The Conception of Source and Its Nature in Early Period Commentary Activities: A Special Study of the Commentary Translations of Mujāhid Ibn Jabr in the Commentary of Sufyan Al-Thawrī

Yıl 2026, Sayı: 9 , 89 - 120 , 31.03.2026

Muhammed Emin Erci , Ömer Dinç

https://izlik.org/JA62AY29TS

Öz

It is observed that tafsīr had a distinctive mode of transmission during its early historical development. In this context, the exegetical activities of the al-Tābiʿūn generation were instrumental in conveying the knowledge of tafsīr from al-ṣaḥābah to subsequent generations. Specifically, the efforts to understand and interpret the Qur’an gained significant momentum through Ibn ʿAbbās, the most prominent exegete of among al-ṣaḥābah, whose intellectual legacy was systematically transmitted to later periods. There is no doubt, Mujāhid b. Jabr stands out as a central figure in establishing a pivotal role of al-Tābiʿūn  within the Tafsir tradition. As a leading student of Ibn ʿAbbās and a primary transmitter of his exegetical knowledge, Mujāhid b. Jabr has been recognized as a thīqa authority by numerous Islamic scholars. His contributions extended beyond transmitting riwayāt from his teacher, he also educated many students and became a primary source for subsequent works. One of the prominent figures who regarded Mujāhid as a fundamental authority was Sufyān ath-Thawrī. Indeed, Sufyān identified Mujāhid among the foremost authorities from whom tafsīr should be acquired. The extensive references to Mujahid in Sufyan’s exegetical transmissions and the broad incorporation of Mujāhid’s interpretations into his own work concretely demonstrate Mujāhid’s significant role in his eyes. At this juncture, our study alayses the exegetical transmissions between Sufyan and Mujāhid from various perspectives. Within this framework, we aim to elucidate the methods of early exegetical knowledge transmission, the extent of scholarly benefit among exegetes, and the degree of mutual scholarly reception by using Mujāhid b. Jabr and Sufyān ath-Thawri as case studies. Our findings indicate that Sufyān ath-Thawrī adopted Mujāhid b. Jabr’s explanations as reference points for the exegesis of numerous verses. In doing so, it is noteworthy that in some instances, he cited Mujāhid's reports verbatim, in others, he paraphrased while preserving the core meaning. This study is significant for revealing the dynamics of interaction between exegetes during the early tafsir activities. By considering the importance of this field, we seek to demonstrate the scholarly interaction between these two major figures of early tafsīr history. We argue that this research contributes to a deeper understanding of the nature and development of early exegetical processes. Although independent studies on Mujāhid b. Jabr and Sufyān ath-Thawrī exist, it can be stated that no direct and detailed study has been conducted specifically on the transmissions of Mujāhid b. Jabr within the tafsīr of Sufyān ath-Thawrī to date. In this regard, our study distinguishes itself from previous scholarship concerning both figures.

Anahtar Kelimeler

Tafsir , Tafsir Transmissions , Interaction , Early Period , Source Conception

Etik Beyan

This article is extracted from my master thesis entitled “Süfyan es-Sevrî Tefsiri ile Tefsiru Mücahid'te geçen Mücâhid b. Cebr Rivayetlerinin Mukayesesi”, supervised by Assoc. Prof. Dr. Ömer Dinç. (Master’s Thesis, Hitit University, Çorum/Türkiye, 2024).

İlk Dönem Tefsir Faaliyetlerinde Kaynak Telakkisi ve Bunun Mahiyeti: Süfyân es-Sevri’nin Tefsirinde Geçen Mücâhid b. Cebr’e Ait Tefsir Nakilleri Özelinde Bir İnceleme

https://izlik.org/JA62AY29TS

Öz

Tefsir tarihinde erken dönemde aslında tefsirin kendine özgü bir aktarımının olduğu görülmektedir. Bu bağlamda tabiin dönemi tefsir çalışmaları tefsirin sahabeden bir sonraki nesle aktarılmasında kurucu bir rol üstlenmiştir. Özellikle sahabe neslinin en önemli müfessiri olan İbn Abbâs ile Kur’ân-ı Kerim’i anlama ve yorumlama faaliyetleri hızlı bir ivme kazanmış ve bu süreçte oluşan ilmî miras sistematik bir şekilde daha sonraki nesillere tevarüs etmiştir. Tabiûn döneminin tefsir ilmi geleneğindeki merkezi konumunu belirleyen en önemli şahsiyetlerden biri, şüphesiz Mücâhid b. Cebr’dir. İbn Abbâs’ın önde gelen öğrecilerinden birisi olan ve onun tefsir bilgilerini aktaran Mücâhid b. Cebr pekçok İslam âlimi tarafından “sika” (güvenilir) bir otorite olarak kabul görmüştür. Mücâhid’in tefsir tarihindeki rolü sadece hocasından aldığı nakilleri aktarmakla sınırlı kalmamış, aynı zamanda birçok talebe yetiştirmiş ve kendisinden sonra telif edilen eserlere kaynaklık etmiştir. Bu bağlamda Mücâhid’i temel bir otorite olarak kabul eden isimlerden birisi Süfyân es-Sevrî’dir. Öyle ki Süfyân, kendisinden tefsir alınabilecek ilk kişiler arasında Mücâhid’i zikretmektedir. Nitekim Süfyân’ın tefsir nakillerinde Mücâhid’e yaptığı atıflar ve ondan gelen tefsir bilgilerine geniş ölçüde eserine yansıtması, Mücâhid’in onun nezdindeki belirleyici konumunu somut bir şekilde göstermektedir. İşte tam bu noktada çalışmada, Süfyân ile Mücâhid’in tefsir nakillerini çeşitli açılardan incelemeye tabi tutulacaktır. Bu çerçevede erken dönemdeki tefsir bilgilerinin sonraki aşamalara aktarılma biçimini, müfessirlerin birbirinden ne ölçüde yararlandığı meselesini ve birbirlerini ne ölçüde kabul edip etmedikleri hususunu Mücâhid b. Cebr ve Süfyân es-Sevrî örnekleri üzerinden açıklanmaya çalışılacaktır. Görülebildiği kadarıyla Süfyân es-Sevrî’nin birçok âyetin tefsirinde Mücâhid b. Cebr’in açıklamalarını kendisine referans olarak aldığı anlaşılmaktadır. Bunu yaparken bazen birebir Mücâhid b. Cebr’den yararlandığı gibi bazen de lafızları değiştirip anlamı esas alarak Mücâhid b. Cebr’e başvurduğu da dikkat çeken hususlar arasında yer almaktadır. Bu çalışma, erken dönem tefsir faaliyetlerinde müfessirler arasındaki etkileşimin nasıl gerçekleştiğini açığa çıkarmak açısından önem arz etmektedir. Dolayısıyla bu alanın önemi dikkate alınarak, erken dönem tefsir tarihinin iki önemli müfessiri Mücâhid b. Cebr ve Süfyân es- Sevrî’nin tefsirdeki etkileşiminin ortaya konulması amaçlanmaktadır. Bu bağlamda çalışmanın, ilk dönem tefsir faaliyetlerinin mahiyetine ve bu sürecin gelişimine dair bir katkı sağlaması düşünülmektedir. Her ne kadar Mücâhid b. Cebr ve Süfyân es- Sevrî ile alakalı müstakil çalışmalar yapılmışsa da Süfyân es- Sevrî’nin tefsirindeki Mücâhid b. Cebr nakilleri özelinde bugüne kadar doğrudan ve detaylı bir çalışmanın yapılmadığı söylenebilir. Bu anlamda çalışma, daha önce Mücâhid b. Cebr ve Süfyân es-Sevrî ile alakalı yapılmış olan çalışmalardan farklılık arz edecektir.

Anahtar Kelimeler

Tefsir , Tefsir Nakilleri , Etkileşim , Erken Dönem , Kaynak Telakkisi.

Etik Beyan

Bu çalışma Doç. Dr. Ömer DİNÇ danışmanlığında 09.09.2024 tarihinde tamamladığımız “Süfyan es-Sevrî Tefsiri ile Tefsiru Mücahid'te geçen Mücâhid b. Cebr Rivayetlerinin Mukayesesi” başlıklı yüksek lisans tezi esas alınarak hazırlanmıştır.

Kaynakça

• Kur’ân-ı Kerim Meali. haz. Altuntaş, Halil. Şahin, Muzaffer. Ankara: Diyanet İşleri Başkanlığı Yayınları, 2005.
• Âcurrî, Ebû Ubeyd - Ömerî, Muhammed Alî Kâsım el-. Suâlât fi’l-cerh ve’t-ta’dîl. Medine, 1979.
• Akbaş, Mustafa Yasin. Kitâbu’t-Tefsir Literatürü-Teşekkül Döneminde Hadis ve Tefsir. İstanbul: Marmara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Vakfı Yayınları, 2023.
• Akpınar, Ömer Faruk. “Süfyân es-Sevrî’nin Hadis Tarihindeki Yeri Bir Muhaddis Olarak Süfyân es-Sevrî”. Diyanet İlmi Dergi [Diyanet İşleri Başkanlığı Dergisi] 15/1 (2015), 33-71.
• Arşî, İmtiyaz Ali. “Mukaddime”. Tefsîru Süfyân es-Sevrî. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1983.
• Bilmen, Ömer Nasuhi. Büyük Tefsir Tarihi - Tabakâtü’l-Müfessirîn. İstanbul: Ravza Yayınları, 2. Basım, 2008.
• Buhârî, Ebû Abdullah Muhammed b. İsmail. Târîhu’s-Sağîr. 2 Cilt. Beyrut: Dâru‟l-Mârife, 1986.
• Cerrahoğlu, Ismail. Tefsir tarihi. Ankara: Fecr Yayınevi, 6. baskı., 2014.
• Cerrahoğlu, İsmail. “Tefsirde Mücâhid ve Ona İsnad Edilen Tefsir”. Ankara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 23 (1978), 31-50.
• Çalışkan, İsmail. Tefsir Tarihi. Bilay (bilimsel Araştırma Yayınları), 2019.
• Çol, Muhammet. Mücâhid b. Cebr. İstanbul: Siyer Yayınları, 2022.
• Dinç, Ömer. Erken Dönem Tefsir Geleneğinde Nakil Anlayışı. İstanbul: İSAM Yayınları, 2022.
• Dinç, Ömer. Süfyân es-Sevrî. Siyer Yayınları, 2022.
• Ezzi, Ahmed Ali Hussein al- - Taş, Sakin. “Süfyân es-Sevrî’ye İsnad Edilen Tefsir: Kaynakları, Muhtevası ve Dönemin Sosyo-politik Tartışmalarının Tefsirine Etkisi”. Dinbilimleri
• Akademik Araştırma Dergisi 20/1 (2020), 453-486. https://doi.org/10.33415/daad.639316
• İbn Ebî Ḥâtim, Ebû Muḥammed ʿAbdurraḥman b. Muḥammed er-Râzî. Tefsîru’l Ḳurʾâni’l-ʿAzîm. thk. Esʿad Muḥammed eṭ-Ṭayyib. 13 Cilt. b.y.: y.y., 1419/1998.
• İbn Ḥacer el-ʿAsḳalânî, Ebü’l-Fażl Şihâbüddîn Aḥmed b. ʿAlî b. Muḥammed el-ʿAsḳalânî. el-Muʿcemu’l-Mufehres ev Tecrîdu Esânîdi’l-Kutubi’l-Meşhûra ve’l-Eczâʾi’l-Mens̱ûra. thk.
• Muḥammed Şekûr Mahmud el-Hâcî. Beyrut: Müessesetü’l-Risâle, 1998.
• İbn Saʿd, Ebû ʿAbdullâh Muḥammed b. Saʿd b. Menîʿ. eṭ-Ṭabaḳâtu’l-Kubrâ. 9 Cilt. Beyrut: Dâru Sâdır, 1968.
• İbn Saʿd, EMuḥammed b. Saʿd b. Menîʿ. Kitâbü’t-tabakâti’l-kebîr. thk. Ali Muhammed Ömer. Kahire: Mektebetü’l-Hancî, 2001.
• İbn Teymiyye, Aḥmed b. Abdülḥalîm. Muḳaddime fî Uṣûli’t-Tefsîr. Kahire: el-Mektebetü’s-Selefiyye, t.y.
• Karmış, Orhan. “Tefsir Tarihinin Büyük Siması: İmam-ı Mücâhid”. Selçuk Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 1 (1985), 9-18.
• Kaya, Mesut. Taberî Tefsiri’nin Kaynakları. İFAV, 2022.
• Kaya, Mesut. “Tefsirin Erken Döneminde Tevil: Mücâhid b. Cebr’in Aklî Yorumları”. İslami Araştırmalar Dergisi 45 (2021), 1-35. https://doi.org/10.26570/isad.846674
• Kesler, M. Fatih. Mekke Tefsir Ekolü. Ankara: Akçağ Yayınları, 2005.
• Koç, Mehmet Akif. İsnad Verileri Çerçevesinde Erken Dönem Tefsir Faaliyetleri. Ankara: Kitabiyat Yayınları, 2003.
• Kurban, Nur Ahmet. İlk Dönem Tefsir Hareketleri-Mekke Ekolü Örneği. İstanbul: Gümüşhane Üniversitesi Yayınları, 2013.
• Mahmud, Abdülhalim. Süfyân es-Sevrî emîru’l-mü’minîne fi’l-hadîs. Kahire: Dâru’l-Meârif, 1991.
• Mizzî, Ebu’l-Haccâc Yusuf. Tehzîbu’l-Kemâl fi Esmâi’r-Ricâl. Beyrut: Müessesetü’l-Risâle, 1983.
• Mücâhid, İbn Cebr. Tefsîru Mücâhid. thk. Abdurrahman e-Tâhir b. Muhammed es-Suretî. Doha, 1976.
• Nevfel, Ahmed İsmail. Mücâhid: el-Müfessir ve’t-tefsir. Kâhire: Dârü’s-Safve, 1990.
• Oral, Murat. “Mücâhid b. Cebr’e Nispet Edilen Bazı Şaz Görüşlerin Analizi”. Tefsir Araştırmaları Dergisi 6/2 (2022), 659-675. https://doi.org/10.31121/tader.1120206
• Sa’lebî. el-Keşf ve’l-Beyân. thk. Ebû Muhammed İbn Âşûr. Beyrut: Dâru İhyâi’t-Türâsi’l-Arabî, 1422.
• Sevrî, Süfyân es-. Tefsîru Süfyân es-Sevrî. thk. İmtiyâz Alî Arşî. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1983.
• Sezgin, Fuad. Arap-İslam Bilimleri Tarihi. İstanbul: Prof. Dr. Fuad Sezgin İslam Bilim Tarihi Araştırmaları Vakfı, 2015.
• Sezgin, M. Fuat. Târîhü’t-Türâsi’l-Arabî. çev. Mahmûd Fehmî Hicâzî. Riyad: Câmiʿatu’l-İmâm Muḥammed b Suʿûdi’l-İslâmiyye, 1411.
• Suyûtî, Celaleddin. Nevâhidü’l-Ebkâr ve Şevâridü’l-Efkâr. thk. Muhammed Ahmed Hâc. Suudi Arabistan: Câmiʿatu Ummi’l-Ḳurâ, 1423.
• Ṭaberî, Ebû Caʿfer Muḥammed b. Cerîr b. Yezîd el-Âmilî eṭ-. Câmiʿu’l-Beyân fî Teʾvîli ʾÂyi’l-Ḳur’ân. thk. Ahmed Muhammed Şâkir. 24 Cilt. Mekke: Dâru’t-Terbiye ve’t-Türâs, 1420/2000.
• Ṭaberî, Ebû Caʿfer Muḥammed b. Cerîr b. Yezîd el-Âmilî eṭ-. Câmiʿu’l-Beyân ʿan Teʾvîli ʾÂyi’l-Ḳurʾân. thk. ʿAbdullah b. ʿAbdulmuḥsin et-Turkî. 26 Cilt. Riyad: Dâru Hicr, 1422/2001.
• Ẕehebî, Ebû ʿAbdillâh Şemsüddîn Muḥammed b. Aḥmed b. ʿOs̱mân eẕ-. Siyeru Aʿlâmi’n-Nubelâ’. Beyrut: Muʾessesetu’r-Risâle, 1985.