The Influence of Philosophy, Logic and Mathematics on Rhetoric in the Context of Ibn al-Banna al-Marrakushi’s Work al-Rawz al-Marīʿ fī Ṣınāʿati’l-Badīʿ

Öz

This study examines the rational conception of rhetoric developed by Ibn al-Banna al-Marrakushī, one of the preeminent mathematicians of the 14th-century Maghreb, as articulated in his seminal work al-Rawz al-Marīʿ fī Sınāʿati’l-Badīʿ. The research focuses on the direct influence of the Aristotelian logical tradition, the Peripatetic philosophical tradition, and mathematical principles on the author’s theory of rhetoric, his definitions of literary concepts, the classificatory structure of his work, and the art of the badīʿ. The primary objective is to present, from a holistic perspective, Ibn al-Banna’s transformation of rhetoric from a realm of mere literary pleasure, criticism, and stylistic embellishment into a demonstrative discipline grounded in logic, philosophy, and mathematics, and based on rational and universal laws. The methodology involves textual analysis and philosophical-logical conceptual analysis, based primarily on al-Rawz al-Marīʿ and supplemented by examination of his other philosophical and mathematical works. According to the key findings of the study, the author employed the theory of signification in classical logic (mutābaqa, taḍammun, iltizām) and communicative types of reference as a central criterion across the work’s entire classification and categorization system. By positioning the science of rhetoric and eloquence as a theoretical discipline concerned with the clarity of meaning in the mind, and the art of rhetoric as a practical/technical art through which these theoretical principles are conveyed to the audience via language, he distinguished himself from Abū Yaʿqūb al-Sakkākī -a leading figure of the classical Eastern school of rhetoric- and from his other contemporaries in the Maghreb school. Furthermore, Ibn al-Banna draws upon philosophical concepts such as potentiality and actuality, abstraction, and ontological levels of existence. Consistent with the Peripatetic tradition, he adapts the hierarchy of the Five Arts to rhetoric, placing poetry below demonstration (burhān) and oratory, as poetry is based on imagination and imitation rather than truth. The most original conclusion reached by this study, however, is that Ibn al-Banna interprets syllogistic forms and rhetorical figures through his theory of geometric proportion (al-tanāsub al-handasī), thereby transforming the geometric formulation -the ratio of A to B is equal to the ratio of C to D- into a semantic syllogistic structure. Consequently, Ibn al-Banna establishes a semantic proportionality model based on geometric proportion. Ultimately, by integrating mathematical models with classical logical syllogism, he introduces a distinctive epistemological approach to the history of rhetoric.

Anahtar Kelimeler

• Arabic Language and Balāgha
• Ibn al-Banna
• Balāgha
• Badīʿ
• Logic
• Geometric Proportion
• Math
• Signification

İbnü’l-Bennâ el-Merrâküşî’nin er-Ravzü’l-Merîʿ fî Sınâʿati’l-Bedîʿ Adlı Eseri Bağlamında Felsefe, Mantık ve Matematiğin Belagate Etkisi

Öz

Bu araştırmanın konusunu, 14. yüzyıl Mağrip dünyasının seçkin matematikçilerinden biri olan İbnü’l-Bennâ el-Merrâküşî’nin, dönemin felsefî ve ilmî birikimini yansıtan temel eseri er-Ravzü’l-Merîʿ fî Sınâʿati’l-Bedîʿ ekseninde şekillenen rasyonel belagat anlayışı oluşturmaktadır. Çalışmanın kapsamı, Aristotelesçi mantık mirası, Meşşâî felsefe geleneği ve matematiksel ilkelerin; müellifin belagat teorisine, edebî kavram tanımlarına, eserin tasnif yapısına ve bedî sanatlarına olan doğrudan etkilerinin incelenmesiyle sınırlandırılmıştır. Bu çalışmanın temel amacı, İbnü’l-Bennâ’nın belagati, salt edebî zevk, eleştiri ve şekilsel bir süsleme alanı olmaktan çıkarıp onu mantık, felsefe ve matematik temelli, rasyonel ve tümel yasalara dayanan burhanî bir disipline dönüştürme çabasını bütüncül bir perspektifle sunmaktır. Araştırmada yöntem olarak, müellifin er-Ravzü’l-Merîʿ adlı eseri temel alınmakla birlikte felsefe ve matematik içerikli diğer çalışmalarının da incelenmesine dayanan, metin tahlili ve felsefî-mantıksal kavram analizi metodolojisi uygulanmıştır. Araştırma sonucunda ulaşılan temel bulgulara göre müellif, klasik mantığın delalet teorisini (mutabakat, tazammun, iltizam) ve iletişimsel delalet türlerini eserin tüm tasnif ve taksimat yönteminde merkezî bir ölçüt olarak kullanmıştır. Müellif, belâgat ve beyan ilmini zihindeki mananın açıklığıyla ilgilenen teorik bir disiplin, bedîi ise bu nazarî ilkelerin lafızlar vasıtasıyla muhataba ulaştırıldığı pratik/teknik bir sanat olarak konumlandırarak klasik Doğu belagat ekolünün önde gelen ismi Sekkâkî’den ve Mağrip ekolündeki diğer çağdaşlarından ayrılmıştır. Ayrıca müellifin, felsefî düzeyde bilkuvve-bilfiil, soyutlama ve ontolojik varlık mertebelerinden yararlandığı, Meşşâî geleneğe uygun biçimde Beş Sanat hiyerarşisini belagate uyarlayarak şiiri, hakikate değil tahayyül ve taklide dayanması sebebiyle burhan ve hitabetin altında konumlandırdığı görülmüştür. Çalışmanın ulaştığı en özgün sonuç ise İbnü’l-Bennâ’nın, kıyas formlarını ve söz sanatlarını geometrik orantı (tenâsüb-i hendesî) teorisiyle açıklayıp “A’nın B’ye oranı, C’nin D’ye oranına eşittir” biçimindeki geometrik formülasyonu semantik bir kıyas şekline dönüştürmesidir. Dolayısıyla İbnü’l-Bennâ geometrik orantıdan bir tür anlamsal orantı modeline ulaşmıştır. Buna göre müellifin, matematiksel modelleri klasik mantıktaki kıyas formları ile birleştirerek belagat tarihine özgün bir epistemolojik yaklaşım kazandırdığı tespit edilmiştir.

Anahtar Kelimeler

• Arap Dili ve Belagati
• İbnü'l-Bennâ
• Belagat
• Bedi
• Mantık
• Tenasüb-i Hendesî
• Matematik
• Delâlet

Kaynakça

1. Alyût, Müfîde. “Melâmihu Teessüri’s-Sicilmâsî bi’n-Nakdi’l-Ârüstî min hilâli Kitâbi’l-Menzeʿi’l-Bedîʿ”. el-Müdevvene 8/4 (2021), 3423-3442.
2. Benzaari, Adam. “Number Theory in the Medieval Islamic World: The Works of Ibn al-Haytham, Omar Khayyam, and Ibn al-Banna al-Marrakushi”. Department of Mathematics and Statistics Winter (2023), 1-14.
3. Beşşâr b. Bürd. Dîvânu Beşşâr b. Bürd. 4 Cilt. Thk. Muhammed et-Tâhir b. Âşûr. Kahire: Matbaatü Lecneti’t-Teʾlîf ve’t-Terceme ve’n-Neşr, 1966.
4. Boughazi, Hakîm. “Mefâhim Nakdiyye ʿinde İbni’l-Bennâ el-Merrâküşî”. Mecelletü Mekâlîd 5 (2013), 21-32.
5. Boughazi, Hakîm. “Tavzîfü’t-Tenâsübi’l-Hendesî fi’t-Türâsi’l-Belâgî İbnü’l-Bennâ el-Merrâküşî Nemûzecen”. Mecelletü Havliyyâti’t-Türâs 14 (2014), 109-121.
6. Bûzîne, Muhammed Cîlâlî - Devâcî, Abdülkadir Celûl. “el-Fikrü’l-Belâgî ʿinde İbni’l-Bennâ el-Merrâküşî”. Mecelletü’l-İbrahimî li’l-Âdâb ve’l-Ulûmi’l-İnsâniyye 2/1 (2021), 446-473.
7. Bûzîne, Muhammed Cîlâlî. el-Cühûdü’n-Nakdiyye ve’l-Belâgiyye ʿinde İbni’l-Bennâ el-Merrâküşî. Vahran: Câmiatü Vahran, Doktora Tezi, 2014.
8. Bûzîne, Muhammed Cîlâlî - Devâcî, Abdülkadir Celûl. “et-Tenâsübü’l-Kur’ânî ʿinde İbni’l-Bennâ el-Merrâküşî”. el-Mümâresâtü’l-Lügaviyye 11/1 (2020), 44-65.

9. Câhız, Ebû Osmân. el-Mehâsinü ve’l-Ezdâd. Beyrut: Mektebetü’l-Hilâl, 1423/2001.
10. Ceran, İsmail. “Merînîler”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 29/192-199. Ankara: TDV Yayınları, 2004.
11. Ceran, İsmail. “Merînîler Devleti”. The Journal of Academic Social Science Studies 6/2 (2013), 223-268.
12. Cevizci, Ahmet. Felsefe Terimleri Sözlüğü. İstanbul: Paradigma, 2. Basım, 2003.
13. Dayf, Şevkī. el-Belâga: Tatavvur ve Târîh. Kahire: Dârü’l-Maârif, 2. Basım, 2003.
14. Durmuş, İsmail. “Kartâcennî”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 24/518-519. İstanbul: TDV Yayınları, 2001.
15. Ebherî, Esîrüddîn. Ebherî Îsâgûcî ve Şerhi. thk. Ferruh Özpilavcı. İstanbul: Litera Yayıncılık, 3. Basım, 2020.
16. Ebû’l-Esved ed-Düelî. Dîvânu Ebî’l-Esved ed-Düelî. Haz. Ebû Saîd el-Hasen es-Sükerî. Thk. Muhammed Hasan Âl Yâsîn. 2. Basım. Beyrut: Dâr ve Mektebetü’l-Hilâl, 1998.
17. Emiroğlu, İbrahim. Klasik Mantığa Giriş. Ankara: Elis Yayınları, 4. Basım, 2007.
18. Endelüsî, Cemâleddîn. el-Miʿyâr fî Nakdi’l-Eşʿâr. thk. Abdullah Muhammed Hindavi. Mısır: Matbaatü’l-Emâne, 1987.
19. Farida, Meguellati. “eş-Şiʿriyye fî mirâya’t-türâsi’n-nakdiyyi’l-ʿArabî kırâeten fî Kitâb ‘er-Ravzü’l-Merîʿ fî Sınâʿati’l-Bedîʿ li-İbni’l-Bennâ el-Merrâküşî’”. el-Müdevvene 12/2 (2025), 268-288.
20. Fazlıoğlu, İhsan. “İbnü’l-Bennâ el-Merrâküşî”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 20/530-534. İstanbul: TDV Yayınları, 1999.
21. Fettûh, Muhammed Ebü’l-Kasım Abdullah. “İbnü’l-Bennâ el-Merrâküşî Hayâtühû ve Âsârühü’l-İlmiyye” Mecelletü'l-Asâle 5/12 (2025), 285-297.
22. Hacımüftüoğlu, Nasrullah. “Belagat Ekolleri ve Anadolu Belagat Çalışmaları”. Atatürk Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 8 (1988), 115-127.
23. Hafâcî, Ebû Muhammed Abdullah b. Muhammed b. Saʿîd. Sirru’l-Fesâha. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-ʿİlmiyye, 1402/1981.
24. Hansâ, Ümmü Amr. Dîvânu’l-Hansâ. Ed. Hamdu Tammâs. Beyrut: Dâru’l-Maʿrife, 2004
25. Hasırcı, Nazım. Klasik Mantık El Kitabı. Ankara: Araştırma Yayınları, 2017.
26. İslâm, Menâr. “et-Tenâsüb ʿinde İbni’l-Bennâ ve Eserühü fi‘t-Terâbüti’n-Nassî’”, 09 Mart 2019. https://islamanar.com/التناسب-عند-ابن-البناء-المراكشي-وأثر/
27. Kallek, Cengiz. “Kudâme b. Ca‘fer”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 26/311-312. Ankara: TDV Yayınları, 2002.
28. Kartâcennî, Hâzim. Minhâcü’l-Bülegâ ve Sirâcü’l-Üdebâ. thk. Muhammed el-Habîb İbnü’l-Hûcâ. Beyrut: Dârü’l-Garbi’l-İslâmî, 1986.
29. Keskinoğlu, Hatice. “Sekkâkî’nin Hayatı Eserleri; Belagat ve Dil İlimlerindeki Yeri”. Ebu Yakup Sekkâkî’nin Gramer ve Belagat Anlayışı. ed. Tahsin Yurttaş - Abdullah Hacıbekiroğlu. 17-53. Ankara: Fecr Yayınları, 2023.
30. Kılıç, Hülya vd. Ortaöğretim Matematik (Hazırlık Sınıfı). ed. Hülya Gür. Ankara: Millî Eğitim Bakanlığı Yayınları, 2019.
31. Macit, Muhittin. “Teşkîk”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 40/567-568. İstanbul: TDV Yayınları, 2011.
32. Mahmud, Fettûh. “Eseru Nazariyyeti’n-Nakdi’l-Aristî fi’l-Müncezi’l-Belâgî ʿinde İbni’l-Bennâ el-Merrâküşî” 2/10 (2018), 12-25.
33. Merrâküşî, İbnü’l-Bennâ. er-Ravzü’l-Merîʿ fî Sınâʿati’l-Bedîʿ (1). thk. Rıdvan Binşakrûn. Rabat: Dârü’n-Neşri’l-Mağribiyye, 1985.
34. Merrâküşî, İbnü’l-Bennâ. er-Ravzü’l-Merîʿ fî Sınâʿati’l-Bedîʿ (2). thk. Muhammed Abdülvaris. Beyrut: Dârü’l-Kütübi’l-İlmiyye, 2013.
35. Merrâküşî, İbnü’l-Bennâ. Merâsimü’t-Tarîka fî Fehmi’l-Hakîka min Halli’l-Halîka. thk. Râşûkî Ali Ömer. İskenderiye: Dârü’l-Câmiîn, 1416/1996.
36. Merrâküşî, İbnü’l-Bennâ. Telhîsu A’mâli’l-Hisâb. thk. Muhammed Süveysi - Muhammed Abdülcevvad. Tunus: Câmiatü Tûnus, 2014.
37. Nüveyhid, Adil. Muʿcemü’l-Müfessirîn min Sadri’l-İslâm ve hatta’l-ʿAsri’l-Hâdir. 2 Cilt. Beyrut: Müessesetü Nüveyhid, 3. Basım, 1409/1988.
38. Sâidî, Nûrî Kâzım. “Eserü’l-Felsefe ve’l-Mantık fi’l-Belâgati’l-ʿArabiyye -es-Sicilmâsî Ünmûzecen-”. Kırtâs 1 (1439/2018), 195-238.
39. Samsó, Julio. “Ibn al‐Bannāʾ: Abū al‐ʿAbbās Ahmad ibn Muhammad ibn ʿUthmān al‐Azdī al‐Marrākushī”. Springer: The Biographical Encyclopedia of Astronomers. 551-552. New York: Springer, 2007. http://dx.doi.org/10.1007/978-0-387-30400-7_675
40. Sekkâkî, Ebû Yakup. Miftâhu’l-Ulûm: Belâgat. Çev. Zekeriya Çelik. İstanbul: Litera Yayınları, 2017.
41. Sicilmâsî, Ebü’l-Kasım. el-Menzeʿü’l-Bedîʿ fî Tecnîsi Esâlîbi’l-Bedîʿ. thk. Alal Gazi. Rabat: Dârü’l-Maârif, 1401/1980.
42. Taşdelen, Hasan. “Belagat İlmi ve Tarihi”. İslam Medeniyetinde Dil İlimleri: Tarih ve Problemler. ed. İsmail Güler. İstanbul: İSAM Yayınları, 2015.
43. Tüccar, Zülfikar. “İbn Reşîk el-Kayrevânî”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 20/247-249. İstanbul: TDV Yayınları, 1999.
44. Vural, Mehmet. İslam Felsefesi Sözlüğü. Ankara: Elis Yayınları, 2016.
45. Yurttaş, Tahsin. “Ebu Kasım Sicilmâsî’nin Belagat Anlayışı (Belagat-Mantık İlişkisi Bağlamında)”. Dinbilimleri Akademik Araştırma Dergisi 22/2 (30 Eylül 2022), 1001-1028. https://doi.org/10.33415/daad.1123751
46. Yurttaş, Tahsin. “Mantık İlminin Belagata Etkisi”. Mütefekkir 9/17 (15 Haziran 2022), 81-105. https://doi.org/10.30523/mutefekkir.1128626
47. Yurttaş, Tahsin. “Sekkâkî’nin Belagat Tasavvurunda Mantık-Belagat İlişkisi”. Ebu Yakup Sekkâkî’nin Gramer ve Belagat Anlayışı. ed. Tahsin Yurttaş - Abdullah Hacıbekiroğlu. 301-333. Ankara: Fecr Yayınları, 2023.
48. Zervâk, Fuâd. “Eserü’l-Felsefeti’l-Yûnâniyye fi’l-Belâgati’l-ʿArabiyye”. Defâtiru Mahber eş-Şi‘riyye el-Cezâiriyye 3/7 (2018), 130-143.
49. Ziriklî. el-Aʿlâm. Beyrut: Dârü’l-ʻİlm li’l-Melâyîn, 15. Basım, 2002.