitted to later stages, the extent to which exegetes benefited from one another, and the extent to which they agreed with one another, particularly with respect to Mujahid ibn Jabr and Sufyan al-Thawri. As far as we can see, Sufyan al-Thawri transcended Mujahid ibn Jabr's explanations by referring to himself in his exegesis of many verses. While doing this, it is also noteworthy that he sometimes made use of Mujahid ibn Jabr verbatim and sometimes changed the wording and based his meaning on Mujahid ibn Jabr. This study is important in terms of revealing how the interaction between commentators took place in early period tafsir activities. Therefore, taking into account the importance of this field, we will try to reveal the interaction in tafsir of two important commentators of early period tafsir history, Mujahid ibn Jabr and Sufyan al-Thawri. In this context, we believe that our study will contribute to the nature of early period tafsir activities and the development of this process. Although independent studies have been conducted on Mujahid ibn Jabr and Sufyan al-Thawri, we can say that no direct and detailed study has been done to date specifically on the Mujahid ibn Jabr quotes in Sufyan al-Thawri's tafsir. In this sense, our study is a step towards understanding Mujahid ibn It will differ from the studies done on Jabr and Sufyan al-Thawri.

Anahtar Kelimeler

Tafsir , Tafsir Transmissions , Interaction , Early Period , Source Conception

Kaynakça

• Kur’ân-ı Kerim Meali. haz. Altuntaş, Halil. Şahin, Muzaffer. Ankara: Diyanet İşleri Başkanlığı Yayınları, 2005. Âcurrî, Ebû Ubeyd - Ömerî, Muhammed Alî Kâsım el-. Suâlât fi’l-cerh ve’t-ta’dîl. Medine, 1979.