Hanefî Mezhebi Bağlamında Kadın Hakim Ataması: Teori ve Uygulama Boyutu

Öz

Geçmiş ve günümüzde yapılan tartışmalardan biri kadınların iş hayatına katılmasıdır. Bu noktada devlet başkanlığı ve kadılık daha çok gündem olmuştur. Kamu görevi olan kadılıkta teoride farklı bazı şartlar aranmıştır. Bunların bir kısmı sıhhat, bazıları tercih şartıdır. Tercih şartlarında zamanla esnekliğe gidilerek bu şartı taşımayanlar dahi hâkim olarak atanmış, örneğin fasık birinin, gözleri görmeyen birinin kadı olması, müçtehit olmayanın hâkim olması kabul edilmişken uygulamada kadın hâkim atamasının olmaması gerçekten dikkati celbeden bir durumdur. Hanefî mezhebinin görüşü dikkate alındığında konu daha da ilginç olmaktadır. Çünkü bu mezhepte kadılık için erkek olmak sıhhat şartı olmadığı gibi tercih şartı da değildir. Zira kadılık için bir erkek bir kadın iki aday olup erkeğin tercih edilerek atandığına dair bir malumat bulunmamaktadır. Diğer taraftan Hanefî mezhebi Abbasi ve Osmanlı devlet desteği alan, kadı atamalarında zamanla yetkili olan Kâdılkudâtlık makamında bir zaman bulunan fakihlere/kadılara sahip, Mecelle adında kanun metninin dayanağı olan bir mezheptir. Hanefî mezhebi için bu ortam ve metinde yer verilen diğer elverişli şartlar ve sonuçları düşünüldüğünde böyle bir çalışmanın yapılabileceği düşüncesi hâsıl olmuştur. Daha önce yapılan çalışmalarda konu teorik açıdan incelenmiş, teorinin uygulamaya yansıyıp yansımadığı ele alınmamıştır. Bu çalışmada kadının çalışma hayatı kapsamında resmi görevlerden biri olan hâkimlik mesleğinde görev alamamasının bir mezhep özelinde nedenleri üzerinde durulacaktır. Böylece fıkıh müktesebatında bir mezhep özelinde varsa başka uygulanmayan konulara dair yapılacak çalışmalara rehberlik amaçlanmıştır. Çalışma Hanefî mezhebi özelinde olduğundan söz konusu mezhebin konuyla ilgili fürû-i fıkıh ve edebü’l-kâdî literatürü taranmış ve elde edilen bulgulara yer verilmiştir. Ayrıca tarihi ve sosyal açıdan konunun pratiğe yansıyabileceği elverişli şartlar ele alınmış ve bunlar değerlendirilmiştir. Çalışma bu iki özelliğiyle hukuk tarihine katkı sunmaktadır. Hanefî mezhebinde kadınların hakim olarak atanmasının, atama makamı ve atanan kişi açısından kerahet ve günahla izah edilmesi bu yolu dolaylı olarak kapatan âmillerden biri olmuştur.

Anahtar Kelimeler

• İslam Hukuku
• Yargılama
• Hanefî Mezhebi
• Kadın
• Kadı

The Appointment of Female Judges in the Context of the Hanafi School: Theoretical and Practical Dimensions

Öz

One of the issues debated both in the past and today is women’s participation in working life. In this context, the positions of head of state and judge have attracted particular attention. In the case of the judiciary, which is a public office, certain conditions have theoretically been required. Some of these are conditions of validity (ṣiḥḥa), while others are conditions of preference. Over time, flexibility was introduced regarding the conditions of preference, and even those who did not meet them were appointed as judges. For example, the appointment of a fāsiq (openly sinful person), a blind person, or a non-mujtahid as a judge was accepted. However, the absence in practice of the appointment of female judges is indeed striking. When the view of the Ḥanafī madhhab is taken into consideration, the issue becomes even more interesting. In this school, being male is neither a condition of validity nor a condition of preference for the office of judge. There is no information indicating that, when faced with one male and one female candidate for judgeship, the male was preferred and appointed. On the other hand, the Ḥanafī madhhab was supported by the ʿAbbāsid and Ottoman states; it included jurists/judges who at times held the office of Qāḍī al-Quḍāt, which became authoritative in judicial appointments; and it formed the basis of the legal code known as the Majalla. Considering this context and the other favorable conditions and their outcomes reflected in the texts, the idea emerged that such a study could be undertaken. Previous studies have examined the issue from a theoretical perspective but have not addressed whether the theory was reflected in practice. This study focuses, within the framework of a particular madhhab, on the reasons why women did not serve in the judicial profession, one of the official roles within working life. In doing so, it aims to provide guidance for future research on other issues within the fiqh corpus that may have remained unimplemented in a specific school. Since the study is limited to the Ḥanafī madhhab, the relevant furūʿ al-fiqh and adab al-qāḍī literature of this school have been surveyed, and the findings are presented. In addition, the historical and social conditions that might have allowed the issue to be reflected in practice have been examined and evaluated. With these two features, the study contributes to legal history. In the Ḥanafī madhhab, explaining the appointment of women as judges in terms of reprehensibility (karāhah) and sinfulness—both from the perspective of the appointing authority and the appointee—was one of the factors that indirectly closed this path.

Anahtar Kelimeler

• Islamic Law
• Trial
• Hanafi School
• Woman
• Judge

Kaynakça

1. Abdülbâkî, Muhammed Fuâd. el-Muʿcemü’l-müfehres li-elfâzi’l-Kurʾâni’l-Kerîm. İstanbul: Çağrı Yayınları, 1990.
2. Aksoy, Kemal Faruk. Medresetü’l-Kudat ve Türk Hukuk Eğitimindeki Yeri. Kırıkkale: Kırıkkale Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 2023.
3. Ali Haydar Efendi (Küçük), Hocaeminefendizade. Dürerü’l-Hükkâm Şerh-u Mecelleti’l-Ahkâm Çev. Raşit Gündoğdu, Osman Erdem. 4 Cilt. İstanbul: Diyanet İşleri Başkanlığı, 2. Basım, 2017.
4. Arif, Arif Ali. “Fıkıh Kültürümüz ve Çağın Gerçeği Açısından Kadının Yargı Makamına Atanması çev. Sahip Beroje”. İslami Araştırmalar Dergisi 22/2 (2011), 118-136.
5. Atar, Fahrettin. “Kadı”. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi. C. 24. İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı, 2001.
6. Aydın, Mehmet Akif. “İmâmet”, Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi. C. 22. İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı, 2000.
7. Aydın, Melikşah. İslam ve Osmanlı Hukukunda Hâkimlik ve Hâkimlerin Nitelikleri. Konya: Selçuk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2015.
8. Bal, Emel Bengü. Tanzimattan Sonra Kadı ve Naip Yetiştirmek Amacıyla Kurulan Okul:Mekteb-i Nüvvâb. Sakarya: Sakarya Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2016.

9. Barut, Gazi. İslam Hukuku’nda Edebü’l-Kâdî ve Günümüz Hâkimlik Mesleği ile Karşılaştırılması. Bursa: Uludağ Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2006.
10. Bilmen, Ömer Nasuhi. Hukûk-ı İslâmiyye ve Istılâhât-ı Fıkhiyye Kâmusu. 8 Cilt. İstanbul: Bilmen Yayınevi, ts.
11. Buhâri, Ebû Abdillah Muhammed b. İsmâil. el-Câmiu’s-Sahîh. 8 Cilt. İstanbul: Çağrı Yayınları, 1981.
12. Burhânüddîn el-Buhârî, Burhânü’ş-Şerîa Mahmûd b. Ahmed. el-Muhîtü’l-Burhânî fi’l-fıkhi’n-Nuʿmânî thk. Abdülkerim Sami el-Cündi. 9 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1. Basım, 1424.
13. Çakılcı, Diren. “Bir Hukuk Mektebi: Medresetü’l-Kuzât”. MJH: Akdeniz İnsani Bilimler Dergisi 3/1 (2013), 89-109. https://doi.org/DOI:%250910.13114/MJH/20131654
14. Çeker, Orhan. Osmanlı Hukuk-ı Aile Kararnamesi Editör Ali Öge. Konya: Mehir Vakfı Yayınları, 4. Basım, 2016.
15. Çeliker, Hüseyin. İslam Hukukunda Devlet-Yargı İlişkisi. Konya: Selçuk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 2001.
16. Çeliker, Hüseyin. İslam Hukukunda Hakimin Görev ve Yetkileri. Ankara: Ankara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 1992.
17. Damad Efendi, Abdurrahman b. Muhammed Şeyhîzâde. Mecmeʿu’l-Enhur fî şerh-i Mülteka’l-Ebhur. 2 Cilt. Dâru İhyâi’t-Türâsi’l-Arabî, ts.
18. Durhan, İbrahim. Yapısı ve İşleyişi İtibariyle Osmanlı Yargı Örgütü ve Tanzimat Dönemindeki Gelişmeler. İstanbul: İstanbul Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 1999.
19. Düzgün, Şaban Ali. “Kadın Rollerine Kur’ân’ın Değerler Sisteminin Kaynaklığı”. Kur’ân Ve Kadın Sempozyumu Ankara 2010 program adı: Kur’ân ve Kadın Sempozyumu, Ankara, 2010.
20. Feyyûmî, Ebü’l-Abbâs Ahmed b. Muhammed b. Ali el-Hamevî. el-Misbâhu’l-Münîr fî Ğarîbi’ş-Şerhi’l-Kebîr li’r-Râfiʿî. Kahire: Dâru’l-Hadîs, 1. Basım, 2000.
21. Gürler, Kadir. “Kadının Yöneticiliği Meselesi”. Dini Araştırmalar 4/11 (Aralık 2001), 67-94. https://izlik.org/JA79YS37WM
22. Halebî, İbrâhîm b. Muhammed. Mülteka’l-ebhur. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1. Basım, 1419.
23. Hasekioğlu, Ferda Esengün. Osmanlı’nın Son Döneminde Kadı Yetiştiren Bir Okul:Medresetü’l-Kudat. İstanbul: Marmara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2019.
24. Hassâf, Ebû Bekr Ahmed b. Ömer. Edebü’l-kâdî. Mısır: Dâru’l-Beşîr, 2. Basım, 1444.
25. İbn Âbidîn, Muhammed Emîn. Reddü’l-Muhtâr ale’d-Dürri’l-Muhtâr (Hâşiyetü İbn Âbidîn). 1-6 Cilt. İstanbul: Kahraman Yayınları, 1984.
26. İbn Ebi’d-Dem, Ebû İshâk Şihâbüddîn İbrâhîm b. Abdillâh el-Hamevî. Kitâbü Edebi’l-Kadâi (ed-Dürerü’l-Manzûmât fi’l-Akdiyeti ve’l-Hükûmât), thk. Dr. Muhammed Mustafa ez- Zuhaylî. Dımaşk/Suriye: Dâru’l-Fikir, 2. Basım, 1402.
27. İbn Ferhûn, Bürhânüddîn İbrâhîm b. Ali b. Muhammed. Tebsıratü’l-Hukkâm fī Usûli’l-Akdiyeti ve Menâhici’l-Ahkâm. 2 Cilt. Mektebetü’l-Külliyyâti’l-Ezheriyye, 1. Basım, 1986.
28. İbn Haldûn, Ebû Zeyd Aburrahmân b. Muhammed. Kitâbü’l-ʿİber thk. Halil Şehâde. 8 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Fikir, 2. Basım, 1408.
29. İbn Hazm, Ebû Muhammed Ali b. Ahmed el-Kurtubî, ez-Zâhirî. el-Muhallâ bi’l-Âsâr. 12 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Fikir, ts.
30. İbn Kudâme, Ebû Muhammed Muvaffakuddîn Abdullâh b. Ahmed el-Makdisî. el-Muğnî Şerh-u Muhtasari’l-Hırakî thk. Abdullah et-Türkî, Abdülfettâh Muhammed. 15 Cilt. Riyad: Dâru Âlemi’l-Kütüb, 3. Basım, 1997.
31. İbn Manzûr, Ebü’l-Fadl Cemâlüddîn Muhammed b. Mükerrem b. Ali b. Ahmed el-Ensârî er-Rüveyfiʿî. Lisânü’l-Arab. 15 Cilt. Beyrut: Dâru Sâdir, 3. Basım, 1414.
32. İbn Mâze, Hüsâmüddîn Ömer b. Abdülazîz es-Sadrü’ş-Şehîd. Şerh-u Edebi’l-Kâdî, thk. Muhyî Hilâl es-Serhân. 4 Cilt. Bağdat: Matbaatü’l-İrşâd, 1. Basım, 1397.
33. İbn Rüşd, Ebü’l-Velîd Muhammed b. Ahmed b. Muhammed. Bidâyetü’l-Müctehid ve Nihâyetü’l-Muktesıd. Beyrut-Lübnan: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 2004.
34. İbn Tağrîberdî, Ebü’l-Mehâsin Cemâlüddîn Yûsuf. en-Nücûmü’z-zâhire fî mülûki Mısr ve’l-Kâhire. 16 Cilt. Mısır, ts.
35. İbn Teymiyye, Ebü’l-Abbâs Takıyyüddîn Ahmed b. Abdilhalîm el-Harrânî. es-Siyâsetü’ş-Şerʿiyye fı Islāhı’r-Râʿî ve’r-Raʿıyye. Suudi Arabistan: Vizâretü’ş-Şüûni’l-İslâmiyye ve’l-Evkâf ve’d- Daʿveti ve’l-İrşâd, 1. Basım, 1417.
36. İbnü’s-Sââtî, Ebü’l-Abbâs Muzafferüddîn Ahmed b. Alî. Mecmaʿu’l-bahreyn ve mülteka’n-neyyireyn thk. İlyas Kaplan. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1. Basım, 2005.
37. İbnü’ş-Şıhne, Lisânü’d-Dîn Ebü’l-Velîd, Ahmed b. Muhammed b. Muhammed el-Halebî. Lisânü’l-Hükkâm fī Maʿrifeti’l-Ahkâm. Kahire: el-Bâbî el-Halebî, 2. Basım, 1393.
38. İsfahânî, Ebü’l-Kasım Hüseyin b. Muhammed er-Râğıb. el-Müfredât fî ğarîbi’l-Kurʾân. Beyrut: Daru’l-Marife, 6. Basım, 2010.
39. Karadağ, Bekir. “İslam Hukukuna Göre Kadının Hâkimliği”. e-Şarkiyat İlmi Araştırmaları Dergisi/Journal of Oriental Scientific Research (JOSR) 10/2 (2018), 690-707. https://doi.org/10.26791/sarkiat.370840
40. Karaman, Hayrettin. “Kadının Şahitliği, Örtünmesi ve Kamu Görevi”. İslami Araştırmalar Dergisi 5/4 (1991), 284-291.
41. Kâsânî, Alâüddîn Ebû Bekr b. Mes‘ûd. Bedâʾiʿu’s-sanâʾiʿ fî tertîbi’ş-şerâʾiʿ. 10 Cilt. Beyrut/Lübnan: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 2. Basım, 1424.
42. Kaya, Feride. “İslam’da Kadın" Meselesine Modernist Yaklaşımlara Sosyolojik Bir Bakış. Konya: Necmettin Erbakan Üniversitesi, Yüksek Lisans Tezi, 2021.
43. Kettânî, Muhammed Abdülhay. et-Terâtîbü’l-idâriyye. 2 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Erkâm, 2. Basım, ts.
44. Kızıler, Hamdi. İslam Hukuku’nda Muhakeme Şekli. Ankara: Ankara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 1992.
45. Kitapçı, Zekeriya. “Abbasi Hilafetinde Örnek Bir Türk Anası: Şağab Hatun”. Türk Dünyası Araştırmaları 70 (1991), 1-63.
46. Koşum, Adnan. “İslam Hukukunda Kadının Yargıçlığı Problemi”. Süleyman Demirel Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 10 (Ocak 2003), 63-75.
47. Kudûrî, Ebü’l-Hüseyn Ahmed b. Ebî Bekr. el-Muhtasar. Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1. Basım, 1997.
48. Kudûrî, Ebü’l-Hüseyn Ahmed b. Ebî Bekr. et-Tecrîd thk. Muhammed Ahmed Serrac, Ali Cuma Muhammed. 12 Cilt. Kahire: Dâru’s-Selam, 2. Basım, 2006.
49. Mâverdî, Ebü’l-Hasen Alî b. Muhammed. Edebü’l-kâdî thk. Muhyî Hilal Serhan. 2 Cilt. Bağdat: Matbûâtü’l-İrşad, 1391.
50. Mâverdî, Ebü’l-Hasen Alî b. Muhammed. el-Ahkâmü’s-sultâniyye thk. Ahmed Câd. Kahire: Dâru’l-Hadis, 1427.
51. Merğînânî, Bürhânüddîn Ebu’l-Hasen Ali b. Ebî Bekir el-Ferğânî. el-Hidâye Şerh-u Bidâyeti’l-Mübtedî. 2 (Dört cüz halinde) Cilt. Beyrut/Lübnan: Dâru’l-Erkâm b. Ebi’l-Erkâm, ts.
52. Mevsılî, Ebü’l-Fazl Mecdüddîn Abdullâh b. Mahmûd. el-İhtiyâr li-taʿlîli’l-Muhtâr. 2 (Beş cüz halinde) Cilt. Beyrut: Dâru’l-Marife, 1. Basım, 1419.
53. Nesâî, Ebû ʿAbdirrahmân Ahmed b. Şuayb b. Ali. es-Sünen. 7 Cilt. İstanbul: Çağrı Yayınları, 1981.
54. Nesefî, Ebü’l-Berekât Abdullah b. Ahmed. Kenzü’d-dekâʾik thk. Said Bektaş. Beyrut: Dâru’l-Beşâiri’l-İslâmiyye, 1. Basım, 1432.
55. Osman, Muhammed Rafet. en-Nizâmü’l-Kadâî fi’l-Fıkhi’l- İslâmî. Dâru’l-Beyân, 2. Basım, 1415.
56. Öğüt, Salim. “Edebü’l-Kâdî”. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi. C. 10. İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı, 1994.
57. Özaydın, Abdülkerim. “Ümmü’l-Muktedir”. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi. 42/326-327. İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı, 2012.
58. Özel, Ahmet. “el-Âlemgîriyye”. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi. 2/365-366. İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı, 1989.
59. Özen, Şükrü. “Kādılkudât”. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi. 24/77-82. İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı, 2001.
60. Semerkandî, Ebû Bekr Alâüddîn. Tuhfetü’l-fukahâʾ. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 2. Basım, 1414.
61. Semerkandî, Ebü’l-Leys Nasr b. Muhammed b. Ahmed. Hizânetü’l-fıkh. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1. Basım, 2005.
62. Semerkandî, Ebü’l-Leys Nasr b. Muhammed b. Ahmed. ʿUyûnü’l-mesâʾil thk. Salâhu’d-Din en-Nâhî. Bağdat: Matbaatü Es’ad, 1386.
63. Serahsî, Ebû Bekr Şemsü’l-Eimme Muhḥammed b. Ebî Sehl Ahmed. el-Mebsût ed. Mustafa Cevat Akşit. 30 Cilt. İstanbul: Gümüşev Yayınları, 2008.
64. Serûcî, Ebü’l-Abbâs Şemsüddîn Ahmed b. İbrâhîm. Kitâbü Edebi’l-kadâi. Beyrut: Dâru’l-Beşâiri’l-İslâmiyye, 1. Basım, 1418.
65. Suğdî, Ebü’l-Hasen Rüknülislâm Alî b. el-Hüseyn. en-Nütef fi’l-fetâvâ thk Salâhu’d-Din en-Nâhî. 2 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Furkan, 2. Basım, 1404.
66. Şeybânî, Muhammed b. Hasan. el-Asl thk. Muhammed Boynukalın. 12 Cilt. Katar: Daru İbn Hazm, 1. Basım, 1433.
67. Şeybânî, Muhammed b. Hasan. el-Câmiʿu’l-kebîr nşr. Ebü’l-Vefâ el-Efgânî. Kahire, 1. Basım, 1356.
68. Şeybânî, Muhammed b. Hasan. el-Câmiʿu’s-sağîr thk. Muhammed Boynukalın. Beyrut: Dâru İbn Hazm, 1. Basım, 2011.
69. Şirbinî, Muhammed Hatîb. Muğni’l-Muhtâc ilâ Maʿrifeti Elfâzi’l-Minhâc. 4 Cilt. Mısır, 1958.
70. Taberî, Ebû Ca‘fer Muhammed b. Cerîr. İhtilâfü’l-fukahâʾ. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1999b.
71. Taberî, Ebû Ca‘fer Muhammed b. Cerîr. Târîhu’l-ümem ve’l-mülûk. 11 Cilt. Beyrut: Dâru’t-Türâs, 2. Basım, 1387.
72. Tâcüşşerîa, Mahmud b. Ubeydullah el-Mahbûbî. Vikâyetü’r-rivâye fî mesâʾili’l-Hidâye thk. Ahmed Mahmud eş-Şehâde. Sudan, 1427.
73. Tahâvî, Ebû Ca‘fer Ahmed b. Muhammed el-Ezdî. el-Muhtasar thk. Ebü’l-Vefâ el-Efgânî. Haydarâbâd, ts.
74. Tan, Oğuzhan. “Dört Parçalı Tek Sünnî Mezhep: ‘Dört Hak Mezheb’in Kuramsal ve Kurumsal Kristalleşmesi”. İslami Araştırmalar Dergisi 29/2 (2018), 310-330.
75. Tirmizî, Muḥammed b. Îsâ . es-Sünen. 5 Cilt. İstanbul: Çağrı Yayınları, 1401.
76. Trablusî, Ebu’l-Hasen Alâü’d-Dîn Ali b. Halîl. Muînü’l-Hükkâm fîmâ yeteraddedü beyne’l-hasmeyni mine’l-ahkâm. Dâru’l-Fikir, ts.
77. Urnus, Mahmûd b. Muhammed. Târîhu’l-Kadâi fi’l-İslâm. Kahire: el-Matbaatü’l-Mısriyye, 1352.
78. Üçok, Bahriye. İslam Devletlerinde Türk Naibeler ve Kadın Hükümdarlar. Ankara: Kültür Bakanlığı, 1981.
79. Üçok, Bahriye. İslam Tarihi Emeviler-Abbasiler. Ankara: Ankara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Yayınları, 1968.
80. Wensınck, Arent Jan (1882-1939). Miftâhu Künûzi’s-Sünne, trcm. Muhammed Fuâd Abdülbâkî. Lahor: Matbaatü Meârif, 1398.
81. Zeydan, Abdülkerim. Nizâmül-Kadâi fi’ş-Şerîati’l-İslâmiyyeti. Amman/Ürdün: Müessesetü’r-Risâle, 2. Basım, 1409.
82. Zuhayli, Muhammed. Târîhu’l-Kadâi fi’l-İslâm. Dımaşk: Dâru’l-Fikir, 1. Basım, 1415.
83. el-Fetâva’l-Hindiyye. 6 Cilt. Dâru’l-Fikir, 2. Basım, 1310.