20. Yüzyılda Mısır'da İslam Hukukunun Kanunlaştırılmasının Nedeni: Uygulama Olanakları ve Karşılaşılan Problemler

Öz

Mısır’ın 20. yüzyıldaki kanunlaştırma tecrübesi, Arap dünyasında hukuk alanında öncü bir model teşkil ederek Irak, Suriye, Libya ve Körfez ülkeleri gibi birçok devlette yasa yapma süreçlerini derinden etkilemiştir. Mecelle’nin kaldırılması ve Avrupa menşeli kanunların kabulü sonrasında, Mısır hukuk sisteminin incelenmesi modern Türkiye açısından da ayrı bir önem kazanmıştır. Yüzyıl boyunca değişen rejimler, Mısır hukuk düzeninde ideolojik çeşitlilik yaratmış; liberal, ulusalcı-sosyalist ve İslamî yönelimli kanunlar aynı dönemde varlık göstermiştir. Bu durum, Mısır’daki kanunlaştırma hareketlerini karmaşık hale getirmiştir. El-Ezher, Batılılaşma karşısında direnişin merkezinde yer almış ve bu çabalar, modern dönemde kurulan ilk küresel fıkıh konseyi olan Mecmeü’l-Buhûsi’l-İslâmiyye’nin kuruluşuyla kurumsallaşmıştır. Akademi, İslam hukukunun kanunlaştırılmasına yönelik çalışmalarda temel bir referans noktası olmuş ve 1983’te Halk Meclisi’nin hazırladığı İslam hukuku temelli yasa taslağına kaynaklık etmiştir. Ancak bu girişimler, hukuk eğitiminin ikili yapısı, Fransız hukukunu benimseyen elitler ve siyasi irade eksikliği nedeniyle uygulamaya aktarılamamıştır. Neticede, İslam hukukunun kanunlaştırılması fikri, teorik ve parça parça yaklaşımlar düzeyinde kalmıştır. Bu makale, söz konusu süreci hukuk sosyolojisi perspektifinden ele alarak Mısır örneğinde teorik tasarılarla pratik uygulamalar arasındaki uyumsuzluğu açıklamayı amaçlar; bulgular, kurumsal ve epistemik engeller nedeniyle kanunlaştırma çabalarının bütüncül bir modele dönüşemediğini göstermektedir. Çalışma, literatürde tarihî/karşılaştırmalı çerçeveye sıkışan tartışmaları çok katmanlı bir sosyo-hukuki analizle genişleterek önemli bir boşluğu doldurmaktadır.

Anahtar Kelimeler

• İslam Hukuku
• Kanunlaştırma
• Mısır
• 20. Yüzyıl
• el-Ezher

The Rationale for Codifying Islamic Law in Twentieth-Century Egypt: Opportunities for Implementation and Challenges Encountered

Öz

Egypt’s codification experience in the twentieth century constituted a pioneering model in the Arab world, profoundly influencing the legislative processes of countries such as Iraq, Syria, Libya, and several Gulf states. Following the abolition of the Mecelle and the adoption of European-based legal codes, the study of the Egyptian legal system gained particular significance for modern Turkey. Throughout the century, successive regimes in Egypt produced considerable ideological diversity within the legal order, as liberal, nationalist-socialist, and Islamic-oriented laws coexisted during the same periods. This diversity rendered the codification movements increasingly complex. El-Ezher stood at the forefront of resistance to Westernization, and these efforts were institutionalized with the establishment of the Islamic Research council, the first global fiqh council of the modern era. The Academy became a major reference point for studies on the codification of Islamic law and served as a foundational source for the comprehensive draft law based on Islamic jurisprudence prepared by the Egyptian People’s Assembly in 1983. However, these initiatives could not be effectively implemented due to the dual structure of legal education, the dominance of elites trained in French law, and the lack of political will. Consequently, the idea of codifying Islamic law remained confined to theoretical and fragmented approaches. This article analyzes the process from a socio-legal perspective, seeking to explain the gap between theoretical designs and practical applications in the Egyptian case. The findings reveal that institutional and epistemic obstacles prevented codification efforts from evolving into a coherent model. By expanding discussions often limited to historical or comparative frameworks, this study fills a significant gap in the existing literature through a multilayered socio-legal analysis.

Anahtar Kelimeler

• Islamic Law
• Codification
• Egypt
• Twentieth Century
• al-Azhar

Kaynakça

1. Abdilber, Muhammad zeki. Teknîn uṣûli’l-fıkh. Kahire: Dârü’t-Türâs, 1989.
2. Abdilber, Muhammad zeki. Teknînü’l-fıkhi’l-İslâmî: el-mebde ve’l-menhec ve’t-tatbîk. Katar: el-Metâbiʿ el-Hadîse, 1986.
3. Abdülmevcûd, Aadil. Maşrûʿ teknîni’ş-Şerîati’l-İslâmiyye: min mazbata(t)i meclisi’ş-Şaʿb el-Mısrî. Beyrut: Dârü’l-Kütübi’l-İlmiyye, 2013.
4. Ahkâmü’l-Mahkeme el-Düstûriyye el-ʿulyâ. Kahire: el-Mecelletü’l-ʿUlyâ li’l-Kadâ, t.y.
5. Avvâ, Muhammed Sâlim. el-Ezme es-siyâsiyye ve’d-düstûriyye fî Mısr 1987–1990. Kahire: al-Zahra li-l-Ilam al-Arabi, 1991.
6. Charnay, Jean-Paul. L’Esprit de la Chari’a Islamique. (tr. Muhammed al-Haj Sâlîm). Beyrut: Nuhud, 2019.
7. Ebû Tâlib, Sûfi. Târîhu’n-nuzum el-kânûniyye ve’l-ictimâiyye. Kahire: Dârü’n-Nahdati’l-ʿArabiyye, 2007.
8. Ebu’n-Nur, Sami. Dûru’l-Kasr fî’l-Hayati’s-Siyasiyye fî Mısır 1922-1936. Kahire: Mektebetu Medbulî, 1996.

9. Ebû’n-Nûr, Sayyid. Davrü’l-kasr fî’l-hayâti’s-siyâsiyye fî Mısr 1922–1936. Kahire: Maktabat Medbûlî, 1996.
10. el-Aşmâvî, Muhammad Saîd. el-İslâm es-siyâsî. Kahire: Maktabat Medbûlî, 1996.
11. el-Aşmâvî, Muhammad Saîd. Meʿâlimu’l-İslâm. Kahire: Dâr Sinâ li’t-Tıbâa ve’n-Neşr, 1989.
12. el-Balî, Ahmed Mahmûd. Tehiyyetü’l-ecvâ li-tatbîk eş-Şerîati’l-İslâmiyye ve murâʿat vâkıʿi’l-bilâd ve mesâlihihâ. Kuveyt: el-Lecnetü’l-İstişâriyye el-ʿUlyâ – Dîvânü’l-Emîrî, 2007.
13. el-Beşrî, Târık. ed-Demokrâtiyye ve nizâm 23 yûlyû. Beyrut: Müessesetü’l-Abhâsi’l-Arabiyye, 1987.
14. el-Beşrî, Târık. el-Melâmihu’l-ʿâmme li’l-fikri’s-siyâsî el-İslâmî fî’t-târîhi’l-muʿâsır. Kahire: Dârü’ş-Şurûk, 1996.
15. el-Beşrî, Târık. el-Vazʿu’l-kânûnî el-muʿâsır beyne eş-Şerîati’l-İslâmiyye ve’l-kânûn el-vazʿî. Kahire: Dârü’ş-Şurûk, 1996.
16. el-Beşrî, Târık. es-Siyâku’t-târîhî ve’s-sakâfî li-teknîn eş-Şerîati’l-İslâmiyye. Kahire: Mektebetü’ş-Şurûk, 2011.
17. el-Lecnetü’l-İlmiyye. Hayʾet Kibâri’l-ʿUlemâ fî sîri aʿlâmihim el-kudemâ. Kahire: Hayʾet Kibâri’l-ʿUlemâ, 2021.
18. Emîn, Ahmed. el-Hayât ed-düstûriyye fî Mısr 1952–1994. Kahire: Sinâ li’n-Neşr, 1995.
19. es-Sakkâ, Muhammad. Felsefet ve târîhu’l-kânûn el-Mısrî. Kahire: Dârü’l-Fikr el-ʿArabî, 1978.
20. es-Senhûrî, Abdürrezzâk. Vücûbü tenkîhi’l-kânûni’l-medenî el-Mısrî ve ʿalâ eyyi esâsin yekûnu hâzâ’t-tenkîh. Kahire: 1936.
21. es-Senhûrî, Nadia, Tevfik eş-Şavi. Abdürrezzâk es-Senhûrî fî evrâkihi’ş-şahsiyye. Kahire: Dârü’ş-Şurûk, 2008.
22. ez-Zuğl, Muhammed. el-Ezher ve’s-siyâse. (tr. Hani al-Isa). Beyrut: Muntedâ’l-Maʿârif, 2019.
23. ez-Zühaylî, Vehbe. el-Fıkhu’l-İslâmî ve edilletühû. Beyrut: Dârü’l-Fikr, 1985.
24. Helal, Islam. “معالم نظرية الواقعية في تطبيق الشريعة الإسلامية لدى عبد الرزاق السنهوري”. Türkiye İlahiyat Araştırmaları Dergisi 9/3 (Eylül2025), 818-843. https://doi.org/10.32711/tiad.1638772.
25. Helal, İslam. 20. yüzyılda Mısır’daki kanunlaştırma hareketleri ve uygulama problemleri. İstanbul: Marmara Üniversitesi, SBE, Temel İslâm Bilimleri ABD, İslam Hukuku, Doktora Tezi, 2025. Ulusal Tez Merkezi, Tez No: 945005. (Erişim adresi), Erişim: 15 Ekim 2025.
26. Heykel, Muhammed Hüseyin. Terâcim Mısriyye ve Garbiyye. Kahire: Müessetü Hendavî, 2014.
27. Hussein, Iza. The Politics of Islamic Law: Local Elites, Colonial Authority, and the Making of the Muslim State. (tr. Bilal Watfe). Beyrut: eş-Şebeketü’l-Arabiyye li’l-Buhûs ve’n-Neşr, 2019.
28. İmrâ, Muhammad. Abdürrezzâk es-Senhûrî – Islamiyyat al-Dawla wa-l-Madaniyya wa-l-Kânûn. Kahire: Dârü’s-Selâm, 2009.
29. İmrâ, Muhammad. eş-Şerîa el-İslâmiyye ve’l-ʿilmâniyye el-garbiyye. Kahire: Dârü’ş-Şurûk, 2003.
30. İmrâ, Muhammad. Teknîn eş-Şerîati’l-İslâmiyye fî Meclisi’ş-Şaʿb. Kahire: Mecelletü’l-Ezher, 2013.
31. Lecnatü-l Buhûs. Mecmeü’l-Buhûsi’l-İslâmiyye: Târîhuhu ve tetavvuruhu. Kahire: el-Ezher, 1983.
32. Mansûr, Muhammed. el-Medhal ilâ’l-kânûn – el-kâide el-kânûniyye. Beyrut: Menşûrât el-Halebî el-Hukûkiyye, 2010.
33. Nakissa, Aria. The anthropology of Islamic law: education, ethics, and legal interpretation at Egypt’s al-Azhar. Oxford: OUP, 2019.
34. Saîd, Abdurrahmân. Mesâbîh fî rihâbi’l-Câmiʿ el-Ezher. Kahire: eş-Şeriketü’l-Arabiyye, 1996.
35. Sâlim, Latfîe. en-Nizâmü’l-kadâî el-Mısrî el-hadîs. Kahire: Dârü’ş-Şurûk, 2010.
36. Skovgaard-Petersen, Jakob. Defining Islam for the Egyptian State: Muftis and Fatwas of the Dar al-Ifta. Leiden: Brill, 1997.
37. Vasfî, Mustafa Kemal. Musannafâtü’n-nuzumi’l-İslâmiyye: ed-düstûriyye ve’d-devliyye ve’l-idâriyye ve’l-iktisâdiyye ve’l-ictimâiyye. Kahire: Mektebet Vehbe li’t-Tıbâa ve’n-Neşr, 1977.
38. Zeynü’l-Âbidîn, Muhammed. eş-Şerîa ve’t-tehdîs: mebâhîs târîhiyye ve ictimâiyye fî teknîn eş-Şerîati’l-İslâmiyye. Kahire: Erkân li’d-Dirâsât, 2021.