Kalıp İfadeler/Topoi ve Motifler Ekseninde Hadis Rivayetlerinin Yapısal Analizi

Öz

Hz. Peygamber döneminin dinî ve kültürel mirasını taşıyan hadis metinleri, tarihsel niteliklerinin yanı sıra, aktarım süreçlerinde edebî bir kimlik kazanmış anlatılardır. Anlatıyı güçlendiren kalıplaşmış ifadeler gibi retorik unsurlar, bu metinlerin edebî boyutunu ortaya koymaktadır. Râvilerin estetik algısıyla şekillenen hadisler, yapısal analiz yöntemlerini kullanan araştırmacıların odak noktası haline gelmiştir. Bu makale, hadis ilmine disiplinler arası yaklaşan bir perspektifle, hadislerdeki tekrarlanan kalıp ifadeler ve toposlar üzerinden metinlerin yapısal analizine katkı sağlamayı amaçlamaktadır. Bu yaklaşımda hadisler sadece dinî birer metin değil, aynı zamanda şifahi (sözlü) kültürden süzülüp gelen birer "anlatı" (narrative) olarak ele alınmaktadır. Râvilerin, aktardıkları bir olayın özüne dokunmadan kendi edebî birikimlerini ve zihinlerinde canlanan bazı günlük yaşam sahnelerini metne yansıttıkları değerlendirilmektedir. Bu da doğal olarak tarihî haber niteliğindeki uzun anlatılardan oluşan bazı hadislerin kurgusal özellikler de taşıyan edebî metinler olarak ele alınmasını gerekli kılmaktadır. Ancak kurgusal anlatıların o haberlerin tarihî gerçekliklerine engel olmayacağının da altı çizilmelidir. Çalışmada Batı’da daha çok “kaynak eleştirisi” metoduyla siyer ve meğâzî literatüründeki tarihî rivayetlere uygulanan edebî eleştiri yönteminin hadis rivayetlerine tatbiki teorik zeminde ele alınmıştır. Böylece hadis ilminin tarih ve edebiyat gibi sosyal bilimlerle ilişkisine vurgu yapılmıştır. Çalışma, hadislerin sıhhat değerinden ziyade dilini ve inşa sürecini anlamaya odaklanmayı önermektedir. Bununla bağlantılı olarak kurgusal bir olguyu da içeren ve edebî bir enstrüman olan toposların hadislerin dilini anlamamıza hizmet eden önemli bir araç olabileceği vurgulanmıştır. Bu itibarla hadis metinlerinin geçirdiği edebî ve stilistik dönüşümleri tespit etmenin hadis tarihine yeni bir sistematik yöntem kazandıracağı değerlendirilmektedir. Sonuç olarak hadislerin konularına göre (siyer, ahlak, fezâil, fiten vb.) tasnif edilip kapsamlı bir "topos/motif indeksi" çıkarılmasının onların metinleşme sürecine ve dilinin daha iyi anlaşılmasına yardımcı olacağı tespit edilmiştir.

Anahtar Kelimeler

• Hadis
• Yapısal Analiz
• Edebî Eleştiri
• Topos
• Kurgusal Anlatı

Etik Beyan

Bu makale, 23.05. 2024 tarihinde Ankara’da düzenlenen Çağdaş Hadis Araştırmalarında Yeni Temalar III Panelinde sözlü olarak sunulan ve daha sonra Çağdaş Hadis Araştırmalarında Yeni Temalar (Ankara 2025) adlı kitapta yayınlanan “Kalıp İfadeler ve Motifler Ekseninde Rivayetlerin Yapısal Analizi” adlı tebliğin içeriği geliştirilerek ve kısmen değiştirilerek üretilmiş hâlidir.

A Structural Analysis of Hadith Narratives Based on Stereotypical Expressions, Topoi and Motifs

Öz

Hadith texts, which preserve the religious and cultural heritage of the Prophet's era, are narratives that—along with their historical nature—have acquired a literary identity through the processes of transmission. Rhetorical elements, such as formulaic expressions that enhance narrative strength, reveal the literary dimension of these texts. Hadiths shaped by the aesthetic perception of the transmitters (narrators) have become a focal point for researchers utilizing structural analysis methods. Since hadiths are narrative texts shaped by the literary tastes of the narrators, they have also become a focus of interest for researchers through structural analysis methods. Adopting an interdisciplinary approach to Hadith studies (ʿulūm al-ḥadīth), this article analyzes recurring formulaic expressions and topoi. In this approach, hadīths are regarded not solely as religious texts but also as narratives emerging from an oral cultural milieu. Accordingly, it is argued that transmitters may have incorporated elements from their own literary heritage and familiar scenes from everyday life into the wording of reports, without thereby altering the essential substance of the events they sought to convey. Consequently, this requires treating certain hadiths composed of lengthy, historically informative narratives as literary texts that also feature fictional elements. Nevertheless, it should be emphasized that fictional narratives do not undermine the historical authenticity of these accounts. The study theoretically examines the application of literary criticism—a method typically applied to historical narratives in the West through “source criticism”—to hadith narrations. Thus, it emphasizes the relationship between the science of hadith and social sciences such as history and literature. The study suggests focusing on understanding the language and construction process of hadiths rather than determining their authenticity. In connection with this, it has been emphasized that topoi—which are literary devices that also encompass fictional phenomena—can serve as an important tool for understanding the language of hadiths. In this regard, it is assessed that identifying the literary and stylistic transformations undergone by hadith texts will introduce a new systematic method to the history of hadith. The study concludes that classifying hadiths according to their subjects (such as al-sīrah, al-adab, al-faḍāil, al-fitan, etc.) and compiling a comprehensive “topos/motif index” would aid in better understanding their textualization process and linguistic structure.

Anahtar Kelimeler

• Hadith
• Structural Analysis
• Literary Criticism
• Topos
• Fictional Narrative

Etik Beyan

This article has been produced by expanding and partially revising the paper titled “Structural Analysis of Narrations Axis on Formulaic Expressions and Motifs,” which was orally presented at the New Themes in Contemporary Hadith Studies III Panel held in Ankara on May 23, 2024, and subsequently published in the book titled New Themes in Contemporary Hadith Studies (Ankara 2025).

Kaynakça

1. Ahmed b. Hanbel, Ebû Abdullah. el-Müsned. thk. Şuʿayb Arnaʾûṭ, ʿÂdil Murşid. 45 Cilt. Beyrut: Muessesetu’r-Risâle, 1421.
2. Aktulum, Kubilay. Kalıplaşmış Söylemler: Ortak Yer, Topos, Doksa, Kalıp-Model, Yerleşik Düşünce, Klişe, Stereotip. Konya/İstanbul: Çizgi Yayınları, 2024.
3. Altıntaş, Fatma Betül. Tarihsel Eleştiri Yöntemlerinin Tenkidi ve İslami Rivayetlere Uygulanması Sorunu. Ankara: TDV Yayınları, 2021.
4. Altıntaş, Fatma Betül. “Hadis Alanında Yazılan İngilizce Akademik Makaleler Üzerine Bir Araştırma: Güncel Araştırma Eğilimleri, Ortak Noktalar ve Farklı Yaklaşımlar (2012-2022)”. Eskiyeni 56 (01 Mart 2025), 189-218.
5. Anttila, Jaakko Hämeen. “The Corruption of Christianity: Salmān al-Fārisī’s quest as a paradigmatic model”. Studia Orientalia Electronica 85 (2014), 115-126.
6. Arık, M. Selim. “Hadislerde Kırk Sayılarına Genel Bakış”. İslam Medeniyeti Araştırmaları Dergisi 1/1 (2014), 136-181.
7. Beaumont, Daniel. “Hard-Boiled: Narrative Discourse in Early Muslim Traditions”. Studia Islamica 83 (1996), 5-31.
8. Berg, Herbert. The Development of Exegesis in Early Islam: The Authenticity of Muslim Literature from the Formative Period. London: Routledge, 2000.

9. Beyazyüz Sipahioğlu, Kevser. “Ayman S. Ibrahim. Conversion to Islam Competing Themes in Early Islamic Historiography”. Dîvân Disiplinlerarası Çalışmalar Dergisi 27/52 (01 Ağustos 2022): 179-186.
10. Bloomer, W. Martin. “Topics”. Encyclopedia of Rhetoric (Ed. Thomas O. Sloane). 807-810. Oxford University Press, 2006.
11. Bousset, W. The Anthichrist Legend: A Chapter in Christian and Jewish Folklore. London: Hutchinson and Co., 1896.
12. Buḫârî, Muhammed b. İsmail. el-Câmiʿu’ṣ-ṣaḥîḥ. Riyâḍ: Dâru’s-Selâm, 1421/2000.
13. Calamawy, Sahair El. “Narrative elements in the Ḥadīth literature”. Arabic Literature to the end of the Umayyad Period ( Ed. A. F. L. Beeston, t. M. Johnstone, R. B. Serjeant and G. R. Smith). 308-316. Cambridge University Press, 1983.
14. Collins, John J. The Apocalyptic Imagination: An Introduction to Jewish Apocalyptic Literature. Michigan: Wm. B. Eerdmans, 1998.
15. Conrad, Lawrence I. “Abraha and Muḥammad: Some Observations Apropos of Chronology and Literary ‘topoi’ in the Early Arabic Historical Tradition”. Bulletin of the School of the Oriental and African Studies 50/2 (1987), 225-240.
16. Conrad, Lawrence I. “Seven and the Tasbīʿ. On the implications of numerical symbolism for the study of Medieval Islamic History”. Journal of the Economic and Social History of the Orient 31/1 (1988), 42-73.
17. Cook, David. Studies in Muslim Apocalyptic. New Jersey: The Darwin Press, 2002.
18. Çolak, Yaşar. “İslâm Tarihi Çalışmalarının Batı’daki Tarihsel Gelişimi Üzerine”. Eskişehir Osmangazi Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 6/11 (2019), 89-124.
19. Demir, Mahmut. “Yahudi-Hristiyan Apokaliptik Edebiyatın İslâmî Rivayetlerdeki İzdüşümü: Daniel Apokalipsi’nin İbnu’l-Munādī Versiyonu”. Ankara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 67/1 (01 Mayıs 2026), 13-42.
20. Dere, Ali. Oryantalistlerin Hadise Yaklaşımları-Eleştirel Bir İnceleme-. Ankara: İlahiyât, 2006.
21. DiTommaso, Lorenzo. The Book of Daniel and the Apocryphal Daniel Literature. Leiden: Brill, 2005.
22. Donner, Fred M. “Modern Approaches to Early lslaınic History”. The New Cambridge History of Islam (Ed. Chase F. Robinson). 1/625-647. Cambridge: Cambridge University Press, 2011.
23. Donner, Fred M. Narratives of Islamic Origins-The Beginning of Islamic Historical Writing-. New Jersey: The Darwin Press, 1998.
24. Ebû Dâvûd, Suleymân b. el-Eşʿas̱ es-Sicistânî. es-Sünen Riyâḍ: Dâru’s-Selâm, 1421/2000.
25. Erul, Bünyamin. “Tasarrufati’r-Ruvvat fi Mutuni’l-Merviyyat = Rivayet Metinlerinde Ravilerin Tasarrufları”. Ankara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 42 (2001), 173-312.
26. Fayda, Mustafa. “Fil Vak‘ası”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 13/70-71. İstanbul: TDV Yayınları, 1996.
27. Gündüzöz, Soner. “Modern Bir Retorik Okuması Olarak Hadis Rivayetlerinde Anlatım Tekniklerinin Varlığı Sorunu -Hudeybiye Antlaşması Örneği-”. Marife 11/1 (2011), 29-49.
28. Hagemann, Hannah-Lena. The Khārijites in Early Islamic Historical Tradition: Heroes and Villains. Edinburgh: Edinburgh University Press, 2021.
29. Ḥâkim, Ebû Abdullah Muhammed en-Neysâbûrî. el-Mustedrek ʿale’ṣ-ṣaḥîḥayn. Beyrut: Dâru’l-Kutubi’l-ʿİlmiyye, 1990.
30. Ḥakîm et-Tirmiẕî, Ebû Abdullah Muḥammed b. Alî. İs̱bâtu’l-ʿilel. Rabat: Kulliyetu’l-Âdâb ve’l-ʿUlûmi’l-İnsaniyye, 1998.
31. Ḥakîm et-Tirmiẕî, Ebû Abdullah Muḥammed b. Alî. Nevâdiru’l-uṣûl fî maʿrifeti eḥâdîs̱i’r-rasûl. nşr. Nûruddin Boyacılar. 5 Cilt. Beyrut: Dāru’l-Minhâc, 1436/2015.
32. Hoyland, Robert G. “History, fiction and authorship in the first centuries of Islam”. Writing and Representation in Medieval Islam, Ed. Julia Bray. 16-45. New York: Routledge, 2006.
33. Ibrahim, Ayman S. Conversion to Islam: Competing Themes in Early Islamic Historiography. New York: Oxford University Press, 2021.
34. İbn ʿAsâkir, Ebu’l-Ḳâsım Alî b. el-Ḥuseyn. Târîḫu Dımaşḳ. Tah. Muḥibuddîn Ebû Saʿîd ʿÖmer b. Ġurâme el-ʿAmravî. Beyrut: Dâru’l-Fikr, 1415/1995.
35. İbn Ebî Şeybe, Ebû Bekr Abdullah b. Muhammed. el-Muṣannef. Tah. Saʿd b. Nâṣır b. ʿAbdulazîz. 25 c. Riyâḍ: Dâru Kunûzi’l-İşbîliyâ, 1436/2015.
36. İbn Ḥibbân, Ebû Ḥâtim Muhammed. es̱-S̱iḳât. Haydarâbad: Dâiretu’l-Meʿârif, 1373.
37. İbn Hişâm, Ebû Muhammed Cemâluddîn Abdulmelik b. Hişâm. es-Sîretu’n-nebeviyye. nşr. Mustafa es-Saḳâ vdğr., Beyrut: Dâru’l-Fikr, 1375–1955.
38. İbn İsḥâḳ, Ebû Abdullah Muḥammed b. İsḥâḳ. es-Sîre. nşr. Suheyl Zekkâr. Beyrut: Dâru’l-Fikr, 1398/1978.
39. İbn Saʿd, Ebû ʿAbdullah Muḥammed b. Saʿd. Kitâbu’t-ṭabaḳâti’l-kebîr. nşr. Ali Muhammed ʿÖmer. 11 Cilt. Mısır: Mektebetu’l-Ḫancî, 1421/2001.
40. İbnu’l-Es̱îr, Mecduddîn Ebu’s-Seʿâdât. en-Nihâye fî ġarîbi’l-ḥadîs̱ ve’l-es̱er. nşr. Ṭâhir Ahmed ez-Zâvî, M. Muhammed eṭ-Ṭenâḥî. 5 Cilt. Beyrut: el-Mektebetu’l-ʿİlmiyye, 1399–1979.
41. Kapar, Mehmet Ali. “Eyyâmü’l-Arab”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 12/14-16. İstanbul: TDV Yayınları, 1995.
42. Karacabey, Salih. “Hadislerde Geçen Bazı Sayılar Üzerine Kısa Bir Değerlendirme”. Uludağ Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 6/6 (1994), 103-116.
43. Karim, F. Redhwan. “Extractıng The Hıstorıcal Authentıcıty Of Numbers In The Sı-Ra: The Case Of Khadijah’s Marriage To The Prophet Muhammad”. ReOrient 8/1 (2023), 101-123.
44. Khālidī, Tarif. Images of Muhammad Narratives of the Prophet in Islam Across the Centuries. New York: Doubleday, 2009.
45. Koch, Klaus. The Rediscovery of Apocalyptic (English translation by Margaret Kohl). Naperville: Alec R. Allenson Inc., 1972.
46. Kuzudişli, Ali. “Rivayetlerin Yapısal Analizine Giriş: İbn Sayyad İle İlgili Rivayetler Üzerine Bir Yöntem Uygulaması”. Hadis Tetkikleri Dergisi 7/2 (2009), 85-128.
47. Leder, Stefan. “The Literary Use of the Khabar: A Basic Form of Historical Writing”. The Byzantine and Early Islamic Near East: Volume 1: Problems in the Literary Source Material, Eds. Cameron, Averil, and Lawrence I. Conrad. New Jersey: The Darwin Press, 1992.
48. Maʿmer b. Râşid, Ebû ʿAmr. el-Câmiʿ. thk. Habîburrahmân el-Aʿẓamî. Beyrut: el-Meclisu’l-ʿİlmî, 1403.
49. Mareıke Buss & Jörg Jost. “Rethinking the connection of metaphor and topos”. Interlingüística 13/1 (2002), 275-292.
50. McGinn, Bernard. Visions of the End Apocalyptic Traditions in the Middle Ages. New York: Columbia University Press, 1979.
51. Muḳâtil b. Suleyman, Ebu’l-Hasen. Tefsîru Muḳâtil b. Suleyman. thk. Abdullah Mahmud Şeḥḥâte. Beyrut: Dâru İhyâi’t-Turâs̱i’l-ʿArabî, 1423.
52. Noth, Albrecht. “Iṣfahān-Nihāwand: Eine quellenkritische Studie zur frühİslâmîschen Historiographie”. Zeitschrift der Deutschen Morgenländischen Gesellschaft 118/2 (1968), 274-296.
53. Noth and Lawrance, Albrecht Noth and Lawrance I. Conrad. The Early Arabic Tradition A Source-Critical Study. New Jersey: The Darwin Press, 1994.
54. Nuʿaym b. Ḥammâd, Ebû Abdillah el-Merveẕî. Kitâbu’l-fiten. nşr. Suheyl Zekkâr. Beyrut: Dâru’l-Fikr, ty.
55. Robinson, Chase F. Islamic Historiography. Cambridge: Cambridge University Press, 2003.
56. Rubin, Uri. The eye of the beholder: The life of Muh.ammad as viewed by the early Muslims. A textual analysis. Princeton, New Jersey: The Darwin Press, 1995.
57. Schimmel, Annemarie. Sayıların Gizemi (çev. Mustafa Küpüşoğlu). Kabalcı, ts.
58. Speight, R. Marston. “Narrative Structures in the Hadith”. Journal of Near Eastern Studies 59/4 (2000), 265-271.
59. Stetter, Eckart. Topoi Und Shemata Im Ḥadīṯ. Tübingen, 1965.
60. Ṭaberânî, Ebu’l-Ḳâsım Suleymân b. Ahmed. el-Muʿcemu’l-evsaṭ. nşr. Ṭârık b. ʿİvaḍullah, Abdulmuhsin b. İbrahim, 10 Cilt. Kahire: Dâru’l-Ḥarameyn, 1415/1995.
61. Ṭayâlisî, Ebû Dâvûd Suleymân b. Dâvûd. el-Müsned. nşr. Muhammed b. Abdulmuhsin et-Turkî. Mısır: Dâru Hicr, 1419/1999.
62. Tirmiẕî, Ebû Îsâ Muhammed b. Îsâ. es-Sunen- Riyaḍ: Dâru’s-Selâm, 1421.
63. Vâḳıdî, Muhammed b. ʿÖmer. el-Meġâzî. thk. Marsden Jones. London: Oxford University, 1966.
64. Var, Umut. “‘Pseudo Methodios Süryanice Apokaliptik Metni’nde Son İmparator Toposu”. Milel ve Nihal 21/2 (2024), 205-223.
65. Yılmaz, Rahile. “Robert Marston SPEIGHT”. Hadis Tetkikleri Dergisi 12/1 (2014), 175-179.
66. Yüksel Çamur, Fatma. Anlatıbilim ve Hadis. Ankara: Ankara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yayımlanmamış Doktora Tezi, 2020.
67. Yüksel Çamur, Fatma. “Oryantalist Literatürde İslâmî Rivayetlerin ‘Kurgusallığı’ Meselesi”. Dinbilimleri Akademik Araştırma Dergisi 23/2 (2023), 883-912.
68. Zaroui Pogossian and Sergio La Porta. “Apocalyptic Texts, Transmission of Topoi, and Their Multi-Lingual Background: The Prophecies of Agat‘on and Agat‘angel on the End of the World”. The Embroidered Bible (Eds. Lorenzo DiTommaso Matthias Henze William Adler). Boston: Brill, 2017.