Selçuklular ile Abbâsîler Arasında Mahallî Bir Hanedan: Mezyedîler II (1086-1163)

Yıl 2026, Sayı: 9 , 339 - 362 , 31.03.2026

Yusuf Budak

https://izlik.org/JA62TM35BJ

Öz

Bu makalede, Irak’ta mahallî bir Arap hanedanı olarak ortaya çıkan Mezyedîlerin, Selçuklu-Abbâsî ilişkilerinin yoğunlaştığı XI-XII. yüzyıllarda üstlendikleri siyasî rol incelenmektedir. Çalışma, Mezyedî emîrlerinin özellikle Selçuklu iç siyasetinde oynadıkları etkin rolü ve Abbâsî hilâfetiyle kurdukları çoğu zaman gerilimli ilişkileri merkeze almaktadır. Bu bağlamda Emîr Sadaka ve II. Dübeys dönemleri hutbenin kimin adına okunacağı meselesi, isyanlar ve ittifaklar üzerinden ele alınarak Mezyedîlerin yalnızca yerel bir emîrlik değil Selçuklu-Abbâsî güç dengelerini etkileyebilen aktif bir siyasî güç olduğu ortaya konulmaktadır. Ayrıca II. Sadaka ve halefleri döneminde yaşanan gelişmeler üzerinden Mezyedîlerin Irak Selçuklu Devleti’nin iç mücadeleleri ve Abbâsî otoritesindeki zayıflıktan nasıl yararlandıkları değerlendirilmektedir. Makale, Mezyedîler örneği üzerinden Ortaçağ İslâm dünyasında yerel güçlerin merkezî siyaseti yönlendirme kapasitesini göstermeyi ve Selçuklu-Abbâsî ilişkilerinin çok katmanlı yapısına katkı sunmayı amaçlamaktadır. Makalede, Mezyedî emîrliğinin öne çıkan isimlerinden Emîr Sadaka’nın Selçuklu iç siyasetinde taraf olarak yer alması ve Abbâsî-Selçuklu ilişkilerinde isyankâr bir tutum sergilemesi merkez-taşra ilişkileri açısından analiz edilmektedir. Onun ölümünün ardından emîrliğin başına geçen II. Dübeys döneminde de benzer siyasî tavırların sürdüğü Abbâsî otoritesindeki zayıflık ile Irak Selçuklu Devleti’nde yaşanan taht mücadelelerinden faydalanıldığı görülmektedir. II. Dübeys’in Müsterşid-Billâh’ın ölümüyle ilişkilendirilmesi ve Sultan Mesud tarafından ortadan kaldırılması Mezyedîlerin merkezî otoritelerle kurduğu kırılgan ilişkinin bir göstergesi olarak ele alınmaktadır. II. Sadaka ve halefleri döneminde yaşanan gelişmeler ise Mezyedîler’in siyasî etkinliğinin giderek sınırlandığını ortaya koymaktadır. Hille’nin doğrudan Selçuklu kumandanlarının idaresine bırakılmasıyla birlikte Mezyedî hâkimiyeti sona ermiş böylece yaklaşık 166 yıl boyunca Irak coğrafyasında etkili olan bu hanedan tarih sahnesinden çekilmiştir. Makale, Mezyedîler örneği üzerinden Ortaçağ İslâm dünyasında mahallî güçlerin Selçuklu-Abbâsî ilişkilerinin seyrini nasıl etkileyebildiğini göstermeyi hedeflemektedir.

Anahtar Kelimeler

Mezyedîler , Selçuklular , Hille , Sadaka , Dübeys

A Local Dynasty Between the Seljuks and the Abbāsids: The Mazyadids II (1086-1163)

https://izlik.org/JA62TM35BJ

Öz

This article examines the political role of the Mazyadids, a local Arab dynasty in Irak during a period marked by intensified Seljuk-Abbāsid relations in the eleventh and twelfth centuries. The study focuses on the active involvement of Mazyadid emirs in Seljuk internal politics and their often tense relations with the Abbāsid caliphate. Within this context, the reigns of Emir Sadaka and Dubays II are examined through issues, including the khutba was read in whose name, instance of rebellion, and the formation of political alliances. This analysis demonstrates that the Mazyadids functioned as an active  political power with the capacity to influence Seljuk-Abbāsid power dynamics, rather than existing solely as a local emirate. Furthermore, developments during the reign of Sadaka II and his successors are examined to evaluate how the Mazyadids capitalized on integral conflicts within the Irak Seljuk state and from the weakening of Abbāsid authority. The article also analyzes, from a center-periphery perspective, Emir Sadaka’s role as a partisan actor in Seljuk internal politics and his rebellious stance within Seljuk-Abbāsid relations. Following his death, comparable political strategies continued under Dubays II, who took advantage of the weakening Abbāsid authority and the succession disputes within the Irak Seljuk state. Dubays II’s association with the death of Caliph Mustarshid-Billah and his subsequent removal by Sultan Mesud are interpreted as indicators of the fragile relationship between the Mazyadids and the central authorities. Developments during the reign of Sadaka II and his successors reveal a gradual limitation of Mazyadid political influence. The transfer of Hille to the direct administration of Seljuk commanders marked the end of Mazyadid rule and concluded the political presence of a dynasty that had exercised influenced Irak for approximately 166 years. Drawing on the case of the Mazyadids, this article aims to demonstrate how local powers in the medieval Islamic world were able to shape the course of Seljuk-Abbāsid relations.

Anahtar Kelimeler

Mazyadids , Seljuks , Hille , Sadaka , Dubays

Kaynakça

• Ahmed b. Mahmûd. Selçuk-nâme. çev. Erdoğan Merçil. II. Cilt, İstanbul: Tercüman Yayınları, 1977.
• Akyol, Hasan. “Irak Selçukluları”. Selçuklu Tarihi El Kitabı. ed. Refik Turan. 123-146. Ankara: Grafiker Yayınları, 2018.
• Anonim Selçuknâme. Târîh-i Âl-i Selçuk. çev. Halil İbrahim Gök ve Fahrettin Coşguner. Ankara: Atıf Yayınları, 2014.
• Arıkan, Adem. “İsnâaşeriyye’nin temel eserleri ve fırak kaynakları”. Mezheplere göre klasik kaynaklar ve özellikleri. ed. Halil İbrahim Bulut. 193-319. İstanbul: Ensar Neşriyat, 2018.
• Azîmî, Azîmî Tarihi Selçuklular Dönemiyle ilgili Bölümler (H. 430-538=1038/39-1143/44). çev. Ali Sevim. Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları, 2006.
• Bosworth, Clifford Edmund. “The Steppe Peoples in the Islamic World.” In The New Cambridge History of Islam, edited by David O. Morgan and Anthony Ra’id, 21–77. Cambridge: Cambridge University Press, 2011. https://doi.org/10.1017/CHOL9780521850315.003.
• Budak, Yusuf. “Ortaçağ Irak’ında Mahallî Bir Hanedan: Mezyedîler - I (997-086)”. Turkish Studies 20/Ö1 (2025), 155-171. http://dx.doi.org/10.7827/TurkishStudies.82105.
• Cahen, Claude. Haçlı Seferleri Zamanında Doğu ve Batı. çev. Mustafa Daş. İstanbul: İstanbul Üniversitesi Yayınları, 2010.
• Ebü’l-Ferec, Gregory (Bar Hebraeus). Abu’l-Farac Tarihi II. çev. Ömer Rıza Doğrul. Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları, 1987.
• Ebü’l-Fidâ. Takvîmü’l-Büldân: Ebü’l-Fidâ Coğrafyası. çev. Ramazan Şeşen. İstanbul: Yeditepe Yayınları, 2017.
• el-Bundârî. Zubdetü’n-Nusra ve Nuhbetü’l-‘Usra: Irak ve Horasan Selçukluları Tarihi. çev. Kıvameddin Burslan. Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları, 2016.
• el-Huseynî, Sadru’d-Dîn Ebü’l-Hasan Ali b. Nasır b. Ali. Ahbâru’d-Devleti’s-Selçûkıyye. çev. Necati Lügal. Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları, 1999.
• el-Ömerî. Türkler Hakkında Gördüklerim ve Duyduklarım. çev. D. Ahsen Batur. İstanbul: Selenge Yayınları, 2014.
• er-Râvendî. Râhatu’s-Sudûr ve Âyetu’s-Surûr (Gönüllerin Rahatı ve Sevinç Alâmeti). çev. Ahmet Ateş. Cilt 1. Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları, 1999.
• Gordlevskiy, Vladimir Aleksandroviç. Küçük Asya’da Selçuklular. çev. Abdülkadir İnan. Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları, 2019.
• Göksu, Erkan. Türkiye Selçuklularında Ordu. Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları, 2018.
• Hamdullâh Mustevfî Kazvînî. Târih-i Güzîde. çev. Mürsel Öztürk. Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları, 2018.
• Hançabay, Halil İbrahim. Abbâsîler Döneminde Vezirlik (295-530/908-1136). Doktora tezi, Uludağ Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Bursa, 2016.
• İbn Hallikân. İbn Hallikân’ın Selçuklu Biyografileri ve Çağdaş Simalar. çev. Halil İbrahim Gökbörü. Ankara: Altınordu Yayınları, 2024.
• İbn Havkal. Sûretü’l-Arz: 10. Asırda İslâm Coğrafyası. çev. Ramazan Şeşen. İstanbul: Yeditepe Yayınları, 2021.
• İbn Hurdâzbih, Yollar ve Ülkeler Kitabı. çev. Murat Ağarı. İstanbul: Kitabevi Yayınları, 2008.
• İbn Kesîr. el-Bidâye ve’n-Nihâye: Büyük İslâm Tarihi. çev. Mehmet Keskin. 12. Cilt. İstanbul: Çağrı Yayınları, 1995.
• İbnu’l-‘Adîm. Biyografilerle Selçuklular Tarihi: Bugyetu’t-taleb fî Târîhi Haleb (Seçmeler). çev. Ali Sevim. Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları, 2011.
• İbnü’l-Esîr. İslâm Tarihi: el-Kâmil fi’t-Târîh Tercümesi. çev. Abdülkerim Özaydın. 9-11. ciltler. İstanbul: Bahar Yayınları, 1987.
• İbnü’l-Ezrak. Meyyâfârikîn ve Âmid Tarihi. çev. Ahmet Savran. Erzurum: Atatürk Üniversitesi Fen-Edebiyat Fakültesi Yayınları, 1992.
• İbnü’l-Kalânisî. İbnü’l-Kalânisî’nin Zeylü Târih-i Dımaşk Adlı Eserinde Selçuklularla İlgili Bilgiler (H. 436-500 = 1044/45-1106/07). çev. Ali Sevim. Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları, 2008.
• İbnü’l-Verdî. Bir Ortaçağ Şairinin Kaleminden Selçuklular. çev. Mustafa Alican. İstanbul: Kronik Yayınları, 2017.
• Karakuş, Nadir. “Hille’de Bir Bedevî Emîri: Dübeys b. Sadaka.” Marife Dini Araştırmalar Dergisi 18/2 (2018): 369–386. DOI: 10.33420/marife.383557.
• Kaya Tan, Pınar. “Irak Selçuklu, Abbâsî Hilâfeti ve Büyük Selçuklu Üçgeninde Kudretli Hille Emîri: Dübeys b. Sadaka.” FSM İlmî Araştırmalar İnsan ve Toplum Bilimleri Dergisi 16/16 (2020): 225–249. http://dergi.fsm.edu.tr.
• Kaya Tan, Pınar. “Maceraperest Hille Emîri Dübeys b. Sadaka’nın 1132-1135 Yılları Arasında Irak Selçuklu Sultanları, Abbâsî Hilâfeti ve Büyük Selçuklu Hükümdarı ile Münasebetleri.” FSM İlmî Araştırmalar İnsan ve Toplum Bilimleri Dergisi 19/19 (2022): 67–88. http://dergi.fsm.edu.tr.
• Kaymak, Suat. Selçuklular Döneminde Bağdâd’da Mezhep Mücadeleleri (1055–1152). Doktora tezi, Mimar Sinan Güzel Sanatlar Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, İstanbul, 2022.
• Kaymak, Suat. “Selçuklular Karşısında Halife el-Kâ’im Biemrillâh’ın Hâkimiyeti Ele Geçirme Teşebbüsü”. Trakya Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Dergisi 14/28 (2024), 269-287. https://doi.org/10.33207/trkede.1470499
• Köymen, Mehmet Altay. Büyük Selçuklu İmparatorluğu Tarihi Çerçevesinde Sancar’ın Meliklik Devri. Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları, 2023.
• Köymen, Mehmet Altay. Büyük Selçuklu İmparatorluğu Tarihi. II. Cilt: İkinci İmparatorluk Devri. Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları, 2017.
• Köymen, Mehmet Altay. Selçuklu Devri Türk Tarihi. Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları, 2019.
• Kurnaz, Yasin. “Uyûnîler Emirliği Siyasî Tarihi (469/1070-636/1239).” Dergiabant: Abant İzzet Baysal Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 11/2 (2023), 268-281. https://doi.org/10.33931/dergiabant.1330036
• Lane Poole, Stanley. İslam Devletleri Tarihi: Başlangıçtan 1927 Yılına Kadar. çev. Halil Edhem Eldem. İstanbul: Selenge Yayınları, 2020.
• Makdisi, George. “Notes on Ḥilla and the Mazyadids in Medieval Islam.” Journal of the American Oriental Society 74/4 (1954): 249–262. https://www.jstor.org/stable/595515.
• Merçil, Erdoğan. “Büveyhîler.” Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 6/496–500. İstanbul: TDV Yayınları, 1992.
• Merçil, Erdoğan. Müslüman Türk Devletleri Tarihi. Ankara: Bilge Kültür Sanat, 2022.
• Müneccimbâşı, Ahmet b. Lütfullah. Câmi‘u’d-düvel: Selçuklular Tarihi. çev. Ali Öngül. I. cilt. İzmir: Türk Tarih Kurumu Yayınları, 2000.
• Öngül, Ali. Büyük Selçuklular. İstanbul: Çamlıca Basım Yayım, 2022.
• Özaydın, Abdülkerim. “Dübeys b. Sadaka.” Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi 10/14. İstanbul: TDV Yayınları, 1994.
• Özaydın, Abdülkerim. “I. Haçlı Seferinin Başarıya Ulaşmasında Büyük Selçuklular’ın İçinde Bulunduğu Siyasî ve İçtimâî Şartların Rolü.” Selçuk Üniversitesi Selçuklu Araştırma Dergisi 5/5 (2016): 1–18. https://doi.org/10.26650/IUTD.889300.
• Özaydın, Abdülkerim. “Mezyedîler.” Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi 29/550–551. İstanbul: TDV Yayınları, 2004.
• Özaydın, Abdülkerim. “Selçuklular Döneminde Nakîbü’n-nukabâların Siyâsî, İdârî ve İçtimâî Hayattaki Rolleri: Tırâd b. Muhammed ve Oğlu Ali b. Tırâd el-Kureşî el-Hâşimî el-Abbâsî ez-Zeynebî Örneği.” TYB Akademi: Osman Turan ve Selçuklular Özel Sayısı 4/12 (2004): 101–114.
• Özgüdenli, Osman Gazi. “Halife el-Müsterşid’in Katli Meselesi.” Tarih Dergisi 39/39 (2004): 1–35.
• Reşîdu’d-dîn Fazlullâh. Selçuklu Devleti Câmi‘ü’t-Tevârîh. çev. Erkan Göksu ve H. Hüseyin Güneş. İstanbul: Selenge Yayınları, 2010.
• Runciman, Steven. Haçlı Seferleri Tarihi. çev. Fikret Işıltan. II. cilt. Ankara: Türk Tarih Kurumu, 2019.
• Sevim, Ali - Erdoğan Merçil. Selçuklu Devletleri Tarihi: Siyaset, Teşkilât ve Kültür. Ankara: Türk Tarih Kurumu, 2023.
• Sevim, Ali. Suriye ve Filistin Selçukluları Tarihi. Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları, 2000.
• Sıbt İbnü’l-Cevzî. Mir’âtü’z-zamân fî Târîhi’l-Âyân’da Selçuklular. çev. Ali Sevim. Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları, 2011.
• Turan, Nurullah. Selçuklu Başkenti Rey (Kuruluşundan 1157’ye Kadar). Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları, 2019.
• Urfalı Mateos. Urfalı Mateos Vekayi-Nâmesi (952-1136) ve Papaz Grigor’un Zeyli (1136-1162). Çev. Hırant D. Andreasyan. Notlar: Edouard Dulaurer ve Halil Yinanç. Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları, 2019.
• Ünal, Nuran. Abbasi Halifesi el-Müsterşid-Billâh ve Dönemi (512/1118-529/1135). Yüksek Lisans Tezi, Mimar Sinan Güzel Sanatlar Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, 2019.
• Yakupoğlu, Cevdet. “Sultan Sancar Devri.” Selçuklu Tarihi El Kitabı, ed. Refik Turan. 107–119. Ankara: Grafiker Yayınları, 2018.
• Zetterstéen, Karl Vilhelm. “Mezyedîler.” İslam Ansiklopedisi 8/208–209. İstanbul: Milli Eğitim Basımevi, 1979.