يتناول هذا البحث دراسة منهج الإمام إلكيا الهرّاسي (ت. 504/1110) في تفسير آيات الأحكام من خلال كتابه "أحكام القرآن"، مركزًا على باب الكفارات أنموذجًا تطبيقيًا، للكشف عن ملامح منهجه التفسيري الفقهي في التعامل مع هذا النوع من النصوص الشرعية. ويهدف البحث إلى إبراز طريقة تعامله مع آيات الكفارات، من حيث طريقته في استنباط الأحكام، وأسلوبه في عرض الخلاف وترجيح الأقوال، ومعرفة المصادر التي اعتمدها في تفسيره، ومدى التزامه بمعتمد المذهب الشافعي. اعتمد البحث المنهج الوصفي التحليلي، والاستقرائي في تتبع الآيات المتعلقة بالكفارات (كفارة الصوم، اليمين، القتل، الصيد، والظهار) على حسب الترتيب القرآني، كما قارن أحيانًا بين اختياراته الفقهية وما ورد في كتب أحكام القرآن الأخرى. أظهرت الدراسة أن إلكيا الهراسي كان دقيقًا في ترتيب الكفارات، متمسكًا بظاهر النص، مع استحضار قواعد الأصول، وأقوال السلف، ومراعاة سياق الآيات. كما برز منهجه في الالتزام بالمذهب الشافعي مع ميله أحيانًا إلى اجتهادات تخالف المذهب بدافع قوة الدليل. وتؤكد هذه الدراسة أن تناول الكفارات في تفسيره يعكس رؤية فقهية متماسكة، تُزاوج بين النص والاجتهاد، وتُبرز دور التفسير الفقهي في بناء التصور العملي للأحكام.
أخص أستاذي الأول والدي الحبيب بأسمى عبارات الشكر والتقدير، لما أولاني من تشجيع ورعاية كان لهما بالغ الأثر في مساري العلمي والعملي
Bu çalışma, İmam İlkiyâ el-Herrâsî’nin (ö. 504/1110) Ahkâmü’l-Kur’ân adlı eserinde yer alan ahkâm âyetlerini ele alış yöntemini incelemekte olup, özellikle kefâretler bölümünü uygulamalı bir örnek olarak merkeze almaktadır. Araştırmanın amacı, müellifin kefâret âyetleriyle ilgili yaklaşımını; hüküm istinbâtı tarzını, ihtilafları aktarma ve görüşleri tercih etme yöntemini, tefsirinde başvurduğu kaynakları ve Şâfiî mezhebinin mutemed görüşlerine bağlılık derecesini ortaya koymaktır. Çalışmada, tanımlayıcı-analitik yöntem ile istikrâî yöntem bir arada kullanılmış; kefâretlerle ilgili âyetler (oruç, yemin, kısas/katl, av ve zıhâr kefâretleri) Kur’ân’daki tertiplerine göre incelenmiş ve arada el-Herrâsî’nin fıkhî tercihleri, diğer Ahkâmü’l-Kur’ân müelliflerinin görüşleriyle mukayese edilmiştir. Araştırma, el-Herrâsî’nin kefâretlerin sıralanmasında titiz davrandığını, nasların zahirine bağlı kaldığını, usûl kaideleri ile selef sözlerini dikkate aldığını ve âyetlerin bağlamına özen gösterdiğini ortaya koymuştur. Ayrıca onun genel olarak Şâfiî mezhebine bağlı kalmakla birlikte, delilin kuvveti sebebiyle zaman zaman mezhep görüşünden ayrılarak müstakil ictihada yöneldiği görülmektedir. Bu durum, onun tefsirinde kefâretlerin ele alınışının, metin ile ictihadı mezceden tutarlı bir fıkhî perspektifi yansıttığını ve fıkhî tefsirin, ahkâmın pratik boyutunu inşa etmedeki rolünü açıkça gösterdiğini ortaya koymaktadır.
This study examines the approach of Imam Ilkiyā al-Harrāsī (d. 504/1110) to the verses of rulings in his work Ahkām al-Qur’ān, focusing specifically on the chapter of expiations (kafārāt) as a practical case study. The aim of the research is to elucidate the author’s approach to the expiation verses, including his method of deriving rulings, his way of presenting disagreements and weighing opinions, the sources he relied upon in his exegesis, and the degree of adherence to the authoritative views of the Shāfi‘ī school. The study employs a combined descriptive-analytical and inductive methodology. The verses concerning expiations—including those related to fasting, oaths, qisas/killing, hunting, and zhihar—are examined in the Qur’ānic order, while al-Harrāsī’s jurisprudential choices are compared with those of other authors of Ahkām al-Qur’ān. The findings indicate that al-Harrāsī was meticulous in the ordering of expiations, adhering closely to the apparent meaning of the texts, while taking into account the principles of usūl, the opinions of the early scholars, and the contextual framework of the verses. Moreover, although he generally remained within the Shāfi‘ī school, he occasionally diverged from the school’s views when the strength of the evidence justified independent ijtihād. This demonstrates that his treatment of expiations reflects a coherent jurisprudential perspective that integrates textual fidelity with independent reasoning and highlights the role of fiqhī exegesis in shaping the practical understanding of legal rulings.
| Birincil Dil | Arapça |
|---|---|
| Konular | Tefsir |
| Bölüm | Araştırma Makalesi |
| Yazarlar | |
| Gönderilme Tarihi | 24 Eylül 2025 |
| Kabul Tarihi | 22 Kasım 2025 |
| Yayımlanma Tarihi | 31 Aralık 2025 |
| Yayımlandığı Sayı | Yıl 2025 Cilt: 6 Sayı: 2 |
Tevilat Creative Commons Atıf-GayriTicari 4.0 Uluslararası Lisansı (CC BY NC) ile lisanslanmıştır.