The City of Erzincan’s Contributions to the Haremeyn in the Ottoman Period

Öz

Since the early period of Islam, believers have been encouraged to donate the things they love. These teachings established the foundation for the waqf (religious endowment) institution, facilitating the fulfillment of diverse social needs through charitable contributions. Although the waqf system is present in nearly all Islamic states, it became thoroughly integrated into every aspect of society during the Ottoman period. The waqf institutions supported mosques, madrasas, libraries, baths, and public soup kitchens. Furthermore, these institutions also provided toys for underprivileged children, dowries for young women, and care for the elderly. The Ottomans did not limit the establishment of awqāf to their own territories. Motivated by love and reverence for the Prophet Muhammad and the Holy Cities (Haramayn), they founded endowments to meet the needs of Mecca and Medina even before these regions came under Ottoman control. Following the incorporation of the Haramayn into the Ottoman administration in 1517, both the number and scope of these endowments expanded significantly, and the revenues were regularly delivered to the holiest cities through the Surre Alayı (Ottoman hajj caravan). This study examines the charitable contributions sent from Erzincan to the Haramayn as a provincial reflection of this long-standing tradition. This analysis utilizes archival documents and relevant literature. Following Erzincan’s incorporation into the Ottoman Empire in 1514, several waqfs were established for the benefit of Medina, including a bath, a shop, houses, and agricultural lands. Archival evidence further indicates that some family endowments (zürrî waqfs) contained a condition that, in the absence of descendants, their income should be allocated to Medina as an expression of devotion to the Prophet. Ottoman Archives documents of Turkiye indicate that the revenues from the Haremeyn endowments (evkâf) in Erzincan were collected at the Gelingiras (Karşıyaka) center, northwest of Amasya, then transferred in bulk to Istanbul, along with contributions from Erzurum, Tokat, and Sivas. Another notable form of Erzincan’s support was the Haramayn İkramiyesi (Charitable Allowance), financed in the nineteenth century through salary deductions from government officials. In addition to archival records, several written sources describe Erzincan as a “waqf city” dedicated to Medina. Although these accounts lack firm documentary evidence, they demonstrate that the memory of this charitable tradition remains vivid in Erzincan’s collective consciousness and continues to be valued by its people.

Anahtar Kelimeler

• History of Islam
• Ottoman Empire
• Erzincan
• Haremeyn endowments
• Gelingiras

Osmanlı Dönemi Erzincan Şehri’nin Haremeyn’e Katkıları

Öz

İslâm’ın ilk dönemlerinden itibaren sevilen şeylerden infak etmeye yönelik teşvikler, vakıf müessesesinin yerleşmesine ve toplumun çeşitli ihtiyaçlarının bu yolla karşılanmasına zemin hazırlamıştır. Vakıf kurumu bütün İslâm devletlerinde görülmekle birlikte, Osmanlı döneminde hayatın hemen her alanına nüfuz etmiş; cami, medrese, kütüphane, hamam ve imaretten, fakir çocuklara oyuncak alınmasına ve evlenecek kızlara çeyiz yardımı yapılmasına kadar geniş bir yelpazede hizmet vermiştir. Osmanlılar, yalnız kendi coğrafyaları için değil, Hz. Peygamber’e ve Haremeyn’e duyulan sevgi ve hürmet sebebiyle henüz bu topraklar Osmanlı idaresine girmeden dahi Mekke ve Medine’nin ihtiyaçlarına yönelik vakıflar tesis etmişlerdir. 1517’de Haremeyn’in Osmanlı idaresine katılmasıyla bu vakıfların sayısı ve kapsamı artmış; elde edilen gelirler surre alayları vasıtasıyla düzenli olarak mukaddes beldelere gönderilmiştir. Bu çalışmada, söz konusu geleneğin taşradaki bir yansıması olarak Erzincan’dan Haremeyn’e yönelen yardımlar, arşiv kayıtları ve literatür ışığında incelenmektedir. Erzincan’ın Osmanlı idaresine katılmasının ardından (1514) kısa süre içinde Medine-i Münevvere için hamam, dükkan, ev ve zirai arazilerin vakfedildiği; ayrıca bazı zürrî vakıflarda nesil kesilmesi hâlinde gelirlerin Medine’ye tahsisinin şart koşulduğu tespit edilmiştir. Cumhurbaşkanlığı Osmanlı Arşivi belgeleri, Erzincan’daki Haremeyn evkâfı gelirlerinin, Amasya’nın kuzeybatısında yer alan Gelingiras (Karşıyaka) merkezinde toplandığını ve buradan toplu şekilde İstanbul’a sevk edildiğini göstermektedir. Bununla birlikte Erzincan, Erzurum, Tokat ve Sivas gibi merkezlerin de aynı sisteme dâhil olduğu anlaşılmaktadır. Ayrıca Erzincan’ın Haremeyn’e yaptığı katkılardan biri olan Haremeyn İkramiyesi, 19. yüzyılda maliye düzenlemeleriyle memur maaşlarından yapılan kesintilerle finanse edilmiştir. Arşiv belgelerinin yanı sıra, kentin Haremeyn’e katkılarına işaret eden ve Medine-i Münevvere’ye “vakıf şehir” olduğu yönündeki söylemi dile getiren bazı eserler de mevcuttur. Ancak bu aktarımlar, yeterli atıf ve belge desteğinden yoksun oldukları için bilimsel kesinlik taşımamaktadır. Bununla birlikte söz konusu rivayetler, Erzincan’ın toplumsal hafızasında meselenin hâlâ canlı olduğunu ve yöre halkınca önemsendiğini göstermektedir.

Anahtar Kelimeler

• İslâm Tarihi
• Osmanlı Devleti
• Erzincan
• Haremeyn Vakıfları
• Gelingiras

Kaynakça

1. Abdîzâde, Hüseyin Hüsâmeddîn Yasar. Amasya Tarihi. ed. Songül Keçeci Kurt vd. Amasya: Amasya Belediyesi, 2022.
2. Arsebük, Ahmet Esat. Medeni Hukuk, Başlangıç ve Şahsın Hukuku I. İstanbul: Ankara Üniversitesi Hukuk Fakültesi Yayınları, 1938.
3. Aşık Paşazade. Tevârih-i Âl-i Osman. İstanbul: Matbaa-ı Âmire, 1332.
4. Atalar, Münir. Osmanlı Devletinde Surre-i Hümâyûn ve Surre Alayları. Ankara: Diyanet İşleri Başkanlığı Yayınları, 3. Basım, 2015.
5. Bayartan, Mehmet. “Osmanlı Şehirlerinde Vakıflar ve Vakıf Sisteminin Şehre Kattığı Değerler”. Osmanlı Bilimi Araştırmaları X/1 (Aralık 2008), 157-175.
6. Bizbirlik, Alpay. “Hicri 1003 (1595) Tarihli Defterin Işığında Bazı Osmanlı Vilâyetlerindeki Haremeyn Vakıfları”. Osmanlı Araştırmaları 20 (2000), 37-72.
7. BOA, Osmanlı Arşivi. Ali Emîrî - III. Selim [AE.SSLM.III]. No. 111, Gömlek No. 6758/1.
8. BOA, Osmanlı Arşivi. Cevdet Belediye [C.BLD]. No. 55, Gömlek No. 2728/1.

9. BOA, Osmanlı Arşivi. Dâhiliye Nezâreti - Mektubî Kalemi [DH.MKT]. No. 1760, Gömlek No. 18/01.
10. BOA, Osmanlı Arşivi. Dâhiliye Nezâreti - Mektubî Kalemi [DH.MKT]. No. 2058, Gömlek No. 12/01.
11. BOA, Osmanlı Arşivi. Dâhiliye Nezâreti - Mektubî Kalemi [DH.MKT]. No. 403, Gömlek No. 8/1.
12. BOA, Osmanlı Arşivi. Dâhiliye Nezâreti - Mektubî Kalemi [DH.MKT]. No. 1682, Gömlek No. 11/01.
13. BOA, Osmanlı Arşivi. Dâhiliye Nezâreti - Mektubî Kalemi [DH.MKT]. No. 842, Gömlek No. 71/01.
14. BOA, Osmanlı Arşivi. Dîvân-ı Hümâyûn - Mühimme Defteri [DVNSMHM.d]. No. 66, Gömlek No. 441.
15. BOA, Osmanlı Arşivi. Dîvân-ı Hümâyûn - Mühimme Defteri [DVNSMHM.d]. No. 67, Gömlek No. 460.
16. BOA, Osmanlı Arşivi. Evkâf-ı Hümâyûn Nezâreti - Haremeyn Muhasebeciliği Defteri [EV.HMH.d]. No. 641.
17. BOA, Osmanlı Arşivi. Evkâf-ı Hümâyûn Nezâreti – Mektubî Kalemi [EV.MKT]. No. 2995, Gömlek No. 50.
18. BOA, Osmanlı Arşivi. Evkâf-ı Hümâyûn Nezâreti - Surre Defteri [EV.HMK.SR.d]. No. 130.
19. BOA, Osmanlı Arşivi. Evkâf-ı Hümâyûn Nezâreti – Surre Defteri [EV.HMK.SR.d]. No. 794.
20. BOA, Osmanlı Arşivi. Evkâf-ı Hümâyûn Nezâreti – Surre Defteri [EV.HMK.SR.d]. No. 3868.
21. BOA, Osmanlı Arşivi. Evkâf-ı Hümâyûn Nezâreti – Surre Defteri [EV.HMK.SR.d]. No. 3895.
22. BOA, Osmanlı Arşivi. Evkâf-ı Hümâyûn Nezâreti – Surre Defteri [EV.HMK.SR.d]. No. 4166.
23. BOA, Osmanlı Arşivi. Evkâf-ı Hümâyûn Nezâreti - Surre Defteri [EV.HMK.SR.d]. No. 86.
24. BOA, Osmanlı Arşivi. İrade – Evkaf [İE.EV]. No. 33, Gömlek No. 3836/1.
25. BOA, Osmanlı Arşivi. Maliye Nezâreti Defterleri [ML.MSF.d-]. No. 18415, Gömlek No. 2.
26. BOA, Osmanlı Arşivi. Maliyeden Müdevver Defterler [MAD.d-]. No. 5152.
27. BOA, Osmanlı Arşivi. Meclis-i Vâlâ Mazbataları [MV. ]. No. 200, Gömlek No. 28.
28. BOA, Osmanlı Arşivi. Tapu Tahrir Defterleri [TT]. No. 199.
29. BOA, Osmanlı Arşivi. Topkapı Sarayı Müzesi Arşivi – Defterler [TS.MA.d]. No. 1661, Gömlek No. 1.
30. BOA, Osmanlı Arşivi. Topkapı Sarayı Müzesi Arşivi – Defterler [TS.MA.d]. No. 3646, Gömlek No. 47.
31. BOA, Osmanlı Arşivi. Topkapı Sarayı Müzesi Arşivi – Defterler [TS.MA.d]. No. 3646, Gömlek No. 52.
32. BOA, Osmanlı Arşivi. Topkapı Sarayı Müzesi Arşivi – Defterler [TS.MA.d]. No. 3646, Gömlek No. 53.
33. BOA, Osmanlı Arşivi. Topkapı Sarayı Müzesi Arşivi – Defterler [TS.MA.d]. No. 3646, Gömlek No. 54.
34. BOA, Osmanlı Arşivi. Topkapı Sarayı Müzesi Arşivi – Defterler [TS.MA.d]. No. 3823, Gömlek No. 1.
35. BOA, Osmanlı Arşivi. Topkapı Sarayı Müzesi Arşivi – Defterler [TS.MA.d]. No. 4507, Gömlek No. 1.
36. BOA, Osmanlı Arşivi. Topkapı Sarayı Müzesi Arşivi – Defterler [TS.MA.d]. No. 1732.
37. BOA, Osmanlı Arşivi. Topkapı Sarayı Müzesi Arşivi – Evrak [TS.MA.E]. No. 155, Gömlek No. 47.
38. Buzpınar, Şit Tufan. “Surre”. TDV İslâm Ansiklopedisi. 36/567-569. İstanbul: TDV İslâm Araştırmaları Merkezi, 2009.
39. Buzpınar, Şit Tufan - Küçükaşçı, Mustafa Sabri. “Haremeyn”. TDV İslâm Ansiklopedisi. 16/153-157. İstanbul: TDV İslâm Araştırmaları Merkezi, 1997.
40. Çetin, Mehmet Nuri. Temettuat Defterlerine Göre Gelingiras Kazası’nın Sosyo-Ekonomik Yapısı. İstanbul: Marmara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2019.
41. Devellioğlu, Ferit. Osmanlıca Türkçe Ansiklopedik Lûgat. Ankara: Aydın Kitabevi Yayınları, 2006.
42. Eyüp Sabri Paşa. Mir’âtü’l-Haremeyn: Mir’ât-ı Mekke. ed. Göker İnan. İstanbul: Türkiye Yazma Eserler Kurumu, 2018.
43. Gül, Abdulkadir - Başıbüyük, Adem. Bir Tarihi Coğrafya İncelemesi (Osmanlı’dan Cumhuriyet’e Erzincan Kazası). Erzurum: Salkımsöğüt Yayınevi, 2011.
44. Güler, Mustafa. Osmanlı Devleti’nde Haremeyn Vakıfları (16. ve 17. Yüzyıllar). İstanbul: Çamlıca Basım Yayın, 2., 2011.
45. Günalan, Rıfat. “Selçuklu’dan Günümüze Erzincan Vakıfları”. Erzincan Tarihi. 3/155-169. Erzincan: Erzincan Valiliği, 2020.
46. Günay, Hacı Mehmet. “Vakıf”. TDV İslâm Ansiklopedisi. 42/475-479. İstanbul: TDV İslâm Araştırmaları Merkezi, 2012.
47. Gürbüz, Adnan. “1576 Tarihli Defter-i Evkâf-ı Rûm’a Göre Amasya Sancağı’ndan Haremeyn’e Yapılan Vakıflar”. Tarih İncelemeleri Dergisi 5/1 (1990), 253-262.
48. Gürbüz, Adnan. Toprak-Vakıf İlişkileri Çerçevesinde XVI. Yüzyılda Amasya Sancağı. Ankara: Ankara Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 1993.
49. Kaya, Erol. Osmanlı Devri Erzincan Vakfiyyeleri. Erzincan: Erzincan Üniversitesi Yayınları, 2017.
50. Kazıcı, Ziya. İslam Medeniyeti ve Müesseseleri Tarihi. İstanbul: Kayıhan Yayınları, 1999.
51. Kemali, Ali. Erzincan. Resimli Ay Matbaası, 1932.
52. Kılıç, Ümit - Gül, Abdulkadir. “Osmanlı Devri Erzincan Vakıflarına Genel Bir Bakış”. History Studies (International Journalof History Acedemic Journal) 3/1 (2011), 165-182. http://dx.doi.org/10.9737/hist_297
53. Koca, Tuğba. Kitâb-ı Fizâhî (İnceleme-Edisyon Kritikli Metin). İstanbul: Mimar Sinan Güzel Sanatlar Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2021.
54. Lütfi Efendi, Ahmed. Tarih-i Lütfî. ed. Abdurrahman Şeref. İstanbul: Sabah Matbaası, 1328.
55. Miroğlu, İsmet. Kemah Sancağı ve Erzincan Kazası (1520-1566). Ankara: Türk Tarih Kurumu, 1990.
56. Naldan, Funda. “Erzincan’da Osmanlı Dönemi Hamamları”. BELLETEN 83/297 (Ağustos 2019), 585-604. https://doi.org/10.37879/belleten.2019.585
57. Naldan, Funda. Hurufat Defterlerine Göre Erzincan Merkez Kazası ve Köylerindeki Vakıf Eserler. Erzincan: Gece Kitaplığı, 2020.
58. Neşrî, Mehmed. Kitâb-ı Cihânnümâ. ed. Faik Reşit Unat - Mehmed A. Köymen. Ankara: Türk Tarih Kurumu, 1957.
59. Odabaşı, Yasin. Osmanlı Devletinde Haremeyn İkramiyeleri. Edirne: Trakya Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2023.
60. Özcan, Ömer. Risale-i Nur Hizmetkârları Ağabeyler Anlatıyor. İstanbul: Nesil Yayınları, 2011.
61. Özdemir, Halil İbrahim. Sözlü ve Sosyal Tarihi ile Üzümlü (Cimin). Erzincan: Doğu Yayınları, 2014.
62. Özkan, Haldun. “Eski Erzincan’da Çadırcı Hamamı”. Prof. Dr. Abdüsselam Uluçam Armağanı. Ankara: Uyum Ajans, Van Çevre ve Kültür Derneği., 2008.
63. Öztürk, Nazif. “Evkâf-ı Hümâyun Nezaretinin Kuruluş Tarihi ve Nâzırların Hal Tercümeleri (II)”. Vakıflar Dergisi 16 (1982).
64. Pakalın, Mehmet Zeki. Osmanlı Tarih ve Terimleri Sözlüğü. İstanbul: Milli Eğitim Basımevi, 1993.
65. Saygı, Cemile Ebru. “7. Yüzyıl Ortalarına Doğru Erzincan Kazâsı”. Cumhuriyetin 100. Yılında Erzincan. C. 21. Erzincan: Erzincan Binali Yıldırım Üniversitesi Yayınları, 2023.
66. Şahin, Enver. Evkaf Berat Fonu Örneğinde Erzincan Vakıfları. Erzincan: Terzibaba Derneği, 2021.
67. Şahin, Tahir Erdoğan. Erzincan Tarihi. 5 Cilt. Ankara: Berikan Yayıncılık, 2019.
68. Talan, Malik. Erzincan Şer’iye Sicillerinde Vakıflar. Basılmamış Yüksek Lisans Tezi, Erzincan: Erzincan Binali Yıldırım Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, 2020.
69. Tapu ve Kadastro Genel Müdürlüğü. Kuyûd-ı Kadîme Arşivi [TKG.KK.TTd.]. 68-120/40.
70. Taş, Kenan Ziya. “Erzincan-Kemah Evkaf Defteri”. Cumhuriyetin 100. Yılında Erzincan. ed. Tahir Erdoğan Şahin. Erzincan: Erzincan Binali Yıldırım Üniversitesi Yayınları, 2023.
71. Taş, Yasin. “Erzincan Vakfiyeleri Üzerine Bir Değerlendirme”. Sosyal, Beşeri ve İdari Bilimler Alanında Akademik Çalışmalar -II. ed. Hasan Selim Kıroğlu. 3/295-314. Ankara: Gece Kitaplığı, 2020.
72. Taş, Yasin. “Hurufat Defterlerine Göre Erzincan Kazasında Vakıf Hizmetleri”. 1327-1346. Erzincan: Erzincan Valiliği, 2019.
73. Topkapı Sarayı Müzesi Kütüphanesi. Defter-i Muhâsebe-i Evkâf-ı Haremeyn [Yeniler Kitaplığı, 657-153-562889]. Yeniler Kitaplığı, 657-153-562889.
74. Topkapı Sarayı Müzesi Kütüphanesi. Defter-i Muhâsebe-i Evkâf-ı Haremeyn [Yeniler Kitaplığı, 657-155-562891]. Yeniler Kitaplığı, 657-155-562891.
75. Topkapı Sarayı Müzesi Kütüphanesi. Haremeyn Vakfı Muhâsebe Defteri [Emanet Hazinesi, 297.543-3091-557377]. Emanet Hazinesi, 297.543-3091-557377.
76. Topkapı Sarayı Müzesi Kütüphanesi. Haremeyn Vakfı Muhâsebe Defteri [Emanet Hazinesi, 297.543-3092-557378]. Emanet Hazinesi, 297.543-3091-557377.
77. Uzunçarşılı, İsmail. “Hacı İvaz Paşa’ya Dair”. Tarih Dergisi 10/14 (İstanbul 1959), 25-49.
78. Vakıflar Genel Müdürlüğü Arşivi. VGM Defteri [VGM]. Defter No. 807/113.