Ortaçağ İslâm Tarihçiliğinde Eleştiri Kültürüne Bir Örnek: İbnü’l-Esîr’in İbnü’l-Cevzî’ye Tenkitleri

Öz

Eleştiri, ilmî ve fikrî üretimin mevcudiyet gösterdiği her dönemde varlığını sürdürerek köklü bir gelenek teşkil etmiştir. İlmî çalışmaların tabiatı gereği tenkit faaliyeti, geçmişte olduğu gibi bundan sonra da bilimin ayrılmaz bir bileşeni olma vasfını koruyacaktır. İslâm ilim geleneğinde ulemâ nezdinde yaygın bir metodoloji olan eleştiri, Ortaçağ İslâm dünyasında muhtelif tezahürlerle vücut bulmuştur. Belirli bir görüşe muhalefet etme ve ilgili delilleri geçersiz kılma gayesiyle telif edilen reddiye türündeki eserler, söz konusu faaliyetin en somut örnekleri arasındadır. Bununla birlikte tenkit kültürü yalnızca reddiyelerle sınırlı kalmamış, cerh ve ta‘dîl başta olmak üzere farklı disiplinlerdeki kapsamlı telifatlarda da kendisine yer bulmuştur. Ayrıca sultanlara ve âlimlere yönelik tenkitler de yapılmıştır. Âlimler arası tenkitlere bakıldığında Şâfiî müverrih İzzü’d-dîn İbnü’l-Esîr’in (öl. 630/1233) el-Kâmil fi’t-târîh adlı umumî tarih kitabında Hanbelî âlim Ebü’l-Ferec İbnü’l-Cevzî’ye (öl. 597/1201) yönelttiği tenkitler dikkat çekici bir mahiyet arz etmektedir. İbnü’l-Esîr’in, eserini kaleme alırken 11. yüzyıldan sonraki hadiseler için İbnü’l-Cevzî’nin el-Muntazam fî târîhi’l-mülûk ve’l-ümem’inden geniş ölçüde istifade ettiği görülmektedir. İbnü’l-Esîr’in el-Kâmil adlı hacimli eserini tetkik neticesinde, İbnü’l-Cevzî’ye yönelik altı müstakil eleştirisinin bulunduğu saptanmıştır. İbnü’l-Esîr, bu tenkitlerinde muhatabını yalnızca ilmî hatalarla değil, aynı zamanda mezhebî saiklerle hareket etmekle de itham etmektedir. Bununla birlikte ilgili eleştirilerin temelinde mezhepler arası mücadelenin belirleyici bir unsur olduğu müşahede edilmektedir. Nitekim Irak Büveyhîlerinin son hükümdarı meselesi ve Bağdâd’daki meteorolojik hadiselere dair eleştiriler ilmî bağlamda öne çıkmaktadır. Münekkit, Hanbelî âlim İbnü’l-Cevzî’nin, Şâfiî ulemâdan Ahmed el-Gazzâlî ve Abdülkerîm es-Sem‘ânî’ye yönelik tutumunu mezhebî saiklerden kaynaklandığını vurgulamaktadır. Söz konusu mezhebî tenkitlerin arka planında Şâfiî-Eş‘arî ile Hanbelî mücadelesinin yattığı söylenebilir. Netice itibarıyla mezhebî aidiyetin tenkitler üzerindeki rolü, Ortaçağ İslâm tarih yazıcılığında eleştirinin unsurlarından biri olduğunu göstermektedir. Bu çalışmada İbnü’l-Esîr’in İbnü’l-Cevzî’ye yönelttiği eleştiriler, iki müellifin metinleri mukayese edilerek tetkik edilmekte ve tenkitlerin arka planındaki dinamikler değerlendirilmektedir.

Anahtar Kelimeler

• Ortaçağ tarihi
• İslâm tarihçiliği
• İbnü’l-Esîr
• İbnü’l-Cevzî
• el-Kâmil fi’t-târîh
• eleştiri
• Mezhep taassubu

An Example of the Culture of Criticism in Medieval Islamic Historiography: Ibn al-Athīr’s Criticisms of Ibn al-Jawzī

Öz

Criticism has constituted a deeply rooted tradition by maintaining its presence in every period in which scholarly and intellectual production has flourished. By its very nature, critical inquiry will continue to retain its status as an indispensable component of scientific activity, as it has in the past. In the Islamic scholarly tradition, criticism, as a widely adopted methodology among the ʿulamāʾ, manifested itself in various forms throughout the medieval Islamic world. Works composed in the genre of raddiyya (refutation), written with the aim of opposing a particular view and refuting its evidences, represent some of the most concrete examples of this activity. Nevertheless, the culture of criticism was not confined solely to raddiyyas; it also found expression in extensive scholarly works across various disciplines, most notably in the field of “jarḥ wa-taʿdīl”. Moreover, critiques were also levelled against both the sultans and the scholarly class. When examining critiques among scholars, the observations directed by the Shāfiʿī historian ʿIzz al-Dīn Ibn al-Athīr (d. 630/1233) against the Ḥanbalī scholar Abū al-Faraj Ibn al-Jawzī (d. 597/1201) in his universal chronicle al-Kāmil fī al-tārīkh stand out as particularly noteworthy. It is evident that, while composing his work, Ibn al-Athīr made extensive use of Ibn al-Jawzī’s al-Muntaẓam fī tārīkh al-mulūk wa al-umam, particularly for events following the eleventh century. A detailed examination of Ibn al-Athīr’s voluminous work al-Kāmil reveals the presence of six distinct criticisms directed at Ibn al-Jawzī. In these critiques, Ibn al-Athīr accuses his interlocutor not only of scholarly errors but also of acting upon sectarian motives. Nevertheless, it is observed that inter-sectarian rivalry constituted a determining factor underlying the aforementioned criticisms. Indeed, the issue concerning the last ruler of the Būyids of Iraq and the critiques related to meteorological phenomena in Baghdād stand out within a scholarly framework. The critic emphasizes that the Ḥanbalī scholar Ibn al-Jawzī’s attitude toward the Shāfiʿī scholars Aḥmad al-Ghazzālī and ʿAbd al-Karīm al-Samʿānī stemmed from sectarian considerations. It may thus be argued that the background of these sectarian critiques lies in the broader contestation between the Shāfiʿī-Ashʿarī and Ḥanbalī traditions. Ultimately, the role of sectarian affiliation in shaping these critiques demonstrates that it constituted one of the defining elements of criticism in medieval Islamic historiography. This study examines the criticisms directed by Ibn al-Athīr at Ibn al-Jawzī through a comparative analysis of the two authors’ texts and evaluates the underlying dynamics of these critiques.

Anahtar Kelimeler

• Medieval history
• Islamic historiography
• Ibn al-Athīr
• Ibn al-Jawzī
• al-Kāmil fi al-Tārīkh
• criticism
• sectarianism

Kaynakça

1. Abdülazîz ed-Dûrî. İslam Tarih Yazıcılığı: Müslümanlarda Tarih İlminin Doğuşu. İstanbul: Albaraka Yayınları, 2023.
2. Arı, Mehmet Salih. “Selçuklu Tarihi Kaynağı Olarak Bağdat Tarih Yazıcılığı: İbnü’l-Cevzî’nin Tarih Metodolojisi Örneği.” II. Uluslararası Selçuklu Kültür ve Medeniyeti Sempozyumu Selçuklularda Bilim ve Düşünce (19-21 Ekim 2011 Konya). 4/11-33. Konya: Selçuklu Belediyesi, 2013.
3. Âşıkkutlu, Emin. “Cerh ve Ta‘dîl.” Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi 7/394-401. İstanbul: TDV Yayınları, 1993.
4. Ayaz, Fatih Yahya. Memlükler’de Tarih ve Tarihçiler. Ankara: Türk Tarih Kurumu, 2020.
5. Birışık, Abdulhamit. “İbnü’l-Cevzî, Ebü’l-Ferec. Tefsir İlmindeki Yeri.” Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi 20/550-551. İstanbul: TDV Yayınları, 1999.
6. Efendioğlu, Mehmet. “Sem‘ânî, Abdülkerîm b. Muhammed.” Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi 36/461-462. İstanbul: TDV Yayınları, 2009.
7. Emiroğlu, Nagihan. “Bahrî Memlükler Döneminde Hanbelî-Eşarî Münasebetleri.” IBAD Sosyal Bilimler Dergisi 5 (2019), 458-470. https://doi.org/10.21733/ibad.632228
8. Er, Rahmi. “Tenkit.” Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi 40/458-461. İstanbul: TDV Yayınları, 2011.

9. Eren, Mehmet. “İbnü’l-Cevzî Gazzâlî’ye Yönelik Eleştirileri.” Uluslararası Modern Çağ ve Gazzâlî Sempozyumu: Bildiriler Kitabı. 371-385. Isparta: Süleyman Demirel Üniversitesi İlahiyat Fakültesi, 2014.
10. Günaltay, M. Şemseddin. İslam Tarihinin Kaynakları -Tarih ve Müverrihler-. haz. Yüksel Kanar. İstanbul: Endülüs Yayınları, 1991.
11. Hatîb el-Bağdâdî. Târîhu Medîneti’s-selâm. thk. Beşşâr Avvâd Ma‘rûf. 13. cilt. Dârü’l-Garbi’l-İslâmî, Beyrut 2001.
12. Hatiboğlu, İbrahim. “İbnü’l-Cevzî, Ebü’l-Ferec. Hadis İlmindeki Yeri.” Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi 20/550. İstanbul 1999.
13. Hinz, Walther. “İslâm’da Ölçü Sistemleri.” çev. Acar Sevim, Türklük Araştırmaları Dergisi 5 (1989): 1-82.
14. Historians of the Middle East. ed. Bernard Lewis - M. Holt. London: Oxford University Press, 1962.
15. Hizmetli, Sabri. İslâm Tarihçiliği Üzerine. Ankara: Diyanet İşleri Başkanlığı Yayınları, 1991.
16. Humphreys, R. Stephen. İslam Tarih Metodolojisi -Bir Sosyal Tarih Uygulaması-, çev. Mürteza Bedir - Fuat Aydın. İstanbul: Litera Yayıncılık, 2004.
17. İbn Ebû Ya‘lâ. Tabakâtü’l-Hanâbile. nşr. Muhammed Hâmid el-Fıkî, 2. cilt. Kahire: Matbaatü’s-Sünneti’l-Muhammediyye, 1952.
18. İbn Kesîr. el-Bidâye ve’n-nihâye: Büyük İslâm Tarihi. çev. Mehmet Keskin. 12-13. ciltler. İstanbul: Çağrı Yayınları, 1995.
19. İbnü’l-Cevzî. el-Muntazam fî târîhi’l-mülûk ve’l-ümem. thk. Muhammed Abdülkâdir Atâ - Mustafa Abdülkâdir Atâ. 1-18. ciltler. Beyrut: Dârü’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1992.
20. İbnü’l-Cevzî. el-Muntazam fî târîhi’l-ümem’de Selçuklular (H. 430-485=1038-1092). çev. Ali Sevim. Ankara: Türk Tarih Kurumu, 2011.
21. İbnü’l-Cevzî. er-Reddu ale’l-müte‘assibi’l-‘anîd el-mâni‘ min zemmi Yezîd. thk. Heysem Abdüsselam Muhammed. Beyrut: Dârü’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1426/2005.
22. İbnü’l-Cevzî. Kuruluşundan XII. Yüzyılın İkinci Yarısına Kadar Bağdat ve Ebu’l Ferec İbnu’l-Cevzi. haz. ve çev. Hüseyin Polat, Ankara: Türk Tarih Kurumu, 2019.
23. İbnü’l-Esîr. el-Kâmil fi’t-târîh. thk. Ömer Abdüsselâm Tedmurî. 1-11. ciltler. Beyrut: Dârü’l-Kütübi’l-Arabî, 2012.
24. İbnü’l-Esîr. İslâm Tarihi: el-Kâmil fi’t-Târîh Tercümesi. çev. Komisyon. 1-12. ciltler. İstanbul: Bahar Yayınları, 1987.
25. İbnü’l-Esîr. The Annals of the Saljuq Turks: Selections from al-Kāmil fī’l-Ta’rīkh of ‘Izz al-Dīn İbn al-Athīr. trans. D. S. Richards. London: Routledge, 2002.
26. Kallek, Cengiz. “Ebû Ya‘lâ el-Ferrâ.” Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi 10/253-255. İstanbul: TDV Yayınları, 1994.
27. Kara, Seyfullah. Büyük Selçuklular ve Mezhep Kavgaları. İstanbul: İz Yayıncılık, 2009.
28. Kaymak, Suat. Abbasi Halifesi el-Kaim Biemrillah ve Dönemi (1031-1075). Yüksek Lisans tezi, Marmara Üniversitesi, Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü, İstanbul, 2014.
29. Kaymak, Suat. Selçuklular Döneminde Bağdâd’da Mezhep Mücadeleleri (1055-1152). Doktora tezi, Mimar Sinan Güzel Sanatlar Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, İstanbul, 2022.
30. Koca, Ferhat. İslam Hukuk Tarihinde Selefî Söylem: Hanbelî Mezhebi. Ankara: Ankara Okulu Yayınları, 2011.
31. Koç, İsa. Mezhepler Arası Mücadele -Hanbelîlik-Eş‘arîlik İlişkisi-. İstanbul: Klasik Yayınları, 2021.
32. Kurtuluş, Rıza. “Tenkit. Fars Edebiyatı.” Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi 40/461-462. İstanbul: TDV Yayınları, 2011.
33. Meisami, Julie Scott. Persian Historiography to the End of the Twelfth Century. Edinburgh: Edinburgh University Press, 1999.
34. Mneymneh, Hassan. Büveyhîler Devleti Tarihi. çev. Tarık Akarsu. İstanbul: Selenge Yayınları, 2021.
35. Ocak, Ahmet. Selçukluların Dinî Siyaseti (1040-1092). İstanbul: Tarih ve Tabiat Vakfı Yayınları, 2002.
36. Öz, Şaban. İlk Siyer Kaynakları ve Müellifleri. İstanbul: İSAR Vakfı, 2008.
37. Özaydın, Abdülkerim. “el-Kâmil.” Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi 24/281-283. İstanbul: TDV Yayınları, 2001.
38. Özaydın, Abdülkerim. “İbnü’l-Esîr, İzzeddin.” Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi 21/26-27. İstanbul: TDV Yayınları, 2000.
39. Özgüdenli, Osman G.. “Ortaçağ Tarihinin Kaynakları.” Tarih Metodu. ed. Zekeriya Kurşun. 101-130. Eskişehir: Anadolu Üniversitesi Yayınları, 2011.
40. Özgüdenli, Osman G.. “XII-XIV. Yüzyıllarda Anadolu’da Tarih Yazıcılığı.” Prof. Dr. Erdoğan Merçil’e Armağan: 75. Doğum Yılı 50. Akademik Yılı. ed. Emine Uyumaz vd. 258-284. İstanbul: Bilge Kültür Sanat, 2013.
41. Polat, Ziya. “Cizreli Bir Alim: İbnü’l Esîr.” Tarih Okulu Dergisi 34 (2018): 87-107. http://dx.doi.org/10.14225/Joh1252
42. Robinson, Chase F.. Müslümanlarda Tarihyazımı, çev. Kadir Purde. İstanbul: Albaraka Yayınları, 2026.
43. Rosenthal, Franz. A History of Muslim Historiography. Leiden: E. J. Brill, 1968.
44. Sıbt İbnü’l-Cevzî. Mir’âtü’z-zamân fî tevârîhi’l-â‘yân. thk. Muhammed Enes el-Hinn - Kâmil Muhammed el-Herrât. 18. cilt. Dımaşk: er-Risâletü’l-Alemiyye, 2013.
45. Sinanoğlu, Mustafa. “Reddiye.” Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi 34/516-521. İstanbul: TDV Yayınları, 2007.
46. Somogyi, Joseph de. “Ibn al-Jauzī’s School of Historiography.” Acta Orientalia 6/1-3 (1956): 207-214.
47. Somogyi, Joseph de. “The Kitāb al-Muntaẓam of Ibn al-Jauzī.” Journal of the Royal Asiatic Society (1932): 49-76.
48. Şahin, Emrah. “Bağdat’tan Dımaşk’a Uzanan Bir Ulema Ailesi: Cevzîler.” OAD: Ortaçağ Araştırmaları Dergisi 8/1 (2025), 210-228. https://doi.org/10.48120/oad.1612425.
49. Şâkir Mustafa. Târîhu’l-‘Arabî ve’l-mü’errihûn. 1-4. ciltler. Beyrut: Dârü'l-İlm li'l-Melâyin, 1983-1993.
50. Şeşen, Ramazan. Müslümanlarda Tarih-Coğrafya Yazıcılığı. İstanbul: İSAR Vakfı Yayınları, 1998.
51. Tiyek, Münevver. “6/12. Asırda Eleştiri Kültürü: Ebu’l-Ferec İbnu’l-Cevzî’nin Ebu Saʿd es-Semʿânîye Yönelttiği Eleştiriler Üzerine Bir Analiz.” Hicri Altıncı Asrın İslâmî İlimlerin Gelişmesindeki Yeri Uluslararası Sempozyumu: Özet Kitapçığı. 105-106. İstanbul: İDAV Yayınları, 2025.
52. Topaloğlu, Bekir. “Telbîsü İblîs.” Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi 40/394-396. İstanbul: TDV Yayınları, 2011.
53. Toru, Ümüt. “Eş‘arîlik-Hanbelîlik Farklılaşmasının Toplumsal Yansımaları.” Cumhuriyet İlahiyat Dergisi 22/1 (2018): 259-292. https://doi.org/10.18505/cuid.402943
54. Türk Dil Kurumu Sözlüğü. Erişim 15 Nisan 2026. https://sozluk.gov.tr/
55. Uçman, Abdullah. “Tenkit. Türk Edebiyatı.” Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 40/462-465. İstanbul: TDV Yayınları, 2011.
56. Uludağ, Süleyman. “Ahmed el-Gazzâlî.” Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi 2/70. İstanbul: TDV Yayınları, 1989.
57. Uludağ, Süleyman. “Bâtın İlmi.” Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi 5/188-189. İstanbul: TDV Yayınları, 1992.
58. Uludağ, Süleyman. “Keşf.” Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi 25/315-317. Ankara: TDV Yayınları, 2022.
59. Uludağ, Süleyman. “Mârifet.” Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi 28/54-56. Ankara: TDV Yayınları, 2003.
60. Uludağ, Süleyman. “Müşâhede.” Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi 32/152-153. İstanbul: TDV Yayınları, 2006.
61. Yalçın, Mehmet Fatih. “İktisâdî Buhranlar Üzerinden Sultan Eleştirisi: Makrîzî ve İgâsetü’l-‘ümme Adlı Eseri.” İslâm İlim ve Düşünce Tarihinde Eleştiri Geleneği. ed. Engin Sezai. 60-79. İstanbul: Endülüs Yayınları, 2019.
62. Yavuz, Yusuf Şevki - Casim Avcı. “İbnü’l-Cevzî, Ebü’l-Ferec.” Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi 20/543-549. İstanbul: TDV Yayınları, 1999.
63. Yavuz, Yusuf Şevki. “İbn Akīl, Ebü’l-Vefâ.” Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi 19/301-302. İstanbul: TDV Yayınları, 1999.
64. Yıldız, Kemal. “İbnü’l-Bennâ el-Bağdâdî.” Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi 20/529-530. İstanbul: TDV Yayınları, 1999.
65. Yılmaz, Harun. Ebü’l-Ferec İbnü’l-Cevzî. İstanbul: Siyer Yayınları, 2022.