Begavî’nin Esahhu Kullanımları ve Meâlimü’t-tenzîl’in Rivayet Tefsiri Niteliği

Öz

Tefsirlerin günümüzde “rivayet ve dirayet” şeklinde tasnif edilmesinin getirdiği sınırlayıcı yaklaşım, özellikle “rivayet tefsiri” olarak nitelenen eserlerde müfessirin metni telif ederken sergilediği zihnî çabanın göz ardı edilmesine sebebiyet verebilmektedir. Bu durumun görüldüğü örneklerden biri, Begavî’nin Meâlimü’t-tenzîl adlı eseridir. Çağdaş literatürde genellikle “rivayet tefsiri” tasnifi kapsamında değerlendirilen bu eser, aslında müellifin rivayetler arasında kurduğu hiyerarşi ve gerçekleştirdiği bilinçli tercihlerle dikkat çekmektedir. Begavî’nin rivayetler karşısındaki bu seçici tutumunu görünür kılan ifadelerden biri de esahhu nitelemesidir. Bu çalışma, Begavî tefsirindeki esahhu ifadesinin Meâlimü’t-tenzîl’deki kullanım biçimlerini ve işlevlerini irdeleyerek, tefsirin “rivayet tefsiri” başlığı altında tasnif edilmesinin ortaya koyduğu bakış açısını aşmayı ve müfessirin metin inşasındaki konumunu belirginleştirmeyi amaçlamaktadır. Araştırmanın temel odak noktası, aslen hadis ilminde teknik bir sıhhat göstergesi ve isnad merkezli bir değerlendirme aracı olarak kullanılan esahhu kavramının, Begavî tarafından tefsir zemininde hangi anlam katmanlarıyla kullanıldığı sorusudur. Dolayısıyla çalışmanın temel problemi, Begavî’nin tercihleri aracılığıyla sergilediği özgün yorum kapasitesinin, eserin “rivayet tefsiri” tasnifi altına alınması nedeniyle görünmez kılınmasıdır. Araştırma, nitel yöntem çerçevesinde yürütülmekte olup metin ve içerik analizi tekniklerinden yararlanılmaktadır. Bu kapsamda Begavî tefsiri sistematik biçimde taranmış, esahhu ifadesinin geçtiği bütün örnekler belirlenerek konu başlıklarına göre tasnif edilmiştir. Bu kullanımlar, Begavî’nin rivayet değerlendirmelerinin yanı sıra fıkıh, kelam, Mekkî–Medenî, nesih, kıraat ve dil bilimsel gibi tefsirle ilişkili ilimler bakımından seçilen örnekler üzerinden ayrıntılı biçimde incelenmiştir. Elde edilen bulgular, Begavî’nin esahhu ifadesi aracılığıyla bir tercih mekanizması işlettiğini ve bu kavramı teknik bir sıhhat değerlendirmesinin ötesinde, rey ve dirayetini gerekçelendiren yöntemsel bir ölçüt olarak kullandığını ortaya koymaktadır. Bu yönüyle çalışma, günümüzde oldukça yaygınlaşan “rivayet ve dirayet” ayrımını aşarak çağdaş tefsir tarihi yazımına yöntemsel katkı sağlamaktadır. Nitekim müellifin esahhu kullanımları, Meâlimü’t-tenzîl’de reyin merkezi bir konumda bulunduğunu ve onun rivayetleri tasnif eden, değerlendiren ve nihai yorumu belirleyen aktif iradesini temsil ettiğini göstermektedir. Dolayısıyla eserin yalnızca bir “rivayet tefsiri” olarak sınıflandırılmasının metodolojik açıdan eksik bir yaklaşım olduğu ve çağdaş tefsir literatüründe yaygınlık kazanan “rivayet ve dirayet” ayrımının yeniden düşünülmesi gerektiği sonucuna varılmıştır.

Anahtar Kelimeler

• Tefsir
• Begavî
• Meâlimü’t-tenzîl
• Rivayet ve Dirayet
• Esahhu
• Tercih

Al-Baghawī’s Use of the Term Aṣaḥḥ and the Character of Maʿālim al-tanzīl as a Tradition-Based Tafsīr

Öz

The restrictive approach brought about by contemporary classification of exegesis (tafsir) as “riwāya” (narration-based) and “dirāya” (reason-based) may obscure the intellectual effort exercised by the mufassir (exegete) in authoring the text, particularly in works designated as “narration-based tafsīr”. One of the examples where this situation is observed is al-Baghawī’s Maʿālim al-tanzīl. This  work, generally evaluated within the classification of “riwāya tafsīr” in contermporary literature, actually draws attention  with the hierarchy the author establishes among transmitted reports and the conscious choices he makes. One of the expressions revealing al-Baghawī’s selective stance toward reports is his designation of aṣaḥḥ (the most authentic). By examining the usage forms and functions of the expresstion aṣaḥḥ in Maʿālim al-tanzīl, this study seeks to move beyond the limits of classifying it as “riwāya tafsīr” and to clarify the exegete’s role in constructing the text. The central concern of this research is the question of which semantic layers the concept of aṣaḥḥ, originally used as a technical indicator of authenticity and as an isnād-centred evaluation instrument in ḥadīth scholarship, was utilized in al-Baghawī’s exegetical discourse. Consequently, the principal problem of the study is that al-Baghawī’s interpretive capacity, manifested in his preferences, becomes obscured when the work is subsumed under “riwāya tafsīr.” Conducted within a qualitative framework, the research employs textual and content analysis tecniques. In this context, Maʿālim al-tanzīl was systematically surveyed, and all instances where the expression aṣaḥḥ occurs were identified, and classified thematically. These usages were examined in detail through selected examples, with reference not only to al-Baghawī’s evaluation of transmitted reports but also to disciplines relevant to tafsīr, including Islamic jurisprudence (fiqh), theology (kalām), Makkī–Madanī classification, abrogation (naskh), reciatiton (qiraat), and linguistics. The findings demonstrate that al-Baghawī employs aṣaḥḥ through a discernible mechanism of preference and uses it beyond technical authentication as a methodological criterion substantiating his raʾy and dirāya. This study thus contributes methodologically to contemporary tafsīr historiography by moving beyond the widespread “riwāya–dirāya” dichotomy. Al-Baghawī’s use of aṣaḥḥ shows that raʾy occupies a central place in Maʿālim al-tanzīl and represents his active agency in classifying and evaluating reports and determining the final interpretation. It concludes that reducing the work to “riwāya tafsīr” is methodologically inadequate and that the prevalent “riwāya–dirāya” distinction in contemporary tafsīr scholarship requires reconsideration.

Anahtar Kelimeler

• Quranic Exegesis
• al-Baghawī
• Maʿālim al-tanzīl
• Riwāya and Dirāya
• Aṣaḥḥ
• Exegetical preference

Kaynakça

1. Aydemir, Abdullah. Tefsirde İsrâîliyyat (Hicrî 6. Asrın Başına Kadar). İstanbul: Beyan Yayınları, 2019.
2. Aydemir, Ramazan - Sarıtepe, Erdoğan. “Begavî’nin İbadetlerde Dört Mezhebe Muhalefeti (Abdest ve Namaz Örneği)”. Fırat Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 28/1 (2023), 213-230. https://doi.org/10.58568/firatilahiyat.1274536
3. Aydın, Atik. Taberi’nin Kur’an’ı Yorumlama Yöntemi. Ankara: Ankara Okulu Yayınları, 2005.
4. Aydın, Muhammed. “‘Rivayet Tefsiri’ Kavramı ve Kur’an’ın Kur’an ile Tefsiri: Eleştirel Bir Yaklaşım”. Sakarya Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 11/20 (2009), 1-22. https://doi.org/10.17335/suifd.89056
5. Aydınlı, Abdullah. Hadis Istılahları Sözlüğü. İstanbul: İFAV Yayınları, 8. Basım, 2015.
6. Bağdatlı İsmâil Paşa. Hediyyetü’l-ârifîn esmâü’l-müellifîn ve âsârü’l-musannifîn. İstanbul: Vekâletü’l-Meârif, 1951.
7. Bakırcı, Saffet. “Meâlimü’t-Tenzîl”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 28/203-204. Ankara: TDV Yayınları, 2003.
8. Begavî, Muhyi’s-Sünne Ebû Muhammed Hüseyin b. Mesûd. Meâlimü’t-tenzîl fî tefsîri’l-Kur’ân Tefsîru’l-Begavî. thk. Muhammed Abdullah en-Nemr vd. Riyad: Dârü Taybe li’n-Neşr ve’t-Tevzî’, 4. Basım, 1417.

9. Bilmen, Ömer Nasuhi. Büyük Tefsir Tarihi Tabakâtü’l-Müfessirîn. sad. Abdülaziz Hatip. İstanbul: Semerkand Yayınları, 2014.
10. Cerrahoğlu, İsmail. Tefsir Tarihi. Ankara: Fecr Yayınları, 7. Basım, 2015.
11. Coşkun, Muhammed. Modern Dünyada Kur’ân Yorumu Tefsir Disiplininde Çağdaş Tartışmalar. İstanbul: İFAV Yayınları, 2018.
12. Cündioğlu, Dücane. “Çağdaş Tefsir Tarihi Tasavvurunun Kayıp Halkası: Osmanlı Tefsir Mirası”. İslâmiyât 2/4 (1999), 51-73.
13. Çalar, Adem. Beğâvî Tefsirinde Esbâb-ı Nüzûl. İzmir: Dokuz Eylül Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2004.
14. Çalışkan, İsmail. Tefsir Tarihi. Ankara: BİLAY, 2019.
15. Çol, Muhammet. “Ansiklopedik Tefsirler Sonrası Dönemde İsnadsız Rivayet Aktarımı Meselesi: Begavî’nin (ö. 516/1122) Meâlimü’t-Tenzîl’deki Uygulamaları Üzerinden Bir Değerlendirme”. Hicri Altıncı Asrın İslâmî İlimlerin Gelişmesindeki Yeri Uluslararası Sempozyumu Tam Metin Bildiri Kitabı. ed. Hidayet Aydar vd. 53-64. İstanbul: Ensar Neşriyat, 2025.
16. Demirci, Muhsin. Tefsir Tarihi. İstanbul: İFAV Yayınları, 27. Basım, 2015.
17. Erci, Muhammed Emin - Dinç, Ömer. “İlk Dönem Tefsir Faaliyetlerinde Kaynak Telakkisi ve Bunun Mahiyeti: Süfyân es-Sevri’nin Tefsirinde Geçen Mücâhid b. Cebr’e Ait Tefsir Nakilleri Özelinde Bir İnceleme”. Tetkik 9 (2026), 89-120. https://doi.org/10.55709/tetkik.1806968
18. Erkaya, Musa - Değirmenci, Elif. “Meâlimü’t-Tenzîl’de Nakledilen Merfû‘-Muttasıl Rivayetler Üzerine Bir İnceleme (Mü’minûn Sûresi Örneği)”. Şarkiyat 15/1 (2023), 262-283. https://doi.org/10.26791/sarkiat.1229137
19. Erkaya, Musa - Şakacı, Fatih. “Beğavî’nin Meâlimü’t-tenzîl İsimli Tefsirinde Rivayet Kullanımı (Şuarâ Sûresi Örneği)”. Marife Dini Araştırmalar Dergisi 24/1 (2024), 163-187. https://doi.org/10.33420/marife.1367374
20. Güngör, Mevlüt. “Begavî, Ferrâ”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 5/340-341. İstanbul: TDV Yayınları, 1992.
21. Hassanein, Nourhan. Imām al-Baghawī (d. 516/1123): Tafsīr and Sunnism during the 11th-12th Centuries in Khurāsān. Cairo: The American University School of Humanities and Social Sciences, Master’s Thesis, 2024.
22. İbn Teymiyye, Şeyhülislâm Ahmed. Mecmû’u’l-fetâvâ. Medine: Mecmeu’l-Melik Fahd li-Tibaati’l-Mushafi’ş-Şerif, 1425.
23. İbn Teymiyye, Takiyyüddin Ahmed. Mukaddime fî usûli’t-tefsîr. thk. Adnan Zarzur. b.y.: y.y., 2. Baskı, 1972.
24. İbnü’s-Salâh, Ebû Amr Osman b. Abdurrahman eş-Şehrezûrî. Marifetü envâi ulûmu’l-hadîs. thk. Nureddin Itr. Suriye: Dârü’l-Fikr, 1406.
25. Karagöz, Mustafa. “Tefsirde Rivâyet-Dirâyet Ayrımının Ortaya Çıkışı ve Mahiyeti” Bilimname 5/2 (2004), 45-60.
26. Karataş, Ali - Dinç, Ömer. “Rivayet Tefsirinin Bir Yöntem Olup Olmadığı Meselesi Üzerine Bir Değerlendirme”. Tefsirde Rivâyet Eksenli Okumaların Kritiği. thk. Abdurrahman Ensari vd. Mardin: Mardin Artuklu Üniversitesi Yayınları, 2021.
27. Koç, Mehmet Akif - Pak, Zekeriyya. “Rivâyet Ağırlıklı Tefsirler”. Kur’an İlimleri ve Tefsir Tarihi El Kitabı. ed. Mehmet Akif Koç. 147-167. Ankara: Grafiker Yayınları, 2021.
28. Koçyiğit, Hikmet. “Tefsirlerin Sınıflandırılması Meselesi”. Harran Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 31/31 (2014), 45-84.
29. Mergınânî, Burhânüddin Ebü’l-Hasen Ali b. Ebî Bekir. el-Hidâye fî şerhi bidâyeti’l-mübtedî. Beyrut: Dârü İhyâi’t-Türâsi’l-Arabî, 1425.
30. Nesefî, Ebû Hafs Necmüddîn Ömer. et-Teysîr fi’t-tefsîr. thk. Mâhir Edîb Habbûş vd. Beyrut: Dârü’l-Lübâb, 2019.
31. Nüveyhiz, Adil. Muʿcemü’l-müfessirîn min sadri’l-İslâm ve hattâ’l-asri’l-hâdir. Beyrut: Müessesetü Nüveyhiz, 3. Basım, 1409.
32. Noviandi, Riki et al. “The Contextuality of Tafsir Ma’ālim al-Tanzīl by al-Baghawī (Revisiting Tradition and Embracing Modern Values)” Semiotika-Q Jurnal Semiotika Al-Qur an 4/1 (2024), 87-106. https://doi.org/10.19109/jsq.v4i1.22261
33. Polat, Fethi Ahmet. İslâm Tefsir Geleneğinde Akılcı Söyleme Yöneltilen Eleştiriler Mu’tezîlî Zemahşerî’ye, Eş’arî İbnü’l-Müneyyir’in Eleştirileri. İstanbul: İz Yayıncılık, 2. Basım, 2009.
34. Saylan, Nesrişah. Kıraat Açısından Begavî Tefsiri. Kayseri: Tezmer Yayınları, 2015.
35. Süyûtî, Abdurrahman b. Ebî Bekir Celâleddin. Tedrîbü’r-râvi fî şerhi Takrîbü’n-Nevevî. thk. Ebû Kuteybe. y.y.: Dârü Taybe, ts.
36. Tûsî, Ebû Ca‘fer Muhammed b. el-Hasen. et-Tibyân fî tefsîri’l-Kurʾân. Kum: Müessesetü en-Neşri’l-İslâmî, 1431.
37. Uğur, Mücteba. Hadis Terimleri Sözlüğü. Ankara: TDV Yayınları, 3. Basım, 2021.
38. Zehebî, Muhammed Hüseyin. et-Tefsîr ve’l-müfessirûn. Kahire: Mektebetü Vehbe, ts.
39. Ziriklî, Hayreddin b. Mahmud b. Muhammed. el-A‘lâm. Beyrut: Dârü’l-İlm li’l-Melâyîn, 15. Basım, 2002.
40. Zürkânî, Muhammed Abdülazim. Menâhilü’l-İrfân fî ulûmi’l-Kur’ân. 2 Cilt. Beyrut: Dârü’l-Marife, 2005.