Tefsirin Dayandığı Kaynakların Rivayet Tefsirine Dahil Olup Olmaması Açısından Analizi

Öz

Rivayet tefsiri en genel anlamıyla “rivayete dayalı tefsir” iken daha dar anlamıyla “Kur’an’ın Kur’an’la, sünnetle, sahabe ve tâbiûn sözleriyle tefsiri” demektir. Tefsir ile meşgul olan âlimler, ilk dönemlerden itibaren, ayetlere dair nakle dayalı ve nispeten daha nesnel açıklamaları, müfessirin kendi içtihadıyla ortaya koyduğu öznel açıklamalardan ayrı değerlendirmiş ve bu iki yöntem için farklı kavramlar geliştirmiştir. Bu kavramlar arasında rivayet ve dirayet tefsiri de yer almaktadır. Bu iki kavram erken ve klasik dönemden itibaren çeşitli aşamalardan geçerek teşekkül etmiş, 19. yüzyıl ve sonrasında yaygınlık kazanmıştır. Ancak bu kavramların muhtevası hakkında netlik ve birlik oluşmamıştır. Rivayet ve dirayet tefsiri şeklindeki ayrımın net sınırlara sahip olmaması, bu tefsir çeşitlerini besleyen kaynaklara dair sınıflandırmaya da etki etmiş ve konuyla ilgili birbirinden farklı değerlendirmeler ortaya çıkmıştır. Bu çalışmada, rivayet tefsiri olarak adlandırılan yöntemin kaynaklarına dair serdedilen fikirler tartışılmakta ve konu hakkında birtakım yeni öneriler sunulmaktadır. Rivayet tefsirinin kavramsallaşması daha çok sonraki devirlerde gerçekleştiği için çalışmada ekseriyetle son dönem ve günümüz tefsir çalışmaları esas alınmış, yer yer klasik kaynaklara da müracaat edilmiştir. Veri toplama, veri analizi, yorumlama ve karşılaştırma yöntemlerinin uygulandığı çalışma neticesinde Hz. Peygamber’in tefsir amaçlı sözleri, sahabenin sebeb-i nüzul ve gaybî konular gibi reye kapalı beyanları ile sahabe ve tâbiûnun icmâsı dışında rivayet tefsirinin kaynakları hakkında bir ittifakın olmadığı görülmüştür. Kur’an’ın Kur’an’la tefsirinin, sebeb-i vürudu tefsir olmayan hadislerin, sahabenin içtihada dayalı yorumlarının, tâbiûn ve sonraki müfessirlerin tefsirinin, dilsel-kültürel-tarihî veriler ile İsrâiliyat’ın rivayet tefsiri sayılıp sayılmayacağı noktasındaki tartışmalar devam etmektedir. Bu tartışmaların temelinde rivayet tefsirine yüklenen anlamın yattığı düşünülmektedir. Diğer bir deyişle tefsir ilminde “rivayet” kavramının hâlâ belirsizliğini sürdürmesi, rivayet tefsirinin kaynakları hakkındaki tartışmaları da beraberinde getirmektedir. Bu makalede rivayet tefsirinin kaynakları olarak takdim edilen verilerin kendi içinde yeniden tasnif edilmesinin gerekliliği ortaya konmuş ve buna dair bazı çözüm önerileri sunulmuştur. Bu çalışmayla ortaya konulan sonuçların, ayrıca sözü edilen kaynakların tasnifine dair tekliflerin, rivayet tefsiri kavramının daha belirgin bir muhteva elde etmesi noktasında etkili olacağı düşünülmektedir.

Anahtar Kelimeler

• Tefsir
• Rivayet Tefsiri
• Kur’an’ın Kur’an’la Tefsiri
• Sahabe Tefsiri
• Tâbiûn Tefsiri
• İsrâiliyat.

An Analysis of Sources Underpinning the Exegesis with Respect to Their Inclusion in Narrative Exegesis

Öz

The term “narrative exegesis” broadly refers to “exegesis based on narrations,” while in a narrower sense, it means “the interpretation of the Qurʾān Qurʾān using the Qurʾān  itself, the Sunnah, and the words of the Companions of the Prophet and Successors.” The distinction between narration-based and insight-based exegesis, which aims to separate relatively objective explanations of verses from subjective interpretations derived from the exegete’s own ijtihād (independent reasoning) does not have clear boundaries. This lack of clarity has also affected the classification of the sources for these types of exegesis and has led to different scholarly evaluations. This study discusses perspectives regarding the sources of the method known as rivāyat tafsīr and offers some new suggestions. Since the conceptualization of rivāyat tafsīr has primarily developed in recent years, the analysis is relies mainly on contemporary studies, with occasional references to classical sources. The application of data collection, data analysis, interpretation, and comparison methods demonstrates that there is no consensus on the sources of ḥadīt̲h exegesis aside from the words of the Prophet for the purpose of exegesis, the statements of the Companions that are not oppen to interpretation (such as the reason for revelation and unseen matters) and the consensus of the Companions and their followers. Ongoing debates address whether the interpretation of the Qurʾān  by the Qurʾān, ḥadīt̲hs unrelated to reasons for revelation, the Companions' interpretations based on ijtihād, the interpretations of the Successors and later exegetes, as well as linguistic-cultural-historical data, and Isrāʾīlīyāt can be classified as narrative exegesis. It is hypothesized that these debates are fundamentally based on the definition attributed to narrative interpretation. In other words, the conceptual ambiguity surrounding the concept of “narrative” remains a subject of ongoing debate in the science of interpretation to fuel discussion about the sources of narrative interpretation. This article highlights the need to reclassify the data identified as sources of narrative exegesis and proposes several solutions. The findings and the proposed classification of sources are expected to contribute to resolving certain issues related to narrative exegesis.

Anahtar Kelimeler

• Exegesis
• Narrative Exegesis
• Exegesis of the Quran by the Quran
• Exegesis of the Companions
• Exegesis of the Followers
• Israiliyat.

Kaynakça

1. Abdullah, Müsâid Müslim. Eseru’t-tetavvuri’l-fikrî fi’t-tefsîr fi’l-’asri’l-Abbâsî. Beyrut: Müessesetü’r-Risâle, 1405.
2. Aghayev, Murad. “Hz. Âdem Kıssası Ekseninde Taberî Tefsirinde İsrâiliyat”. İlahiyat Akademi: Altı Aylık Uluslararası Akademik Araştırma Dergisi 19 (2024), 285-320. https://doi.org/10.52886/ilak.1371326
3. Ahmed b. Hanbel. el-Müsned. thk. Şuayb Arnaût, Adil Mürşid. 45 Cilt. Beyrut: Müessesetü’r-Risâle, 1421.
4. Akdemir, Salih. “Cumhuriyet Döneminde Yayınlanan Türkçe Telif ve Tercüme Tefsirler Üzerine Bir Değerlendirme”. İslâmî Araştırmalar 2/8 (1988), 17-34.
5. Aksakal, Zeynep Nermin. “Tefsir-Akıl İlişkisi: Rivayet Tefsirinde Dirayet”. Akıl Kitabı 7: Mantık, Metafizik, Ahlak, Din, İnanç ve Dilde Akıl. ed. Turgut Akyüz. 231-266. İstanbul: Ravza Yayınları, 2021.
6. Albayrak, Halis. Kur’ân’ın Bütünlüğü Üzerine. İstanbul: Şule Yay., 2. Baskı., 1993.
7. Aydar, Hidayet. “Kültürlerarası Bir Bilgi Köprüsü Olarak İsrailiyat ve Osmanlı Halk Kültüründeki Yansımaları”. The Journal of Academic Social Science Studies 6/8 (2013), 93-109. http://dx.doi.org/10.9761/JASSS1954
8. Aydın, Muhammed. “‘Rivayet Tefsiri’ Kavramı ve Kur’an’ın Kur’an ile Tefsiri: Eleştirel Bir Yaklaşım”. Sakarya Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 20 (Şubat 2009), 1-32.

9. Aygün, Abdullah. “Tefsirlerin Rivayet ve Dirayet Ayrımının Sorunları”. Gümüşhane Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi IV/8 (2015), 141-160.
10. Babaî, Ali Ekber. “Taberî’nin Tefsiri ve Tefsir Metodu”. Misbah: İslamî Düşünce ve Araştırma Dergisi 3/7-8 (2014), 27-52.
11. Bazmool, Muhammed b. Ömer b. Sâlim. et-Tefsîr bi’l-me’sûr: Mefhûmuhû ve envâ’uhû ve kavâ’ıduhû. Kahire: Dârü’l-İstikâme, 1433.
12. Birışık, Abdülhamit. “İsrâiliyat”. TDV İslâm Ansiklopedisi. 23/199-202. İstanbul: İSAM Yayınları, 2001.
13. Birışık, Abdülhamit. “Tefsir İlminin Ortaya Çıkışı ve Diğer İslami İlimlerle İlişkisi”. Temel İslâm İlimlerinin Ortaya Çıkışı ve Birbirleriyle İlişkileri. ed. İlyas Çelebi. 17-102. İstanbul: Ensar Neşriyat, 2014.
14. Buhârî, Muhammed b. İsmâil. Ṣaḥîḥu’l-Buḫârî. thk. Muṣṭafa Dîb el-Buġâ. Dımaşk: Dâru İbn Kes̱îr; Dâru’l-Yemâme, 5. Basım, 1414/1993.
15. Cerrahoğlu, İsmail. Tefsir Tarihi. 2 Cilt. Ankara: Fecr Yayınları, 1996.
16. Cerrahoğlu, İsmail. Tefsir Usûlü. Ankara: TDV Yayınları, 10. Baskı., 1995.
17. Çalışkan Başer, Hatice Merve. “Mukâtil b. Süleymân’ın Tefsir Yönteminden Hareketle Tefsirde Rivayet-Dirayet Ayrımının İmkânı Üzerine”. Artuklu Akademi: Mardin Artuklu Üniversitesi İlahiyat Bilimleri Fakültesi Dergisi 10/1 (2023), 17-30. https://doi.org/10.34247/artukluakademi.1269481
18. Çalışkan, İsmail. “Tefsir Tarihi Tasavvurunun Yeniden İnşa Edilmesinin Gerekliliği Üzerine”. İslâmiyât 8/1 (2005), 11-24.
19. Demir, Serkan. “Merfû Rivâyetlerin Mahiyetinin Kur’an’ın Anlaşılmasına Etkisi”. İslam ve Yorum II: Temel Tartışmalar, İmkânlar ve Sorunlar. ed. Saffet Sancaklı vd. 2/553-562. Malatya: İnönü Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Yayınları, 2018.
20. Demirci, Muhsin. Tefsir Tarihi. İstanbul: İFAV Yayınları, 91. Baskı., 2024.
21. Demirci, Muhsin. Tefsir Terimleri Sözlüğü. İstanbul: İFAV Yayınları, 6. Basım, 2017.
22. Demirci, Muhsin. Tefsir Usulü ve Tarihi. İstanbul: İFAV Yayınları, 1998.
23. Ebû Şehbe, Muhammed b. Muhammed. el-İsrâiliyyât ve’l-mevdûât fî kütübi’t-tefsîr. b.y.: Mektebetü’s-Sünne, ts.
24. Efendioğlu, Mehmet. “Rivayet”. Diyanet İslam Ansiklopedisi. 35/135-137. İstanbul: TDV Yayınları, 2008.
25. Ersöz, Resul. İslâm Tefsir Ekolleri. İstanbul: Ensar Neşriyat, 2022.
26. Ezherî, Muhammed b. Ahmed. Tehzîbu’l-luğa. thk. Muhammed ʿAvd Mirʿab. 8 Cilt. Beyrut: Dâru İhyâi’t-Turâsi’l-ʿArabî, 2001.
27. Gengil, Veysel. “Taberî ve Mâtürîdî’den Hareketle Farklı Bir Tasnif Denemesi: Ehl-i Hadîs Ehl-i Re’y Tefsirleri”. Kilis 7 Aralık Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 7/1 (2020), 113-152. http://dx.doi.org/10.46353/k7auifd.639319
28. Gülle, Sıtkı. “Rivâyet ve Dirâyet Yöntemleri Açısından Taberî Tefsîri Hakkında Bir Değerlendirme”. EKEV Akademi Dergisi - Sosyal Bilimler 8/19 (2004), 265-280.
29. Gümüş, Sadrettin. Kur’ân Tefsîrinin Kaynakları. b.y.: Kayıhan Yayınları, 1990.
30. Hamîdullah, Muhammed. “İslâmî İlimlerde İsrâiliyât Yâhut Gayr-ı İslâmî Menşeli Rivâyetler”. çev. İbrahim Canan. Atatürk Üniversitesi İslâmî İlimler Fakültesi Dergisi 2 (1977), 295-319.
31. Hatiboğlu, İbrahim. “İsrâiliyat”. TDV İslâm Ansiklopedisi. 23/195-199. İstanbul: İSAM Yayınları, 2001.
32. İbn Fâris. Muʿcemu mekâyîsi’l-luğa. thk. ʿAbdusselâm Muhammed Hârûn. Beyrut: Dârü’l-Fikr, 2. Baskı., 1389.
33. İbn Haldûn. el-’İber ve dîvânu’l-mubtedeʾ ve’l-haber fî târîhî’l-ʿArab ve’l-Berber ve men âserahum min zevî’ş-şeʾni’l-ekber. thk. Halîl Şehâde. 8 Cilt. Beyrut: Dârü’l-Fikr, 1408/1988.
34. İbn Kayyim el-Cevziyye. et-Tibyân fî aḳsâmi’l-Ḳur’ân. thk. Muḥammed Ḥâmid el-Faḳî. Beyrut: Dârü’l-Ma’rife, 1378.
35. İbn Kayyim el-Cevziyye. İğâs̱etu’l-lehfân min maṣâîdi’ş-şeyṭân. thk. Muḥammed Ḥâmid el-Faḳî. 2 Cilt. Riyad: Mektebetu’l-Maʿârif, ts.
36. İbn Kayyim el-Cevziyye. İ‘lâmü’l-müvaḳḳı‘în ‘an rabbi’l-‘âlemîn. thk. M. Abdüsselam İbrahim. 4 Cilt. Beyrut: Dârü’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1411.
37. İbn Kesîr, Ebü’l-Fidâ. Tefsîru’l-Ḳur’âni’l-ʿAẓîm. thk. Sâmî b. Muḥammed Selâme. 8 Cilt. Riyad: Dâru Ṭaybe, 2. Baskı., 1420/1999.
38. İbn Teymiyye, Takıyyüddîn. Mecmûʿu’l-fetâvâ. thk. ʿAbdurraḥmân b. Muḥammed. Medine: Mecmaʿ el-Melik Faḥd, 1425.
39. İbn Teymiyye, Takıyyüddîn. Mukaddime fî uṣûli’t-tefsîr. Beyrut: Dâru Mektebeti’l-Hayât, 1490/1980.
40. İbnü’l-Arabî, Ebû Bekir. Aḥkâmu’l-Ḳurʾân. 4 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-ʿİlmiyye, 1424.
41. Karagöz, Mustafa. “Tefsirde Rivayet-Dirayet Ayırımının Ortaya Çıkışı ve Mahiyeti”. Bilimname 5 (Şubat 2024), 45-60.
42. Karaoğlan, Arslan. “Tefsirlerde Rivâyet ve Dirâyet Ayrımının Objektifliği Sorunsalı”. UMDE: Dini Tetkikler Dergisi 6/1 (2023), 1-30. https://doi.org/10.54122/umde.1232131
43. Karataş, Ali. Tefsir Geleneğinde Rivayet. Ankara: Fecr Yayınları, 2021.
44. Karataş, Ali. “Tefsir İlminde Rivayet Algısı”. Din Bilimleri Akademik Araştırma Dergisi 18/1 (2018), 21-57.
45. Karataş, Ali - Dinç, Ömer. “Rivayet Tefsirinin Bir Yöntem Olup Olmadığı Meselesi Üzerine Bir Değerlendirme”. Tefsirde Rivayet Eksenli Okumaların Kritiği. ed. Abdurrahman Ensari vd. 107-131. Mardin: Mardin Artuklu Üniversitesi Yayınları, 2021.
46. Kattân, Mennâ’ Halîl. Mebâhis fî ulûmi’l-Kur’ân. b.y.: Mektebetü’l-Maʿârif, 3. Baskı., 1421.
47. Kaya, Mesut. Çağdaş Tefsirlerde İsrâiliyata Yaklaşım ve Kitab-ı Mukaddes Bilgilerinin Kullanımı. Konya: Necmettin Erbakan Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 2013.
48. Kaya, Mesut. “Rivayet ve Dirayet Arasında Süyûti’nin Tefsirleri Üzerine Bir Değerlendirme”. Bir Memlük Bilgini Celaleddin es-Süyûtî. ed. Sezai Engin. Ankara: Eski Yeni Yayınları, 2023.
49. Koç, Mehmet Akif. Erken Dönem Tefsir Faaliyetleri:İbn Ebî Hâtim (öl. 327/939) Tefsiri Örneğinde Bir Literatür İncelemesi. Ankara: Kitâbiyât yay., 2003.
50. Koç, Mehmet Akif. “Tefsirde Keyfiliğin Çaresi: Tefsir Rivâyetleri”. Tefsire Akademik Yaklaşımlar. ed. Mehmet Akif Koç. Ankara: Otto Yayınları, 3. Baskı., 2020.
51. Koç, Mehmet Akif - Pak, Zekeriya. “Rivayet Ağırlıklı Tefsirler”. Kur’an İlimleri ve Tefsir Tarihi El Kitabı. ed. Mehmet Akif Koç. Ankara: Grafiker Yay., 2021.
52. Kuzudişli, Ali. “el-Kütüb’ten ‘İsrailiyat’a Bir Kavramın Tarih İçindeki Yolculuğu”. Cumhuriyet Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 16/1 (2012), 131-164.
53. Maden, Gülhan. “Erken Dönem Tefsir-Te’vîl Kavramsallaşmasının Terminolojik Dönüşümü: Tefsirde Rivâyet-Dirâyet Ayrımının Kökenlerine Dair Bir İnceleme”. Türkiye İlahiyat Araştırmaları Dergisi 10/1 (2026), 442-463. https://doi.org/10.32711/tiad.1831954
54. Maden, Gülhan. “Nakle Dayalı Tefsirin Mahiyeti: Kavramsal Bir Netleştirme Denemesi”. Dinbilimleri Akademik Araştırma Dergisi 26/2 (26 Haziran 2026), 1199-1224. https://doi.org/10.33415/daad.1901316
55. Mâtürîdî. Tefsîru’l-Mâtürîdî. thk. Mecdî Bâselûm. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-ʿİlmiyye, 2005.
56. Neccâr, Cemal Mustafa Abdülhamid Abdülvehhâb. et-Tefsîr bi’l-me’sûr. Kahire: Matbaatü’l-Huseyn el-İslâmiyye, 1419.
57. Nîsâbûrî. el-Müstedrek ale’ṣ-ṣaḥîḥayn. Beyrut: Dârü’l-kütübi’l-ilmiyye, 1990.
58. Öğmüş, Harun. “Taberî Tefsirinin Şiirle İstişhâd Yöntemi Açısından Değerlendirilmesi”. Bir Müfessir Olarak Muhammed b. Cerîr et-Taberî Sempozyumu. 89-100. Konya: y.y., 2010.
59. Öztürk, Mustafa. “Kur’an’ın Kur’an’la Tefsiri: Bir Mahiyet Soruşturması”. Çukurova Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 8/2 (2008), 1-20.
60. Polat, Fethi Ahmet. “Dirâyet Ağırlıklı Tefsirler”. Kur’an İlimleri ve Tefsir Tarihi El Kitabı. ed. Mehmet Akif Koç. 171-220. Ankara: Grafiker Yayınları, 2021.
61. Polat, Salahattin. “Mürsel”. TDV İslâm Ansiklopedisi. 32/52-54. İstanbul: İSAM Yayınları, 2006.
62. Reyhanlıoğlu, Hilal. Rivayet Tefsirleri Tasnifi ve Pratikteki Sorunları. İstanbul: Kitap Dünyası, 2025.
63. Sâbûnî, Muhammed Ali. et-Tibyân fî ’ulûmi’l-Kur’ân. Tahran: Dâru İhsân, 2003.
64. Sâlih, Subhî. Mebâhis fî ulûmi’l-Kur’ân. b.y.: Dârul-İlm li’l-Melâyîn, 24. Baskı., 2000.
65. Sıcak, Ahmet Sait. Kur’an Tefsirinde Öznellik. İstanbul: Marmara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 2013.
66. Süyûtî. el-İtkân fî ʿulûmi’l-Kur’ân. thk. Muhammed Ebû’l-Fadl İbrâhîm. 4 Cilt. b.y.: el-Heyʾetu’l-Mısriyyeti’l-ʿAmme li’l-Kuttâb, 1394/1974.
67. Taberî, Muhammed b. Cerîr. Câmi’u’l-beyân an teʾvîli âyi’l-Kur’ân. thk. Abdullah b. Abdülmuhsin et-Türkî. 26 Cilt. Kahire: Hecr li-Tıbaati’n-Neşr, 2001.
68. Tayyâr, Müsâid b Süleyman. et-Tahrîr fî usûli’t-tefsîr. Merkezu’d-Dirâsât ve’l-Ma’lûmât, 1435.
69. Tayyâr, Müsâid b. Süleyman. “et-Tefsîr Bi’l-Me’sûr ve et-Tefsîr Bi’r-Re’y Kavramları Üzerine Uygulamalı Bir Yaklaşım”. çev. Ahmet Küçük. Marife: Dini Araştırmalar Dergisi [Bilimsel Birikim] 9/2 (2009), 227-240.
70. Tayyâr, Müsâid b Süleyman. Fusûl fî usûli’t-tefsîr. b.y.: Dâru İbni’l-Cevzî, 2. Baskı., 1423.
71. Tayyâr, Müsâid b Süleyman et-. Makâlât fî ’ulûmi’l-Kur’ân ve usûli’t-tefsîr. 2 Cilt. Riyad: Merkezu Tefsîr li’d-Dirâsâti’l-Ḳurʾâniyye, 2. Baskı., 1436.
72. Tayyâr, Müsâid b Süleyman. “Mustalahu’t-tefsîr bi’l-me’sûr: Nakd ve te’sîl”. Merkezü Tefsîr li’d-Dirâsâti’l-Kur’âniyye (Mültekâ Ehli’t-Tefsîr), 1414. https://tafsir.net/article/5388/mstlh-at-tfsyr-balm-athwr-nqd-wt-asyl
73. Turgay, Nurettin. “Tabiunun/Tabiilerin Tefsir İlmindeki Yeri”. Bilimname 8/18 (Ocak 2010), 93-114.
74. Turgut, Ali. Tefsir Usûlü ve Kaynakları. İstanbul: İFAV Yayınları, 1991.
75. Türcan, Saliha. Rivayet Tefsiri Geleneğinin Dönüşümü. Ankara: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 2021.
76. Türcan, Saliha. “Rivayet Tefsiri Geleneğinin Dönüşümünde İbn Kesîr’in Yeri”. Türk Akademik Araştırmalar Dergisi 4/3 (2019), 337-363. https://doi.org/10.30622/tarr.601381
77. Türcan, Zişan. “Hadis Rivayet Geleneği ve Tefsir - Sahîhu’l- Buharî’nin Kitâbu’t-Tefsir’i Örneği-”. Selçuk Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 29 (2010), 249-282.
78. Yücel, Ahmet. Hadis Usulü. İstanbul: Marmara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Yayınları, 42. Basım, 2019.
79. Zarzûr, Adnan Muhammed. Medhal ilâ tefsîri’l-Kur’ân ve ’ulûmîhî. Dımaşk: Dârü’l-Kalem, 2. Baskı., 1419.
80. Zehebî, Muhammed Hüseyin. et-Tefsîr ve’l-müfessirûn. 3 Cilt. Kahire: Mektebetü Vehbe, ts.
81. Zehebî, Şemsüddîn. Menâḳibu’l-İmâm Ebî Ḥanîfe ve sâḥibeyh. thk. Muhammed Zahid el-Kevseri-Ebu’l-Vefâ el-ʾEfğâni. Haydarabad: Lecnetu İḥyâi’l-Meʿârifi’n-Nuʿmâniyye, 1408.
82. Zemahşerî. el-Keşşâf ʿan hakâîkı ğavâmidi’t-tenzîl. 4 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Kitâbi’l-ʿArabî, 1407.
83. Zerkeşî, Bedereddin. el-Burhân fî ʿulûmi’l-Kur’ân. thk. Muhammed Ebu’l-Fadl İbrâhîm. 4 Cilt. b.y.: Dâru ʾİhyâʾi’l-Kutubi’l-ʿArabiyye, 1376/1957.
84. Zürkānî, Muhammed Abdülazîm. Menâhilü’l-ʿirfân fî ʿulûmi’l-Kur’ân. 2 Cilt. b.y.: Matbaatü İsâ el-Bâbî el-Halebî, 3. Baskı., ts.
85. Diyanet İşleri Başkanlığı Kur’an-ı Kerim Meali. Erişim 06 Haziran 2026. https://kuran.diyanet.gov.tr