The Quiddity and Quality of Ādāb in the Thought of Mawlānā Jalāleddīn-i Rūmī: From Theoretical Foundations to Practical Manifestations

Öz

The thought system of Mawlānā Jalāl al-Dīn Rūmī (d. 672/1273) and the definition of a ṣūfī embodied in his person assert that ādāb is not merely an individual and moral norm, but a comprehensive system of virtues rooted in an ontological foundation of existence that actively fosters social peace. The primary objective of this research is to determine the mystical, metaphysical, ethical and practical dimensions of ādāb within Mawlānā’s works, focusing on their tangible reflections on both the individual and society. Emerging as a reflex of iḥsān against the social disintegration witnessed during the expansion of the Islamic state, the ascetic and ṣūfī traditions established the essence of ādāb upon Prophetic discipline. In this study, ādāb operates as an overarching doctrine that harmonizes the individual's relationship with the self, other people, the cosmos and al-Ḥaqq within an aesthetic unity. The study adopts a qualitative research method, employing textual analysis and comparative interpretation covering both the foundational classics composed during the formative period of ṣūfīsm and the complete corpus of Mawlānā. In contrast to the existing literature -which remains predominantly centered on the Masnavī or approaches the subject from a narrow pedagogical angle- this work distinguishes itself by offering a holistic synthesis of the author’s entire corpus, including the Dīvān-i Kabīr, Majālis-i Sab‘a, Maktūbāt and Fīhi Mā Fīh. The significance of the research lies in its positioning of ādāb as both an internal shield safeguarding the individual against carnal impulses and a cosmic principle sustaining social harmony. The findings demonstrate that in Mawlānā’s intellectual study, ādāb is a dynamic process perfected through divine love, serving as a vital bridge between takhalluq (attaining virtues) and taḥaqquq (realizing the Truth). Ultimately, drawing on the etymological root of ādāb as an invitation to a banquet, Mawlānā establishes the renunciation of ego-centric claims to existence and the embodiment of Divine Morals as the ultimate objective of spiritual realization. Consequently, the spiritual seeker is transformed into a generous banquet from which others derive both material and spiritual nourishment. In this regard, the study provides a profound, interdisciplinary contribution to classical ṣūfī literature through the paradigm of al-insān al-kāmil.

Anahtar Kelimeler

• Sufism
• Ethics
• Edep
• Mawlana
• The Perfect Human

Mevlânâ Celâleddîn-i Rûmî’nin Düşünce Dünyasında Edebin Mahiyeti ve Keyfiyeti: Teorik Temellerden Amelî Tezahürlere

Öz

Mevlânâ Celâleddîn-i Rûmî’nin (öl. 672/1273) düşünce sistemi ve kendi şahsında vücut bulan sûfî tanımı; edebin sadece bireysel ve ahlâkî bir norm değil, ontolojik bir varoluş zemininde yükselen ve toplumsal barışa katkı sunan erdemler manzumesi olduğunu ilan eder. Bu araştırmanın temel amacı, Mevlânâ’nın eserleri ekseninde edebin mistik ve metafizik, ahlâkî ve pratik boyutlarını fert ve cemiyete yansıyan yönleriyle belirlemektir. İslâm’ın genişleme sürecindeki toplumsal çözülmelere karşı bir ihsan refleksi olarak gelişen zühd ve tasavvuf geleneği, edebin özünü nebevî bir terbiye üzerine inşa etmiştir. Bu bağlamda edep; bireyin nefsiyle, insanlarla, âlemle ve Hak’la olan münasebetini estetik bir bütünlükle tanzim eden kuşatıcı bir doktrindir. Çalışmada nitel araştırma yöntemi benimsenmiş; bir ilim olarak tasavvufun teşekkül sürecinde telif edilmiş tasavvuf klasiklerini ve Mevlânâ’nın tüm külliyatını kapsayan bir metin analizi ve mukayeseli yorumlama tekniği kullanılmıştır. Mevcut literatürün büyük oranda Mesnevî odaklı kalması ve edebin genellikle pedagojik bir perspektifle ele alınması karşısında bu çalışma; müellifin Dîvân-ı Kebîr , Mecâlis-i Seb‘a, Mektûbât ve Fîhi Mâ Fîh eserlerini birleştiren bütüncül bir perspektif sunması bakımından özgünleşir. Edebin, hem bireyi nefsani savrulmalardan koruyan bir kalkan hem de toplumsal barışı sağlayan kozmik bir nizam olması araştırmanın önemini teşkil eder. Elde edilen bulgular, Mevlânâ’da edebin aşkla kemâle eren, tahalluk ile tahakkuk arasında bir köprü kuran dinamik bir süreç olduğunu göstermektedir. Netice itibarıyla Mevlânâ, edebin ziyafet daveti olan köken anlamından hareketle kişinin varlık iddiasından vazgeçip Allah’ın ahlâkıyla ahlaklanmasını nihai amaç olarak belirler. Böylelikle sâlik, kendisinden maddî mânevî istifade edilen bir sofraya dönüşecektir. Bu yönüyle çalışma, klasik tasavvufî edep literatürüne insan-ı kâmil tasavvuru üzerinden derinlikli ve disiplinler arası bir katkı sunmaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Tasavvuf
• Ahlak
• Edep
• Mevlana
• İnsan-ı Kamil

Kaynakça

1. Afîfî, Ebu’l-alâ. Tasavvuf İslâm’da Manevî Hayat. çev. Ekrem Demirli - Abdullah Kartal. İstanbul: İz Yayıncılık, 8. Basım, 2018.
2. Ankaravı̂, İsmail Rusûhî. Hadislerle Tasavvuf ve Mevlevı̂ Erkânı: Şerh-i Ahâdı̂s-i Erbaı̂n. İstanbul: Dârulhadis, 2001.
3. Ankaravî, İsmail Rusûhî. Minhâcü’l-Fukarâ. haz. Safi Arpaguş. İstanbul: İFAV, 2. Basım, 2023.
4. Beyhakî, Ebû Bekr Ahmed b. el-Hüseyn b. Alî. Şuabü’l-Îmân. thk. Abdulalî Abdulhamîd. 13 Cilt. Riyad: Mektebetü’r-Rüşd, 1423/2003.
5. Boyraz, Edibe. Tasavvufta Edep ve Hayâ Kavramlarının Çocuğun Ahlaki Gelişimindeki Yeri. Ankara: Ankara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 2022.
6. Buhârî, Ebû Abdillâh Muhammed b. İsmail el-. el-Câmiʿu’ṣ-ṣaḥîḥ. nşr. Muhammed Züheyr b. Nasr. 8 Cilt. b.y.: Dâru Tavki’n-Necât, 2. Basım, 1422/2001.
7. Cebecioğlu, Ethem. Tasavvuf Terimleri ve Deyimleri Sözlüğü. Ankara: Otto, 6. Basım, 2014.
8. Çağrıcı, Mustafa. “Ahlak”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. Erişim 11 Şubat 2026. https://islamansiklopedisi.org.tr/ahlak

9. Dârimî, Abdullah b. Abdurrahman. Sünenü’d-Dârimî. thk. Hüseyin Selim Esed Dârânî. 4 Cilt. Suudi Arabistan: Dâru’l-Muğnî, 1421/2000.
10. Erdem, Hüsamettin. “Mevlâna’nın Ahlak Anlayışında ‘Dört Temel Fazilet’”. I. Uluslararası Mevlâna Düşüncesinde Beşerî Münasebetler Sempozyumu. Konya: KTO Karatay Üniversitesi Yayınları, 2020.
11. Gazâlî, Ebû Hâmid Muhammed b. Muhammed b. Muhammed b. Ahmed el-. Ravdatü’t-Tâlibîn Hak Yolunun Esasları. çev. Dilaver Selvi. İstanbul: Semerkand, 2006.
12. Geylânî, Abdulkadir. Âdâb Kitabı. çev. Osman Güman. İstanbul: Ehil Yayıncılık, 2017.
13. Göktaş, Vahit. “Mevlânâ‘nın Düşüncesinde Edep”. Uluslararası Mevlâna ve Mevlevîlik Sempozyumu, Harran Üniversitesi İlahiyat Fakültesi, 2007.
14. Gölpınarlı, Abdülbaki. “Mevlânâ’da Tasavvuf ve Dünya Görüşü”. Dîvân-ı Kebîr. İstanbul: Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları, 3. Basım, 2020.
15. Gölpınarlı, Abdülbaki. Mevlevî Âdâb ve Erkânı. İstanbul: İnkilap ve Aka Kitabevleri, 1963.
16. Herevî, Hâce Abdullah el-Ensârî. Menâzilü’s-Sâirîn. çev. Abdurrezzak Tek. Bursa: Emin Yayınları, 2008.
17. Hucvirî, Ebü’l-Hasen Alî b. Osmân b. Ebî Alî el-Cüllâbî. Keşfü’l-mahcûb. Tahran: Tahuri Kütüphanesi, 1996.
18. İbn Acîbe, Ahmed el-Hasenî. el-Bahru’l-Medîd fî tefîri’l-Kur’âni’l-mecîd. thk. Ömer Ahmed er-Râvî. 8 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Kütübü’l-İlmiyye, 3. Basım, 1431/2010.
19. İbn Manzûr. Lisanü’l-Arab. 15 Cilt. Beyrut: Dâru’s-Sâdır, 1414/1994.
20. İmam Mâlik, Ebû Abdillâh. Muvatta’. thk. Beşşar Avâd Ma’rûf - Mahmud Muhammed Halil. 6 Cilt. Beyrut: Müessesetü’r-Risâle, 1412/1991.
21. Kahire Arap Dil Kurumu. Mu‘cemü’l-Vasît. 2 Cilt. Kahire: Dâru’d-da’ve, 1961.
22. Kelâbâzî, Muhammed b. İshak Buhârî. et-Taarruf li mezhebi ehli’t-Tasavvuf. Beyrut: Dâru’l-Kütübü’l-İlmiyye, 1993.
23. Kılıç, Mahmud Erol. Sûfî ve Sanat. İstanbul. Sufi Kitap, 2. Basım, 2017.
24. Konur, Himmet. “Mevlânâ, Tasavvuf ve Ahlak”. Mevlânâ ve İnsan Sempozyum Bildirileri. Ankara: TDV Yayınları, 2008.
25. Kuşeyrî, Abdülkerîm b. Hevâzin. er-Risâletü’l-Kuşeyriyye. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1422/2001.
26. Mevlânâ, Celâleddîn-i Rûmî. Dîvân-ı Kebîr. çev. Abdülbâki Gölpınarlı. 8 Cilt. İstanbul: Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları, 3. Basım, 2020.
27. Mevlânâ, Celâleddîn-i Rûmî. Fîhi Mâ Fîh. çev. Cemal Aydın. İstanbul: Sufi Kitap, 6. Basım, 2019.
28. Mevlânâ, Celâleddîn-i Rûmî. Mecâlis-i Seb’a. çev. Hicabi Kırlangıç. İstanbul: Kurtuba, 2. Basım, 2011.
29. Mevlânâ, Celâleddîn-i Rûmî. Mektûbât. çev. Abdülbaki Gölpınarlı. İstanbul: İnkilap ve Aka Kitabevleri, 1. Basım, 1963.
30. Mevlânâ, Celâleddîn-i Rûmî. Mesnevî-i Şerîf. çev. Süleyman Nahîfî. İstanbul: Timaş, 2014.
31. Müslim, Ebü’l-Hüseyn Müslim b. el-Haccâc. Sahîhü’l-Müslim. thk. Ahmed b. Rıfat b. Osman Hilmi Karahisarî. Türkiye: Matbaatü’l-Âmire, 1334/1915.
32. Öngören, Reşat. “Mevlânâ Celâleddîn-i Rûmî”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. Erişim 12 Şubat 2026. https://islamansiklopedisi.org.tr/mevlana-celaleddin-i-rumi
33. Sâbûnî, Muhammed Ali es-. Safvetü’t-Tefâsîr. çev. Sadreddin Gümüş - Nedim Yılmaz. 7 Cilt. İstanbul: Ensar, 5. Basım, 2014.
34. Sühreverdî, Ebû Hafs Şehâbeddin Ömer. Avârifü’l-Meârif. Mısır: Mektebetü’l-Allâmiyye, 1939.
35. Sühreverdî, Ebu’n-Necîb. Âdâbü’l-Mürîdîn Yol Ahlakı. çev. Süleyman Gökbulut. İstanbul: Büyüyen Ay, 2014.
36. Süyûtî, Ebü’l-Fazl Celâlüddîn Abdurrahmân b. Ebî Bekr b. Muhammed es-. el-Câmiu’s-sağîr ve Ziyâdetihi. Basım Yeri: yayın evi, ts.
37. Tâhirü’l-Mevlevî, Mehmed. Şerh-i Mesnevî. 10 Cilt. İstanbul: Şamil Yayınları, 2006.
38. Tûsî, Ebû Nasr Serrâc. el-Lüma’. thk. Abdülhalim Mahmud. Mısır: Dâru’l-Kütübü’l-Hadîs, 1380/1960.
39. Üçer, Halil İbrahim. “İslam Düşünce Tarihi İçin Bir Dönemlendirme Önerisi”. İslam Düşünce Atlası. ed. Halil İbrahim Üçer. İstanbul: Konya Büyükşehir Belediyesi Kültür Yayınları, 3. Basım, 2019.
40. Yakıt, İsmail. “Mevlânâ’da Aşk-Ahlak İlişkisi”. Uluslararası Mevlânâ Sempuzyumu Bildirileri. C. 2. İstanbul: Motto, 2010.
41. Yoldaş, Emre Can. Erken Dönem Tasavvuf Tarihinde Âdâb Geleneğinin İncelenmesi. Ankara: Ankara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 2025.
42. Zebîdî, Muhammed Murteza el-Hüseynî. Tâcu’l-arûs min cevâhiri’l-kâmûs. Kuveyt: Vizâratü’l-İrşâd, 1422/2001.