The Functional Value of Hadiths in Qur’anic Exegesis: Meaning Construction and Interpretive Layers in Classical Tafsir Trasdition

Öz

In the classical tafsir tradition, the role of hadiths in understanding the Qur'an has been an important area of debate throughout history. Hadiths have assumed various functions, such as explaining concise statements in detail restircting absolute rulings, allocating general statements, and placing the events in the Qur'an in their historical context. This article aims to analyze the functions of hadiths in tafsir and their contribution to the construction of meaning. In the research, the use of hadiths in tafsir is analyzed by using document analysis method. In addition, the interpretive layers of hadiths in exegesis are analyzed. In this context, it is evaluated how hadiths shape Qur'anic verses at literal, metaphorical and mystical levels. Critical perspectives on the use of hadith in exegesis have also been discussed. Problems such as the detachment of hadiths from their context, the inclusion of weak and fabricated narrations in exegesis, and their different interpretations according to sects and schools of thought are examined in the light of classical and modern perspectives. The binding nature of the Sunnah and the epistemological status of hadiths in explaining the Qur'an will be discussed, and the role of hadiths in the context of narration and direct exegesis will be re-evaluated. As a result, the functional value of hadiths in the classical tafsir tradition will be revealed and its contribution to the layers of interpretation of the science of tafsir will be discussed in this context. The study aims to provide an academic framework for reevaluating the role of hadiths in Qur'anic exegesis in terms of both traditional exegetical methodology and modern theories of interpretation.

Anahtar Kelimeler

• Tafsir
• Qur'an
• Hadith
• Commentary
• Meaning

Hadislerin Kur'ân Tefsirindeki Fonksiyonel Değeri: Klasik Tefsir Geleneğinde Anlam İnşası ve Yorumsal Katmanlar

Öz

Klasik tefsir geleneğinde hadislerin Kur’ân’ı anlamadaki rolü, tarih boyunca önemli bir tartışma alanı olmuştur. Hadisler, mücmel ifadeleri açıklama, mutlak hükümlere kayıt getirme, genel ifadeleri tahsis etme ve Kur’ân’daki olayları tarihsel bağlamına yerleştirme gibi çeşitli fonksiyonlar üstlenmiştir. Bu makale, hadislerin tefsirdeki işlevlerini ve anlam inşasına olan katkılarını analiz etmeyi amaçlamaktadır. Araştırmada doküman analiz yöntemi kullanılarak hadislerin tefsirde kullanım biçimleri incelenmiştir. Bunun yanı sıra hadislerin tefsirde oluşturduğu yorumsal katmanlar incelenmiştir. Bu bağlamda, hadislerin literal (zahiri), metaforik (mecazî) ve işârî (tasavvufî) düzeyde Kur’ân ayetlerini nasıl şekillendirdiği değerlendirilmiştir. Ayrıca, tefsirde hadis kullanımına yönelik eleştirel bakış açıları da ele alınmıştır. Hadislerin bağlamından koparılması, zayıf ve uydurma rivayetlerin tefsirde yer alması, mezhep ve düşünce ekollerine göre farklı yorumlanması gibi sorunlar, klasik ve modern perspektifler ışığında incelenmiştir. Sünnetin bağlayıcılığı ve hadislerin Kur’ân’ı açıklamadaki epistemolojik statüsü tartışılarak, rivayet ve dirayet tefsiri bağlamında hadislerin rolü yeniden değerlendirilecektir. Sonuç olarak, klasik tefsir geleneğinde hadislerin fonksiyonel değeri ortaya konulacak ve bu bağlamda tefsir ilminin yorum katmanlarına olan katkısı tartışılacaktır. Çalışma, hem geleneksel tefsir metodolojisi hem de modern yorum teorileri açısından hadislerin Kur’ân tefsirindeki rolünü yeniden değerlendirmeye yönelik akademik bir çerçeve sunmayı hedeflemektedir.

Anahtar Kelimeler

• Tefsir
• Kur'ân
• Hadis
• Yorum
• Anlam

Kaynakça

1. Aclûnî, İsmâîl b. Muhammed. Keşfu’l-hafâ ve muzillu’l-ilbâs ammâ iştehere mine’l-ahâdîs alâ elsineti’nnâs. 2 Cilt. Kahire: Mektebetü’l-Kudsî, 1351.
2. Agitoğlu, Nurullah. “Hadîste Bağlam - Bağlamın Anlam Alanı, Çeşitleri ve Önemi-”. Fırat Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 18/1 (2013), 105-132.
3. Ahmed b. Hanbel, Ebû Abdillâh Ahmed b. Muhammed b. Hanbel eş-Şeybânî. Müsned. thk. Ahmed Muhammed Şâkir. Kahire: Dârü’l-Hadis, 1416/1995.
4. Altundere, Şahabettin Ertan. Aspects of agreement and difference between two İmam’s, al-Tabari and ibn ’Atiyyah in the exegesis of the quran by sunnaha comparative study. Ürdün: University of Jordan, Yurtdışı Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2020.
5. Altunkaya, Mustafa. “Sûf Hareketinin İşârî Tefsiri”. Hikmet Yurdu Düşünce-Yorum Sosyal Bilimler Araştırma Dergisi 12/23 (2019), 129-149.
6. Apaydın, H. Yunus. “Re’y”. TDV İslâm Ansiklopedisi. 35/37-40. İstanbul: TDV Yayınları, 2018.
7. Ateş, Süleyman. İşâri Tefsir Okulu. Ankara: Ankara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Yayınları, 1974.
8. Aydın, Muhammed. “‘Rivayet Tefsiri’ Kavramı ve Kur’an’ın Kur’an ile Tefsiri: Eleştirel Bir Yaklaşım”. Sakarya Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 20 (2009), 1-22.

9. Aygün, Abdullah. “Tefsirlerin Rivayet ve Dirayet Ayrımının Sorunları”. Gümüşhane Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 4/8 (2015), 141-160.
10. Balık, Ayşegül. İşârî Tefsir Anlayışına Yöneltilen Eleştiriler. Trabzon: Trabzon Üniversitesi, Lisansüstü Eğitim Esnstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2019.
11. Bilgin, Mustafa. Tefsirde Mu’tezile Ekolü. Bursa: Uludağ Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 1991.
12. Birışık, Abdülhamit. “Tefsir”. DİA. 40/281-290. İstanbul: TDV Yayınları, 2011.
13. Buhârî, Ebû Abdillâh Muhammed b. İsmail el-. el-Câmiʿu’l müsned sahîhu’l muhtasar min umûri Resûlillâh sallallâhü ʿaleyhi ve sellem ve sünenihî ve eyyâmih. thk. Muhammed Züheyr b. Nâsır. 9 Cilt. Dâru Tavki’n-Necât, 1. Basım, ts.
14. Canan, İbrahim. Kütüb-i Sitte ve Şerhi. Ankara: Akçağ Yayınları, ts.
15. Çalgan, Mehmet Ali. “Kur’an-Sünnet Bütünlüğü Bağlamında Kur’an Yolu Tefsirinde Hadis Kullanımında Görülen Problemler”. Cumhuriyet İlahiyat Dergisi 25/3 (2021), 1277-1298.
16. Çelikan, Serkan. “Tefekkür Kavramı ve İlgili Rivayetler Üzerine Bir Değerlendirme”. Nisar 1 (2022), 1-28.
17. Denizer, Nurullah. Kur’ân’ın Sûfî Yorumu: Bursevî Örneği. Ankara: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 2019.
18. Doğan, Mehmet Zahir. Sahâbenin Dirayet Tefsiri. Kayseri: Erciyes Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2019.
19. Dokgöz, Derviş. “İşârî/Tasavvufî Tefsirlerde Ahkam Ayetlerinin Yorumlanmasında İ’tibâr Yönteminin Fıkhî Açıdan Değerlendirilmesi”. İslam Hukuku Araştırmaları Dergisi 37 (2021), 117-142.
20. Ebû Dâvud, Süleymân b. el-Eş‘as b. İshâk es-Sicistânî. Sünen Ebî Dâvud. thk. Muhammed Kâmil Belilî. 7 Cilt. Dâru’l Resâileti’l-Âlemiyye, 1. Basım, 1430/2009.
21. Gazzâli, Hüccetü’l-İslâm Ebû Hâmid Muhammed b. Muhammed b. Muhammed b. Ahmed et-Tûsî el-. Tevhid ve Ledün Risalesi. çev. Serkan Özburun - Yusuf Özburun. İstanbul: Furkan Yayınları, 1995.
22. Gürler, Kadir. “Kur’ân’ın Re’y ile Tefsirini Yasaklayan Rivâyetlere Eleştirel Bir Yaklaşım”. Gazi Üniversitesi Çorum İlahiyat Fakültesi Dergisi 3/5 (2004), 17-46.
23. Hakîm Tirmizî, Ebû Abdillâh Muhammed b. Alî b. Hasen. Kitâbu’l-Hacc ve Esrâruhû. thk. Hüsnü Nasr Zeydân. Kahire, 1969.
24. İbn Abdülber, Yûsuf b. Abdillâh b. Muhammed en-Nemerî. Câmiu Beyâni’l-İlmi ve Fadlihi. thk. Ebî Eşbâl Züheyrî. 3 Cilt. Memleketü’l-Arabiyyeti’l-Sûdiyye: Dâru ibn Cevzî, 1414/1994.
25. İbn Kesîr, Ebü’l-Fidâ İsmaîl b. Ömer b. Kesîr. Tefsîrü’l-Kurʾâni’l-ʿazîm. thk. Yusuf Ali Büdeyvî - Hasan Semâhî Süveydan. Dâru İbn Kesîr, 1434–2013.
26. İbn Mâce, Ebû Abdillâh Muhammed b. Yezîd. Sünen İbn Mâce. 2 Cilt. Dâru İhyâi’l Kütübi’l-’Arabî, 1. Basım, ts.
27. Karaman, Hayreddin vd. Kur’an Yolu Türkçe Meal ve Tefsir. Ankara: Diyanet İşleri Başkanlığı Yayınları, 2020.
28. Karaman, Hayrettin vd. Kur’ân-ı Kerîm Açıklamalı Meâli. Ankara: TDV Yayınları, 7. Basım, 2017.
29. Karaoğlan, Arslan. “Tefsirlerde Rivâyet ve Dirâyet Ayrımının Objektifliği Sorunsalı”. Umde Dini Tetkikler Dergisi 6/1 (2023), 1-30.
30. Kârî, Ebü’l-Hasen Nûrüddîn Alî b. Sultân Muhammed el-Herevî el-. Esrâru’l Merfûa fî’l-Ahbâri’l-Mevzûa el-Ma’ruf bi’l-mevduât el-Kübrâ. thk. Muhammed Sebbâğ. Beyrut: Dâru’l-Emâne, ts.
31. Koç, Mehmet Akif. İsnad Verileri Çerçevesinde Erken Dönem Tefsir Faaliyetleri - İbn Ebî Hâtim Tefsiri Örneğinde Bir Literatür İncelemesi. Ankara: Kitâbiyât Yayınları, 2003.
32. Kurtubî, Ebû Abdillâh Muhammed b. Ahmed b. Ebî Bekr b. Ferh el-. el-Câmiʿ li-ahkâmi’l-Kurʾân= Tefsîru’l-Kurtubî. thk. Ahmed Berdûnî - İbrahim Etfîş. 20 Cilt. Kahire: Dâru’l-Kütüb Mısrıyye, 3. Basım, 1964/1384.
33. Mukâtil b. Süleymân. Tefsîru’l-Kebîr. thk. Abdullah Mahmud Sehâte. Beyrut: Daru İhyai’t-Türâs, 1423.
34. Müslim b. Haccâc, Ebü’l Hasen el-Kuşeyrî el-Nîsâbûrî. Müsned Sahih-i’l-muhtasar binakli’l adl an adl ilâ Resûlillâh sallallâhü ʿaleyhi ve sellem. thk. Muhammed Fuad Abdulbâkî. 5 Cilt. Beyrut: Dâru İhyâi’t-Türâsi’l-’Arabî, ts.
35. Okumuş, Mesut. “Hadis-Sünnet Tefsir İlişkisi”. İslam Geleneğinde ve Modern Dönemde Hadis ve Sünnet. 309-334. İstanbul: Kuramer Yayınları, 2020.
36. Özköse, Kadir. “Tasavvuf Kültüründe Bâtın ve Bâtınî/Ledünnî Bilgi Kavramlarının Referans Çerçevesi”. ed. Mustafa Öztürk. İstanbul: Kuramer Yayınları, 2018.
37. Öztürk, Mustafa. “Klasik Sünnî Tefsir Literatürü Üzerine Genel Bir Değerlendirme”. Marife 5/3 (2005), 91-113.
38. Pak, Süleyman. “Sünnetin Kur’an-ı Beyan Yönleri”. Cumhuriyet Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 16/1 (2012), 353-381.
39. Râzî, Ebu Abdullah Fahreddin Muhammed b. Ömer Fahreddin. Mefâtîhu’l-Gayb. 32 Cilt. Beyrut: Dâru İhyâi’t-Türâsi’l-’Arabî, 3. Basım, 1420.
40. Serrâc, Ebû Nasr Abdullah b. Alî b. Muhammed et-Tûsî es-. el-Lüma’. thk. Tâhâ Abdülbaki Surûr. Kahire: Dârü’l Kütübi’l-Hadîse, 1960.
41. Sıcak, Ahmet Sait. “Yorumda Öznellik Açısından Bir Metot Olarak Kur’ân’ın Kur’ân’la Tefsiri”. Kur’an’ı Anlamada Yöntem (Dilsel Ağırlıklı Eleştirel Yaklaşım). ed. Mürsel Ethem. Ankara: İlâhiyât Yayınları, 1. Basım, 2022.
42. Sofuoğlu, Mehmet. Tefsire Giriş. İstanbul: Çağrı Yayınları, 1981.
43. Soysaldı, H. Mehmet. “Kur’an Sünnet İlişkisi”. Fırat Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 7 (2002), 1-18.
44. Şâtıbî, İbrâhim b. Mûsa b. Muhammed el-Lahmî el-Gırnâtî eş-. el-Muvâfakât. 7 Cilt. Dâru İbn Affân, 1. Basım, 1417/1997.
45. Şeker, Necmeddin. “Hadis Şerhçiliğinde Farklı Bir Gelenek ‘İşarî Yorum’”. KSÜ İlahiyat Fakültesi Dergisi 23 (2014).
46. Taberî, Ebû Cafer Muhammed b. Cerîr. Câmiu’l-Beyân an Te’vîli Âyi’l-Kur’ân. 24 Cilt. Mekke: Dâru’t-Terbiye ve’t-Türâs, ts.
47. Türcan, Saliha. “Rivayet Tefsiri Geleneğinin Dönüşümünde İbn Kesîr’in Yeri”. Turkish Academic Research Review - Türk Akademik Araştırmalar Dergisi [TARR], 338-363.
48. Türcan, Zişan. “Üçüncü Asır Hadis Musannefâtı Üzerinde eş-Şâfiî’nin Etkisi”. Hadis Tetkikleri Dergisi 7/1 (2009), 87-100.
49. Yazır, Elmalılı Hamdi. Hak Dini Kur’an Dili. haz. A. Cüneyd Köksal - Murat Kaya. 6 Cilt. İstanbul: Türkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı Yayınları, 1. Basım, 2022.
50. Zehebî, Muhammed Hüseyin. et-Tefsîr ve’l-müfessirûn. 3 Cilt. Kahire: Mektebetü Vahbe, ts.
51. Zürkânî, Muhammed Abdülazîm. Menâhilü’l-irfân fî ulûmi’l-Kur’ân. 2 Cilt. Matba’atü Îsâ el-bâbî el-Halebî ve şerkâhü, 3. Basım, ts.