Fahrî’nin Kitâb-ı İlâhiyye Adlı Eseri

Yıl 2026, Sayı: 9 , 204 - 236 , 31.03.2026

Muhammet Akif Tiyek

https://izlik.org/JA65ML67GE

Öz

Medeniyet tarihinde ahlaki öğretilerin önemli bir yeri bulunmaktadır. Bu öğretiler, ilgili toplumun adetleri, gelenekleri ve inançları ekseninde şekillenmektedir. Her topluluk, bu ilkeler çerçevesinde birtakım nasihatlerde bulunmuştur. Orhun abidelerinden itibaren Türk edebiyatında nasihat ihtiva eden birçok eser kaleme alınmıştır. Manzum ya da mensur, mesnevi, kaside vb. çeşitli nazım şekilleri kullanılarak kaleme alınan nasihatnamelerde dönemin yöneticilerine veya topluma yönelik öğütler yer almaktadır. Edebiyatımızda müstakil ya da bir eser içerisinde, nasihat ihtiva eden bölüm şeklinde, telif veya tercüme olmak üzere çeşitli nasihatnameler yazılmıştır. Bu nasihatnamelerin bir kısmı çalışma konusu seçilmiştir. Hakkında bilimsel araştırma bulunmayan özgün nasihatnamelerden biri Fahrî mahlaslı Aksaraylı Seyyid Ali’nin (öl. ?)  İstanbul Arkeoloji Müzeleri Arkeoloji Yazmaları 114 koleksiyon numarasıyla kayıtlı olan Kitâb-ı İlâhiyye’sidir. Allah’ın kendisine bahşettiği bir ilhamla ve öğüt vermek amacıyla manzum olarak kaleme alınan eser, mesnevi nazım şekliyle yazılmıştır. Klasik mesnevi tertibinde olduğu gibi esere besmele, tevhid, münacat ve naat ile başlanmış; dönemin padişahı Sultan Bayezid Han (öl. 918/1512) methedilmiş; eserin neden yazıldığıyla ilgili bilgi verildikten sonra insanlara öğütte bulunulmuştur. Kitâb-ı İlâhiyye, sekiz bab olarak tertip edilmiş olup; bablarda âyet ve hadisler zikredilmiş, akabinde nazmen açıklanmıştır. Daha sonra ise ilgili âyet ya da hadise uygun hikâye ve mevize yer almaktadır. Dinî-ahlaki nitelikli olan eser, Eski Anadolu Türkçesine ait özellikler göstermektedir. Eserde öğüt verici bir anlatım tercih edilmiştir. Eserin kaynağı ise bizatihi âyetler ve hadislerdir. Birinci bölümde Allah’ın birliği; ikinci bölümde Allah’tan başka ilah bulunmadığı ve İslâm’ın beş temel esas üzerine bina edildiği; üçüncü bölümde Allah’a tevekkül ve namazın ehemmiyeti; dördüncü bölümde ilmin önemi; beşinci bölümde güzel ahlak; altıncı bölümde Allah’tan ümidi kesmeme; yedinci bölümde hayâ ve tevazu; son bölüm olan sekizinci kısımda riya ve merhamet konuları ele alınmıştır. Çalışmada eser şekil ve muhteva özellikleri itibariyle değerlendirilmiştir. Bu çalışmanın nasihatname literatürüne katkı sağlayacağı düşünülmektedir.

Anahtar Kelimeler

Türk İslam Edebiyatı , Nasihatname , Pendname , Fahrî , Kitâb-ı İlâhiyye

Fahrî's Work Titled Kitâb-ı İlâhiyye

https://izlik.org/JA65ML67GE

Öz

Moral teachings have an important place in the history of civilization. These teachings are shaped around the customs, traditions, and beliefs of the relevant society. Every community has offered various advice (nasiha) within the framework of these principles. Starting with the Orhun monuments, many works containing advice have been written in Turkish literature. Written in various poetic forms such as verse or prose, masnawi and qasida, these nasihatname works contain advice directed at the rulers or society of the time. In our literature, various admonitory works have been penned, either independently or as sections containing advice within a larger work, either as original compositions or translations. Some of these nasihatname works have been chosen as subjects of study. One of the original nasihatname works that has not been the subject of scientific research is Kitab al-Ilahiyya by Aksaraylı Seyyid Ali (d. ?), who wrote under the pen name Fahri. The work is registered under collection number 114 in the Archaeology Manuscripts collection of the Istanbul Archaeology Museums.  With the aim of giving advice through inspiriation, bestowed by God, the work is composed in the masnawi verse form. As in the classical masnawi arrangement, the work begins with a basmala, tawhid, munajat, and nat. It praises the sultan of the period, Sultan Bayezid Han (d. 918/1512), and information about why the work was written before offering advice to people. Kitab al-Ilahiyya is organized into eight chapters; Quranic verses and hadiths are quoted in these chapters, followeds by poetic explanations. Then, a story and a sermon appropriate to the relevant verse or hadith are included. Thise religious-ethical work displays characteristics of Old Anatolian Turkish. A didactic narrative style is preferred in the work. The sources of the work are directly the verses and hadiths. The first chapter discusses the oneness of Allah; the second chapter covers the absence of any deity other than Allah and the five pillars upon which Islam is founded; the third chapter covers the importance of trust in Allah (tawakkul) and prayer; the fourth focuses the importance of knowledge; the fifth on good character; the sixth on not losing hope in God; the seventh on modesty and humility; and the final chapter addresses the subjects of hypocrisy and mercy. The work is evaluated in terms of its form and content characteristics. It is believed that this study will contribute to the literature of nasihatnames.

Anahtar Kelimeler

Turkish Islamic Literature , Book of Advice , Book of Wisdom , Fahrî , Kitâb-ı İlâhiyye

Kaynakça

• Aclûnî, İsmail b. Muhammed. Keşfü’l-Hafâ ve Mûzilü’l-İlbâs amme’ş-tehere mine’l-Ehâdîs alâ Elsineti’n-nâs. 2 Cilt. Beyrût: Mektebetü’l-Kudsî, 1351.
• Aḥmed b. Ḥanbel, Ebû ʿAbdillâh Aḥmed b. Muḥammed b. Ḥanbel eş-Şeybânî. el-Müsned. nşr. Heyet. 12 Cilt. Kahire: Cemʿiyyetu’l-Meknez, 1431/2010.
• Ak, Murat. Osmanlı’nın Son Döneminde Manzum Bir Nasihatnâme Maksûd-ı Nasîhat (İnceleme-Metin-Tıpkıbasım-Dizin). Konya: Çizgi Kitabevi, 2018.
• Almevî, Abdulbâsit b. Mûsâ el-. el-Mu’îd fî edebi’l-mufîd. Kahire: Mektebetu’s-Sekâfeti’d-dîniyye, 2003.
• Asḳalânî, Ebû’l-Faḍl Aḥmed b. ʿAlî el-ʿAsḳalânî İbn Ḥacer el-. el-Meṭâlibu’l-ʿÂliyye bi Zevâʾidi’l-Mesânidi’ŝ-Ŝemâniyye. nşr. Heyet. 19 Cilt. Suudi Arabistan: Dâru’l-ʿÂṡıme, Dâru’l-Ğays, 1419/1998.
• Benli, Şeyma. “Dört Dörtlük Öğütler: Dört Sayısı Üzerine Kurulmuş Türkçe Mensur Nasihatnamelerin Mukayesesi ve Kâtip Ali Efendi’nin Pendnâme’si”. Akademik Dil ve Edebiyat Dergisi 4/4 (30 Aralık 2020), 1069-1092. https://doi.org/10.34083/akaded.829135
• Buhârî, Ebû Abdillâh Muhammed b. İsmail el-. el-Câmiʿu’l-Musnedu’ṡ-Ṡaḥîḥu’l-Muḫtaṡar. Riyad: Dâru’s-Selâm, 1419/1998.
• Buhârî, Ebû Abdillâh Muhammed b. İsmail el-. el-Câmiʿu’l-müsnedü’ṣ-ṣaḥîḥ. thk. Muhammed Zuheyr b. Nasıri’n-Nâsır. Beyrût: Dâru Tevkî’n-Necat, 1422/2000.
• Ceyhan, Adem. “Harputlu Ömer Naîmî’nin İslâmî Bilgi ve Öğütler Veren Bir Nasihatnamesi: Manzûme-i Naîmiyye”. Eski Türk Edebiyatı Araştırmaları Dergisi [Journal Of Old Turkish Literature Researches] 3/2 (30 Ağustos 2020), 381-486.
• Cirit, Hasan. “Vaaz”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 46/404-407. İstanbul: TDV Yayınları, 2012.
• Dikmen, Melek. “Nasîhatnâme/Pendnâme”. Manzum Dinî-Edebî Türler Metin ve Şerh. ed. Kenan Mermer - Olcay Kocatürk. 391-416. İstanbul: Dün Bugün Yarın Yayınları, 2025.
• Fidan, İbrahim. Klasik Arap Edebiyatından Yol Gösteren Öğütler. Ankara: Gece Kitaplığı, 2017.
• Heysemî, Ebu’l-Ḥasan Nûruddîn ʿAlî b. Ebî Bekr b. Suleymân el-. Mecmaʿu’z-Zevâîd ve Menbaʿu’l-Fevâid. nşr. Ḥusâmeddîn el-Ḳudsî. 10 Cilt. Kahire: Mektebetu’l-Ḳudsî, 1414/1994.
• Hindî, ʿAlâʾu’d-Dîn ʿAlî b. Ḥisâmi’d-Dîn b. Ḳâḍî Ḫân el-Ḳâdirî eş-Şâẑelî el-Hindî el-Burhânfûrî el-Muttaḳî el-. Kenzü’l-ʿummâl fî süneni’l-aḳvâl ve’l-efʿâl. nşr. Bekrî Ḥayyânî. Beyrūt: Muessesetu’r-Risâle, 1401/1981.
• İbn Mace. es-Sunen. nşr. Muhammed Fuad Abdülbaki. Kahire: Daru İhyai Kutubi’l-Arabiyye, ts.
• İbn Manzûr, Ebü’l-Fazl Cemâlüddîn Muhammed. Lisânü’l-‘Arab. 15 Cilt. Beyrût: Dâru Sâdır, 1414.
• İbnu’l-Cezeri. ez-Zehrü’l-fâʾih fî ẕikri men tenezzehe ʿani’ẕ-ẕünûbi ve’l-ḳabâʾiḥ. nşr. Muhammed Abdülkadis Ata. Beyrût: Daru’l-Kutubi’l-İlmiyye, 1986.
• İslamoğlu, Abdülmecit. “Halil Efendi’nin Lübbü’n-Nesâyıh Adlı Eserinin Şekil ve Muhteva Özellikleri”. Sakarya Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 14/26 (15 Aralık 2012), 119-148. https://doi.org/10.17335/suifd.40110
• Kaplan, Mahmut. “Divan Edebiyatında Manzum Nasihat-nâme Yazan Şairler ve Eserleri I”. Yüzüncü Yıl Üniversitesi Fen Edebiyat Fakültesi Sosyal Bilimler Dergisi 3/3 (1992), 23-68.
• Kaplan, Mahmut. Hayriyye-i Nâbî (İnceleme-Metin). Ankara: AKM Yayınları, 1995.
• Kaplan, Mahmut. “Manzûm Nasîhat-nâmelerde Yer Alan Konular”. Selçuk Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Dergisi 9 (Aralık 2001), 133-185.
• Keleş, Reyhan. “Türk Edebiyatında Nasihat”. Atatürk Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü Dergisi 44 (2010), 183-209.
• Kiremitçi, Ferdi. “Klasik Türk Edebiyatı Manzum Nasihatname Geleneğinin Son Hacimli Örneği: Muhammed Şerîfî ve Pend-i Gülistân Mesnevisi”. Gümüşhane Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Elektronik Dergisi 8/19 (2017), 176-206.
• Kuleynî, Ebû Caʿfer Muḥammed b. Yaʿḳûb el-. el-Furûʿu’l-Kâfî. nşr. Alî Ekber el-Ğıfârî. 8 Cilt. Tahran: Dâru’l-Kutubi’l-İslâmiyye, 1338/1968. Kur’ân Yolu. Erişim 19 Şubat 2024. https://kuran.diyanet.gov.tr/mushaf
• Levend, Agâh Sırrı. “Ümmet Çağında Ahlâk Kitaplarımız”. Türk Dili Araştırmaları Yıllığı-Belleten 11 (1964), 89-115.
• Münâvi, Zeynüddin Muhammed Abdürrauf b. Tacülarifin b. Ali El-. Feyżü’l-ḳadîr şerḥu’l-Câmiʿi’ṣ-ṣaġīr. Mısır: el-Mektebetu’t-Ticâriyye el-Kubra, ts.
• Nesâʾî, Ebû ʿAbdurraḥmân Aḥmed b. Şuʿayb el-Ḫorâsânî en-. el-Muctebâ, es-Sunenu’s-Ṡuğrâ. nşr. Heyet. 9 Cilt. Kahire: Dâru’t-Ṭeṡîl, 1433/2012.
• Pala, İskender. “Nasihatnâme”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 32/409-410. İstanbul: TDV Yayınları, 2006.
• Parlakkılıç Mucan, Ayşe. Türk İslâm Edebiyatında Manzum Nasihat-Nâmeler ve Urlalı Ya‘Kûb Oğlu Hüseyin´in Miftâh-ı Cennet´i. Konya: Necmettin Erbakan Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 2020.
• Reyşehrî, Muhammed. Mizânu’l-Hikme. Kum: Dâru’l-hadîs, 1422/2001.
• Sevinç, Fırat. “Nasîhat-Nâme Türünde Bir Eser: Kasîde-i Şinâsi”. Selçuk Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Dergisi 53 (17 Aralık 2021), 163-206. https://doi.org/10.21563/sutad.1052260
• Suyûṭî, Celâlu’d-Dîn ʿAbdurraḥmân b. Ebî Bekr es-. ez-Ziyâdât ʿalâ’l-Mevḍûʿât. nşr. Râmiz Ḫâlid Hâc Ḥasen. 2 Cilt. Riyâḍ: Mektebetü’l-Maârif, 1431/2010.
• Yıldırım, Nimet. “Fars Öğüt Edebiyatı”. Nüsha Şarkiyat Araştırmaları Dergisi 16 (K 2005), 51-72.