Ubeydullah b. Muhammed es-Semerkandî’nin Hurûfu’l-me‘ânî ve alâkatuhâ bi’l-hükmi’ş-şer‘î İsimli Risalesi: Tahkik ve Değerlendirme

Öz

İnsanlar arası iletişimin en önemli araçlarından birini dil oluşturmaktadır. Her dilin kendine özgü yapısı ve kuralları vardır. Dillerin kendine has özellikleri, bir taraftan dile zenginlik katarken diğer taraftan kastın anlaşılması noktasında bazı ihtilafların yaşanmasına sebep olmaktadır. Arapçada köklü bir geçmişi ve kendine özgü yapısıyla dikkat çekmektedir. Arapçada tek başına bir anlam ifade etmeyen, bir araya geldiklerinde ancak anlamlı kelimeler oluşturan harfler (hurûfu’l-mebânî) bulunduğu gibi, yalnız başlarına çeşitli anlamlar ifade eden harfler/edatlar da (hurûfu’l-meânî) bulunmaktadır. Arapçanın bu özelliği, dini metinlerin anlaşılması ve doğru şekilde yorumlanması için dile hakimiyeti zorunlu hale getirmektedir. Bu sebeple dinî ilimler sahasında çalışan her bir araştırmacının Arapça konusunda ihtisaslaşması şarttır. Nitekim usûlcüler müçtehitte aranan şartlardan bir tanesinin de Arap diline hakimiyet ve dilin inceliklerine vukûfiyet olduğunu ifade etmektedirler. Çünkü müçtehidin uğraşı alanı olan ve dinin normatif sahasını belirleyen Kitap ve Sünnet’in dili Arapçadır. Doğası gereği müçtehidin nasları doğru bir şekilde anlayıp yorumlaması ve isabetli hükümler çıkarması diğer hususların yanı sıra ancak bununla mümkün olabilir. Nitekim Hanefî fakihlerinden Pezdevî’ye (öl. 482/1089) göre pek çok fıkhî hüküm, hurûfu’l-meânî konusu üzerinden şekillenmiştir. Fıkıh usûlü eserlerinde bu konuya dair özel başlıkların açılması ve derinlemesine analizler yapılması da usûlcüler açısından konun önemini göstermektedir. Hanefî fakihlerinden Ubeydullah b. Muhammed es-Semerkandî (öl. 701/1301) bu konuda Hurûfu’l-me‘ânî ve alâkatuhâ bi’l-hükmi’ş-şer‘î adında müstakil bir eser kaleme almıştır. Bu eser, Hanefî mezhebinde Hurûfu’l-me‘ânî konusunda -tespit edebildiğimiz kadarıyla- müstakil olarak yapılan ilk çalışma olarak dikkat çekmektedir. Müellif eserinde, naslardan ve klasik Arap şiirinden istişhadlarda bulunmak suretiyle Hurûfu’l-me‘ânî’nin hükümlere etkisini ve mezhebin kurucu imamları arasında sebep olduğu ihtilafları pratik örnekler vererek ortaya koymuştur. Müellif ayrıca Hanefî mezhebi içindeki görüşlerin yanı sıra, zaman zaman İmam Mâlik ve İmam Şâfiî’nin de konuyla ilgili görüşlerine yer vermiştir. Bu yönüyle eser, Hurûfu’l-me‘ânî konusunda literatüre önemli bir katkı sunmakta ve ilim adamlarının istifadesine sunulmayı hak etmektedir.

Anahtar Kelimeler

• İslam Hukuku
• Hanefî Mezhebi
• Arap Dili
• Hurûfu’l-Meânî
• Ubeydullah es-Semerkandî
• İhtilaf

A Critical Edition and Analysis of Ubaydullah b. Muhammad al-Samarqandi’s Hurūf al-Maʿānī wa ʿAlāqatuhā bi’l-Ḥukm al-Sharʿī

Öz

Language constitutes one of the most significant instruments of human communication. Every language possesses its own distinctive, and grammatical conventions. While such features enrich linguistic expression, they can also become a source of interpretive disagreement, particularly when determining the intended meaning behind a statement. Arabic, with its deep historical roots and unique linguistic system, exemplifies this complexity. In Arabic, there exist ḥurūf al-mabānī—letters that carry no meaning in isolation but form meaningful words when combined—as well as ḥurūf al-maʿānī, particles and prepositions that convey specific semantic functions independently. This linguistic characteristic of the Arabic language makes mastery of the language indispensable for the accurate comprehension and interpretation of religious texts. Consequently, specialization in Arabic is considered a prerequisite for any scholar engaged in the Islamic sciences. Scholars of uṣūl al-fiqh (Islamic legal theory) have long maintained that one of the essential qualifications of a mujtahid —a jurist capable of independent reasoning— is proficiency in the Arabic language and sensitivity to its subtleties. This is because the sources  with which the mujtahid primarily engages—and which determine the normative scope of Islamic law—namely the Kitāb (Qur’an) and the Sunnah are in Arabic. Accordingly, the mujtahid’s capacity to comprehend, interpret, and derive sound rulings (aḥkām) from the naṣṣ (revealed texts) depends fundamentally on his linguistic competence. As noted by the prominent Ḥanafī jurist al-Pazdawī (d. 482/1089), numerous legal rulings within Islamic jurisprudence are shaped through the analysis of ḥurūf al-maʿānī. The consistent inclusion of this topic as a distinct chapter within major works of uṣūl al-fiqh and its in-depth analysis underscores its doctrinal and methodological significance. Reflecting this scholarly concern, the Ḥanafī jurist ʿUbayd Allāh b. Muḥammad al-Samarqandī (d. 701/1301) authored a specialized treatise entitled Ḥurūf al-Maʿānī wa-ʿAlāqatuhā bi’l-Ḥukm al-Sharʿī. As far as can be determined, this work represents the earliest independent study within the Ḥanafī tradition dedicated exclusively to the subject of ḥurūf al-maʿānī. In his treatise, al-Samarqandī supports his analysis with textual evidence drawn from the naṣṣ and classical Arabic poetry. Through concrete examples, he demonstrates how ḥurūf al-maʿānī influence the derivation of legal rulings and how they contributed to interpretive divergences among the founding imams of the Ḥanafī school. Moreover, he occasionally refers to the opinions of Imām Mālik and Imām al-Shāfiʿī, thereby situating his discussion within a broader inter-madhhab framework. In this respect, Ḥurūf al-Maʿānī wa-ʿAlāqatuhā bi’l-Ḥukm al-Sharʿī constitutes a significant contribution to the literature on legal linguistics in Islamic jurisprudence. Its detailed analysis of the semantic functions of Arabic particles and their impact on the formation of legal norms not only enriches our understanding of Ḥanafī legal thought but also provides a valuable resource for scholars engaged in the study of the interplay between language and law in the Islamic intellectual tradition.

Anahtar Kelimeler

• Islamic Law
• Ḥanafī School
• Arabic Linguistics
• Hurûf al-Maʿānī (Particles of Signification)
• Ubaydullah al-Samarqandi
• Difference of Opinion

Kaynakça

1. Abdülaziz el-Buhârî, Alaeddin. Keşfu’l-esrâr. haz. Nâcî es-Süveyd. Beyrût: el-Mektebetü’l-Asriyye, 2012.
2. Ağaoğlu, Mustafa Vacid. “Rükneddin es-Semerkandî’nin (ö. 701/1301) Risale fî hakîkati’l-âlemi’l-kebîr ve’s-sağîr Adlı Eseri: İnceleme ve Tahkîk”. Cumhuriyet İlahiyat Dergisi 28/2 (Aralık 2024), 722-745. https://doi.org/10.18505/cuid.1521824
3. Aktulga Gürbüz, Sevda. “Şam’ın Zengin Tasavvufî Kültüründe Yetişen Bir Âlim ve Âbid: Ubeydullah b. Muhammed es-Semerkandî ve Risaleleri Bağlamında Tasavvufî Görüşleri”. Diyanet İlmî Dergi 6/12 (2025), 725-758. https://doi.org/10.61304/did.1584080
4. Durmuş, İsmail. “Harf”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 16/158-163. İstanbul: TDV Yayınları, 1997.
5. Durmuş, İsmail. “Meânî”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 28/204-206. Ankara: TDV Yayınları, 2003.
6. Gazzâlî, Ebû Hâmid. el-Mustasfâ min ilmi’l-usûl. thk. Muhammed Abdüsselâm Abdüşşâfî. Beyrût: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1993.
7. Güman, Osman. Nahiv ve Fıkıh Usulü İlişkisi. Ankara: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 2017.
8. İsmail, Mühenned. Rükneddin es-Semerkandî’nin ‘Telhisu Camii’l-Usul’ Adlı Eserinin Tahkik ve Tahlili. İstanbul: Marmara Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2022.

9. Karâfî, Şihabüddîn. Nefâisü’l-usûl fî şerhi’l-Mahsûl. thk. Adil Ahmed Abdülmevcûd-Ali Muhammed Muavvad. b.y.: Mektebetü-Nizâr Mustafa el-Bâz, 1995.
10. Kocabaş, Savaş. İslam Hukuk Metodolojisi’nde Atıf Teorisi. İstanbul: Hikmetevi Yayınları, 2021.
11. Orhan, Fatih. Arap Dilinde Hurûfu’l-Meânî ve Fıkhî İhtilaflardaki Rolü. Ankara: Akademisyen Kitabevi, 2018.
12. Oruç, Nurullah. Hurûfu’l-Me‘âni ve Anlam Değeri -Tâhâ Sûresi Özelinde-. Bayburt: Bayburt Üniversitesi Lisansüstü Eğitim Enstitüsü, Doktora Tezi, 2023.
13. Pezdevî, Ebü’l-Hasen Ebü’l-Usr Fahrü’l-İslâm. el-Usûl. thk. Said Bektaş. Medîne: Dâru’s-Sirâc, 2016.
14. Râzî, Fahreddin. el-Mahsûl fî ilmi’l-usûl. thk. Câbir Feyyâz el-Alvânî. Beyrût: Müessesetü’r-Risâle, 1997.
15. Semerkandî, Ubeydullâh b. Muhammed. Câmiu’l-usûl fî beyâni’l-kavâidi’l-Hanefiyye ve’ş-Şâfiiyye fî usûli’l-fıkh. thk. İsmet Garibullah Şimşek. İstanbul: Vakfü’d-Diyâneti’t-Türkiyye; Merkezü’l-Buhûsü’l-İslâmiyye (İSAM), 2020.
16. Semerkandî, Ubeydullah b. Muhammed. Hurûfu’l-me‘ânî ve alâkatuhâ bi’l-hükmi’ş-şer‘î. İstanbul: Süleymaniye Kütüphanesi, Murad Molla, 641/3. 164a-180b.
17. Semerkandî, Ubeydullah b. Muhammed. Hurûfu’l-me‘ânî ve alâkatuhâ bi’l-hükmi’ş-şer‘î. İstanbul: Süleymaniye Kütüphanesi, Hacı Beşir Ağa, 192/2, 187b-206a.
18. Semerkandî, Ubeydullah b. Muhammed. Hurûfu’l-me‘ânî ve alâkatuhâ bi’l-hükmi’ş-şer‘î. Ankara: Milli Kütüphane, Samsun İl Halk Kütüphanesi, 55 Hk 522. 194b-214a.
19. Sinanoğlu, Mustafa. “Semerkandî, Ubeydullah b. Muhammed”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi 36/480-481. İstanbul: TDV Yayınları, 2009.
20. Şahin, Ünal. “Kurucu İmam Dönemi İhtilaf Zemini Olarak Hurûf’ul-meânî: İmam Züfer Örneği”. Uludağ Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 31/2 (Aralık 2022), 727-751. https://doi.org/10.51447/uluifd.1168325
21. Teftâzânî, Sadüddin. Şerhu’t-telvîh ale’t-Tavdîh. thk. Zekeriyyâ Umeyrât. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 2013.