Ahmed er-Rassâs’ın Mesâʾilü’l-Hâdeviyye fî’t-tenbîh ʿalâ isbâti’l-meziyye ʿalâ meẕhebi’z-Zeydiyye İsimli Risalesi -Neşir ve Değerlendirme-

Öz

Bu makale, Ahmed b. el-Hasen er-Rassâs’ın (öl. 621/1224) Mesâʾilü’l-Hâdeviyye adlı risalesini tahkik etmekte ve metnin zât ile zâta nispet edilen hükümler arasındaki ayrımı hangi kavramsal adımlarla kurduğunu incelemektedir. Çalışmanın amacı, risalenin mezâyâ (zât üzerine ilave sıfat ve hükümler) anlayışını Yemen Zeydî kelâmı içinde nasıl temellendirdiğini ortaya koymak ve metnin zât-sıfat tartışmalarındaki işlevini belirlemektir. Risale, sıfatların zâta zâidliği meselesini yalnızca ilâhî sıfatlar bahsiyle sınırlı tutmaz. Mümkün varlığın Yaratıcı’ya muhtaçlığını, fâillik kavramını ve hükümlerin ontolojik zeminini aynı tartışma hattında ele alır. Araştırmada tahkik ile içerik analizi birlikte yürütülmüştür. Çalışmanın neşir kısmında San‘â’daki Mektebetü’l-Câmii’l-Kebîr’in el-Mektebetü’l-Garbiyye bölümünde 752/3 numarada kayıtlı bulunan ve katalog kaydında Ahmed b. el-Hasen er-Rassâs’a nispet edilen ulaşılabilen tek yazma nüsha esas alınmış, okuma güçlükleri ve muhtemel istinsah problemleri dipnotlarda gösterilmiştir. Metnin istidlâl örgüsü, risalede kullanılan kavramlar korunarak tahlil edilmiştir. İnceleme üç noktaya yoğunlaşır. Birincisi, âlemin Yaratıcı’ya muhtaçlığının “ma‘lûm” veya “mevcûd” oluşa değil, “imkân”a dayandırılmasıdır. Bu yaklaşım, vücûb ve imkân gibi yüklemlerin zâtın aynısı olarak değil, zâta nispet edilen hüküm düzeyinde değerlendirilmesini gerektirir. İkincisi, fâil-fiil ve âlim-câhil örnekleri üzerinden kurulan muhakemedir. Risale, farkı yalnızca zât farkına indirgeyen açıklamaların teselsüle yol açtığını veya açıklayıcı olmayan tekrar ifadelerine dönüştüğünü ileri sürer. Üçüncüsü, bu ayrımın mezâyâ nazariyesine bağlanma biçimidir. Metin, aklın zorunlu gördüğü ayrımların zâta eklenen nitelikler (meziyye) kabul edilmeden temellendirilemeyeceğini savunur ve mezâyâyı bu ontolojik ayrımın bir sonucu olarak konumlandırır. Sonuç olarak çalışma, Mesâʾilü’l-Hâdeviyye’nin Yemen Zeydî kelâmında mezâyâ tartışmasını, zât-hüküm ayrımını merkeze alan bir istidlâl düzeni içinde kurduğunu ve bu yönüyle yalnızca sıfatlar bahsinin tamamlayıcısı değil, kavramsal bir çerçeve metni niteliği taşıdığını göstermektedir.

Anahtar Kelimeler

• Kelâm
• Zeydîlik
• Ahmed er-Rassâs
• Mesâʾilü’l-Hâdeviyye
• mezâyâ nazariyesi
• zât-hüküm ayrımı

Destekleyen Kurum

Bu çalışma TÜBİTAK tarafından desteklenen “İslâm’da Dinî Düşüncenin Teorik Açıdan Temellendirilmesi: Kelam ve Fıkıh Usûlünün Birikimi Kapsamında Disiplinler Arası İnceleme [Proje No.: 124K143]” adlı proje kapsamında üretilmiştir.

Proje Numarası

Project No.: 124K143

A Critical Edition and Analysis of Aḥmad al-Raṣṣāṣ’ Masāʾil al-Hādawiyya fī l-tanbīh ʿalā ithbāt al-maziyya ʿalā madhhab al-Zaydiyya

Öz

This article presents a critical edition of Aḥmad ibn al-Ḥasan al-Raṣṣāṣ’ (d. 621/1224) treatise, Masāʾil al-Hādawiyya, and investigates the conceptual steps through which the text establishes the distinction between the essence (dhāt) and the properties (aḥkām) attributed to the essence. The study aims to demonstrate how the treatise grounds the concept of mazāyā (the attributes and properties that are added to the essence) within Yemeni Zaydī kalām and to determine the text’s role in debates concerning the essence and attributes. The treatise does not limit the issue of the addition of attributes to the essence solely to the discussion of divine attributes. Instead, it addresses the dependence of possible beings on the Creator, the concept of agency, and the ontological foundation of properties within the same line of argument. The study combines textual criticism with content analysis. The critical edition in the study is based on the only accessible manuscript, registered under no. 752/3 at al-Maktaba al-Gharbiyya section of Maktabat Jāmiʿ al-Kabīr at Ṣanʿāʾ and attributed in the catalogue record to Aḥmad b. al-Ḥasan al-Raṣṣāṣ; reading difficulties and potential copying errors are documented in the footnotes. The text’s argumentative structure was analyzed while preserving the original conceptual terminology. The study focuses on three main points. First, it demonstrates that the universe’s dependence on the Creator is grounded not in being maʿlūm (known) or mawjūd (existing) but in imkān (possibility). This approach requires that predicates such as wujūb (necessity) and imkān (possibility) be evaluated not as the essence itself but as properties attributed to the essence. Second, it analyzes the reasoning established through the examples of the agent-action and the knower-ignorant, showing that explanations reducing the difference solely to essence result in circularity or repetitive statements lacking clarification. Third, it concerns the manner in which this distinction is linked to the theory of attributes. The treatise argues that distinctions deemed necessary by reason cannot be grounded without accepting them as attributes added to the essence, and thus positions attributes as a consequence of this ontological distinction. In conclusion, the study demonstrates that Masāʾil al-Hādawiyya constructs the discussion of attributes in Yemeni Zaydī kalām within a system of reasoning centered on the essence-attribute distinction, providing a conceptual framework for the discourse rather than merely supplementing the chapter on attributes.

Anahtar Kelimeler

• Kalām
• Zaydiyya
• Aḥmad al-Raṣṣāṣ
• Masāʾil al-Hādawiyya
• the theory of mazāyā
• the essence-property (ḥukm) distinction

Destekleyen Kurum

This study was produced within the scope of the project titled “The Theoretical Foundations of Religious Thought in Islam: An Interdisciplinary Examination within the Context of the Accumulated Knowledge of Kalām and Fiqh Usūl [Project No.: 124K143],” supported by TÜBİTAK.

Proje Numarası

Project No.: 124K143

Kaynakça

1. Ansari, Hassan vd. “Yemen’de Zeydî Kelâm”. çev. Orhan Şener Koloğlu. Başlangıçtan Günümüze İslâm Kelâmı. ed. Sabine Schmidtke. 617-641. İstanbul: Küre Yayınları, 2020.
2. Ansari, Hassan vd. “A Manual of Zaydī Muʿtazilī Dogmatic Texts from Early Sixth/Twelfth-Century Iran”. Shii Studies Review 7 (2023), 157-364. https://doi.org/10.1163/24682470-12340098
3. Arıkaner, Yusuf. “4./10. yy’da Zeydî-Mu‘tezilî Düşüncede Arazlar: İbnü’d-Dâî ve Ḥaḳāʾiḳu’l-aʿrâż Risâlesi (İnceleme ve Tahkik)”. Van İlahiyat Dergisi 12/21 (Aralık 2024), 8-35. https://doi.org/10.54893/vanid.1527678
4. Brockelmann, Carl. History of the Arabic Written Tradition. 2 cilt. çev. Joep Lameer. Leiden - Boston: Brill, 2016.
5. Boşnak, Muhammed. Behşemiyye’de Ahvâl Teorisi. İstanbul: Kitap Dünyası, 2025.
6. Cündârî, Safiyyüddin Ahmed b. Abdillah. el-Câmiʿu’l-vecîz fî vefeyâti’l-ʿulemâʾ ẕevî’t-tebrîz min senet 532-858 h. thk. Muhammed Ahmed Tâhir el-Hâc. San‘â: Câmiatü San‘â, 1428/2007.
7. Cündârî, Safiyyüddin Ahmed b. Abdillah. Terâcimü’r-ricâli’l-meẕkûrîn fî Şerḥi’l-Ezhâr. San‘â: Mektebetü’l-İmâm Zeyd b. Ali, ZA 636-01, 13-41.
8. Çetin, Serkan. Zeydî-Mu‘tezilî Kelâmı: Hasen er-Rassâs Örneği. İstanbul: Klasik Yayınları, 2025.

9. Ekva‘, İsmâil b. Ali. Hiceru’l-ʿilm ve meʿâḳiluhû fi’l-Yemen. 5 Cilt. Beyrut - Dımaşk: Dâru’l-Fikri’l-Muâsır - Dâru'l-Fikr, 1989.
10. Frank, Richard M. “Ebû Hâşim’in Ahvâl Teorisi: Yapısı ve İşlevi”. çev. Hayrettin Nebi Güdekli. Marmara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 46 (2014), 225-236. https://doi.org/10.15370/muifd.00559
11. Güdekli, Hayrettin Nebi. Ebû Hâşim el-Cübbâî’nin Zât-Sıfat İlişkisine Yaklaşımı: Haller Teorisi. İstanbul: Marmara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2008.
12. Hibşî, Abdullah Muhammed. Meṣâdıru’l-fikri’l-İslâmî fî’l-Yemen. Abu Dabi: el-Mecmau’s-Sekāfî, 2004.
13. Hüseynî, Muhammed b. Şerefüddin b. Abdillah. Meṣâdıru ʿilmi’l-kelâmi’z-Zeydî: Bibliyûġrâfya li’l-maṭbûʿ ve’l-maḫṭûṭ ḥattâ ḳ. 9h./15m. Riyad: Dâru Fâris, 1443/2022.
14. Hüseynî, Seyyid Ahmed. Müʾellefâtü’z-Zeydiyye. Kum: Mektebetü Âyetullâh el-Uzmâ el-Mar‘aşî en-Necefî, 1413 H.
15. İbrâhim b. el-Kāsım b. el-İmâm el-Müeyyed-billâh. Ṭabaḳātü’z-Zeydiyyeti’l-kübrâ (el-ḳısmu’s̱-s̱âlis̱): Bülûġu’l-murâd ilâ maʿrifeti’l-isnâd. thk. Abdüsselâm b. Abbâs el-Vecîh. San‘â: Müessesetü’l-İmâm Zeyd b. Ali es-Sekāfiyye, 1421/2001.
16. İbn Di‘sem, Ebû Firâs İbn Di‘sem b. Ebî Amr es-San‘ânî. es-Sîretü’ş-şerîfetü’l-Manṣûriyye: Sîretü’l-İmâm ʿAbdillâh b. Ḥamza 593-614 h. thk. Abdülganî Mahmûd Abdülâtî. Beyrut: Dâru’l-Fikri’l-Muâsır, 1414/1993.
17. İbn Ebi’r-Ricâl, Şihâbüddin Ahmed b. Sâlih. Maṭlaʿu’l-büdûr ve mecmaʿu’l-buḥûr fî terâcimi ricâli’z-Zeydiyye. 4 cilt. thk. Abdürrakīb Mutahhar Muhammed Hacer. Sa‘de: Merkezü Ehli’l-Beyt li’d-Dirâsâti’l-İslâmiyye, 1425/2004.
18. İbn Muzaffer, Muhammed b. Ahmed b. Yahyâ. Kitâbü’t-türcümâni’l-müfettiḥ li-semerâti ekmâmi’l-büstâni’l-câmiʿ li-esmâʾi cemâhîri’ṣ-ṣaḥâbe ve’t-tâbiʿîn ve’l-eʾimmeti’s-sâbiḳīne’l-hâdîn ve fuḳahâʾi’l-ümme ve etbâʿihimü’r-râşidîn ve ʿulemâʾi’l-fünûni’l-mürşidîn ve ʿulemâʾi’s-sûʾi’l-muʿânidîne’l-müfsidîn ve’l-fevâʾidi’ş-şevârid elletî terûḳu’n-nâẓırîn. Princeton, NJ: Princeton University Library, YMDI 0209, 5-250.
19. İbnü’l-Melâhimî, Rükneddin Mahmûd b. Muhammed el-Hârizmî. Kitâbü’l-Muʿtemed fî uṣûli’d-dîn. nşr. Wilferd Madelung - Martin McDermott. London: Al-Hoda, 1991.
20. Îsevî, Ahmed Muhammed vd. (haz.). Fihrisü’l-maḫṭûṭâti’l-Yemeniyye li-Dâri’l-Maḫṭûṭât ve’l-Mektebeti’l-Ġarbiyye bi’l-Câmiʿi’l-kebîr bi-Ṣanʿâʾ. 2 cilt. Kum: Mektebetü Âyetullâh el-Uzmâ el-Mar‘aşî en-Necefî el-Kübrâ, 1384 HŞ./2005.
21. Kāsımî, Abdullah b. el-Hasen b. Yahyâ ed-Dahyânî. el-Cevâhiru’l-muḍîʾe fî terâcimi baʿżi ricâli’z-Zeydiyye. San‘â: Mektebetü Zeyd b. Ali es-Sekāfiyye, ZA 205-05, 1-83.
22. Kehhâle, Ömer Rızâ. Muʿcemü’l-müʾellifîn: Terâcimü muṣannifî’l-kütübi’l-ʿArabiyye. 15 cilt. Beyrut: Mektebetü’l-Müsennâ - Dâru İhyâi’t-Türâsi’l-Arabî, 1957.
23. Koloğlu, Orhan Şener. Cübbâîler’in Kelâm Sistemi. İstanbul: İSAM Yayınları, 2017.
24. Koloğlu, Orhan Şener. “Ebû Hâşim el-Cübbâî’nin Ahvâl Teorisi Üzerine Bazı Mülahazalar”. Uludağ Üniversitesi İlâhiyat Fakültesi Dergisi 16/2 (2007), 195-214. https://izlik.org/JA53BX89PX
25. Koloğlu, Orhan Şener. “Rassâs”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. EK-2/413-415. Ankara: TDV Yayınları, 2019.
26. Köksal, Emre. “İlk Dönem Mu‘tezile Kelâmında Zât-Sıfat İlişkisi -Sıfat, Mânâ ve Ahvâl Kavramları Üzerinden Bir Değerlendirme-”. Süleyman Demirel Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 1/40 (2018), 235-249. https://izlik.org/JA96ZF74HM
27. Mânkdîm Şeşdîv, Taʿlîḳ ʿalâ Şerḥi’l-Uṣûli’l-ḫamse. thk. Abdülkerîm Osmân. Kahire: Mektebetü Vehbe, 1996.
28. Mansûr-billâh Abdullah b. Hamza b. Süleymân. “Cevâbü mesâʾil seʾele ʿanhâ eş-Şeyḫu’l-fâḍıl el-ʿâlim Aḥmed b. el-Ḥasen er-Raṣṣâṣ”. Mecmûʿu resâʾili’l-İmâm el-Manṣûr-billâh ʿAbdillâh b. Ḥamza (el-ḳısmü’ s̱- s̱ânî). 29-34. thk. Abdüsselâm b. Abbâs el-Vecîh. San‘â: Müessesetü’l-İmâm Zeyd b. Ali es-Sekāfiyye, 1423/2002.
29. Muhallî, Hüsâmeddin Ebû Abdillah Humeyd eş-Şehîd b. Ahmed b. Muhammed. el-Ḥadâʾiḳu’l-verdiyye fî menâḳıbi eʾimmeti’z-Zeydiyye. 2 cilt. thk. Murtazâ b. Zeyd el-Mahatverî el-Hasenî. San‘â: Mektebetü Merkezi Bedr el-İlmî ve’s-Sekāfî, 1423/2002.
30. Necrânî, Takıyyüddin Muhtâr b. Mahmûd el-Ucâlî. el-Kâmil fi’l-istiḳṣâʾ fîmâ beleġanâ min kelâmi’l-ḳudemâʾ. thk. Seyyid Muhammed eş-Şâhid. Kahire: el-Meclisü’l-A‘lâ li’ş-Şuûni’l-İslâmiyye 1420/1999.
31. Nîsâbûrî, Ebû Reşîd. fi’t-Tevḥîd (Dîvânü’l-uṣûl?). thk. M. Abdülhâdî Ebû Rîde. Kahire: Vizâretü’s-Sekāfe, 1969.
32. Nîsâbûrî, Ebû Reşîd. el-Mesâʾil fi’l-ḫilâf beyne’l-Baṣriyyîn ve’l-Baġdâdiyyîn. thk. Ma‘n Ziyâde – Rıdvân es-Seyyid. Beyrut: Ma‘hedü’l-İnmâi’l-Arabî, 1979.
33. Özerol, Mehmet Fatih. “Behşemiyye ile Hüseyniyye Ekolleri Arasındaki Görüş Ayrılıkları”. Kilitbahir 16 (Mart 2020), 121-143. https://doi.org/10.5281/zenodo.3714213
34. Özerol, Mehmet Fatih. Mutezile’de Tevhid: Son Büyük Mutezilî İbnü’l-Melâhimî’nin Düşünce Sisteminde Tevhid. Bursa: Emin Yayınları, 2019.
35. Rahmetî, Muhammed Kâzım. ez-Zeydiyye fî Îrân. çev. Mustafa Ahmed el-Bekkûr. Beyrut: el-Merkezü’l-Arabî li’l-Ebhâs ve Dirâseti’s-Siyâsât, 2020.
36. Rassâs, Ebû Muhammed el-Hasen b. Muhammed. Keyfiyyetü keşfi’l-aḥkâm ve’ṣ-ṣıfât ʿan ḫaṣâʾiṣi’l-müʾes̱s̱irât ve’l-muḳteżiyât. thk. Serkan Çetin - Yusuf Arıkaner - A. İskender Sarıca. Bursa: Emin Yayınları, 2021.
37. Rassâs, Ebû Muhammed el-Hasen b. Muhammed. el-Mûcez fî uṣûli’d-dîn. Riyad: Mektebetü’l-Melik Abdülazîz el-Âmme, 2691, 112a-120b.
38. Rassâs, Ebü’l-Hasen Ahmed b. el-Hasen b. Muhammed. Miṣbâḥu’l-ʿulûm fî maʿrifeti’l-Ḥayyi’l-Ḳayyûm. thk. Murtazâ b. Zeyd el-Mahatverî el-Hasenî. San‘â: Mektebetü Bedr li’t-Tıbâa ve’n-Neşr ve’t-Tevzî‘, 2. Basım, 1424/2003.
39. Rassâs, Ebü’l-Hasen Ahmed b. el-Hasen b. Muhammed. ed-Dürerü’l-manẓûmât fî silki’l-aḥkâm ve’ṣ-ṣıfât. San‘â: el-Câmiu’l-Kebîr, el-Mektebetü’l-Garbiyye, 752/4, 38b-42a.
40. Rassâs, Ebü’l-Hasen Ahmed b. el-Hasen b. Muhammed. Mesâʾilü’l-Hâdeviyye fî’t-tenbîh ʿalâ is̱bâti’l-meziyye ʿalâ meẕhebi’z-Zeydiyye. San‘â: el-Câmiu’l-Kebîr, el-Mektebetü’l-Garbiyye, 752/3, 36a-38a.
41. Rassâs el-Hafîd, Ebü’l-Hasen Ahmed b. Muhammed b. el-Hasen. el-Kâşif li-beṣâʾiri’l-ekyâs ʿan meẕâhibi’l-Ḳaderiyyeti’l-ercâs. Riyad: Mektebetü Câmiati Muhammed b. Suûd, 2550.
42. Şâmî, Ahmed b. Muhammed. Târîḫu’l-Yemeni’l-fikrî fî’l-ʿaṣri’l-ʿAbbâsî. 4 cilt. Beyrut: Dâru’n-Nefâis, 1407/1987.
43. Şerefî, Ahmed b. Muhammed b. Salâh. Şerḥu’l-Esâsi’l-kebîr: Şifâʾu ṣudûri’n-nâs bi-şerḥi’l-Esâs. thk. Ahmed Atâullah Ârif. Yemen: Dâru’l-Hikmeti’l-Yemeniyye, 1991.
44. Thiele, Jan. “Ebû Hâşim el-Cübbâî’nin (ö. 321/933) ‘Hâller’ (Ahvâl) Teorisi ve Bunun Eş‘arî Kelâmcılar Tarafından Uyarlanması”. çev. Orhan Şener Koloğlu. Başlangıçtan Günümüze İslâm Kelâmı. ed. Sabine Schmidtke. 481-505. İstanbul: Küre Yayınları, 2020.
45. Thiele, Jan. Theologie in der jemenitischen Zaydiyya: Die Naturphilosophischen Überlegungen des al-Ḥasan ar-Raṣṣāṣ. Leiden - Boston: Brill, 2013.
46. Thiele, Jan. “Theological Compendia in Late 6th/12th and Early 7th/13th Century Zaydism: al-Ḥasan al-Raṣṣāṣ’s K. al-Taḥṣīl and Its Commentaries”. Theological Rationalism in Medieval Islam: New Sources and Perspectives. ed. Lukas Muehlethaler - Gregor Schwarb - Sabine Schmidtke. 23-57. Leuven: Peeters, 2018.
47. Vecîh, Abdüsselâm b. Abbâs. Aʿlâmü’l-müʾellifîne’z-Zeydiyye. 2 Cilt. San‘â: Müessesetü’l-İmâm Zeyd b. Ali es-Sekāfiyye, 2. Basım, 1439/2018.
48. Yahyâ b. el-Hüseyn es-San‘ânî. Kitâbü’ṭ-Ṭabaḳāt fî ẕikri faḍli’l-ʿulemâʾ ve ʿilmihim ve muṣannefâtihim ve’s-senâʾ ʿaleyhim mimmen ʿâṣarahû’l-muṣannif raḥimehu’llâhu teʿâlâ el-maʿrûf bi-smi’l-Müsteṭâb. 2 cilt. thk. Abdürrakīb Mutahhar Muhammed Hacer. San‘â: Merkezü’t-Türâs ve’l-Buhûsi’l-Yemenî, 1442/2021.
49. Zeyd b. Alî, Ebü’l-Hüseyn Zeyd b. Alî Zeynilâbidîn. “Kitâbü’l-Îmân”. Mecmûʿu kütüb ve resâʾili’l-İmâmi’l-aʿẓam emîri’l-müʾminîn Zeyd b. ʿAlî b. el-Ḥüseyn b. ʿAlî b. Ebî Ṭâlib. thk. İbrâhim Yahyâ ed-Dersî el-Hamzî. 122-176. Sa‘de: Merkezü Ehli’l-Beyt li’d-Dirâsâti’l-İslâmiyye, 1422/2001.
50. Ziriklî, Hayruddin. el-Aʿlâm: Ḳāmûsü terâcim li-eşheri’r-ricâl ve’n-nisâʾ mine’l-ʿArab ve’l-müstaʿribîn ve’l-müsteşriḳīn. 8 cilt. Beyrut: Dâru’l-İlm li’l-Melâyîn, 15. basım, 2002.