Ebû Sa’d Hargûşî’nin Tehzîbü’l-esrâr Adlı Eserinde Sûfîlerin Evlilik Konusundaki Edepleri

Öz

Tasavvufî rivayet geleneğinin önemli kaynaklarından biri olarak Ebû Saʿd el-Hargûşî’nin Tehzîbü’l-esrâr adlı eseri hem sûfîlerin nefs terbiyesi ve kalp tasfiyesi için uymaları gereken âdâbı hem de onların sosyal hayatını düzenlemeye yönelik yeme-içme, giyim-kuşam, arkadaşlık, cömertlik ve evlilik gibi birçok edep kaidelerini içermektedir. Bu çalışma, ilgili eserde yer alan rivayet, menkıbe ve ehl-i hikmetin konuyla ilgili sözleri çerçevesinde sûfîlerin evlilik müessesesine dair benimsedikleri ve uyguladıkları âdâbı incelemeyi hedeflemektedir. Hargûşî’nin evlilikle ilgili nakilleri, sûfîlerin evlenmeyi ve yuva kurmayı yalnızca şehevî ve nefsanî arzular muvacehesinde dünyaya dair bir istek, ihtiyaç olarak değil, aynı zamanda nefs terbiyesi, hizmet, isâr ve sabır gibi erdemleri barındıran, kişiyi tasavvufî olarak tekâmüle ulaştıracak bir araç olarak da değerlendirdiklerini göstermektedir. Bu çalışmada, Tehzîbü’l-esrâr’daki evliliğin edepleri konusu, sûfîlerin evlilik ve boşanma süreçlerinde sergiledikleri davranışlar, eş seçiminde gözettikleri ölçütler, aile içi sorumluluk paylaşımları ve karı-koca ilişkisine dair geliştirdikleri tasavvufî erdemler çerçevesinde ele alınmaktadır. Günümüz psikoloji sahası çerçevesinde yapılan araştırmalarla konu arasında kurulan ilişkiye de kısaca değinilmektedir. Sûfîlerin evlilik âdâbına dair ortaya koydukları uygulamaların ve söylemlerin seyrusülûk anlayışlarının bir tezahürü olduğu ve aile kurumunu nefsi terbiye etme ve kemâle erişme vasıtası olarak gördükleri ortaya çıkmaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Tasavvuf
• Sûfî
• Evlilik
• Âdâb
• Ebû Sa’d Hargûşî
• Tehzîbü’l-esrâr

The Etiquette of Sufis Regarding Marriage in Abu Sa'd Hargushi's Work Tehzîbü'l-esrâr

Öz

Abū Saʿd al-Hargūshī's Tahdhīb al-Asrār is one of the most significant sources of the Sufi narrative tradition. The book outlines both the spiritual exercises Sufis need to undertake for purification of the heart and social etiquettes for everyday life-such as eating, dress, friendship, generosity, and marriage. The study examines the manners and rules of marriage in the book derived from transmitted reports, anecdotes, and sayings of wisdom. Hargūshī's accounts confirm that Sufis held marriage not only to be a worldly contract motivated by passion, but an act of self-restraint, service, unselfishness, and patience-traces that take one to spiritual excellence. The treatise covers Sufi conduct in marriage and divorce, norms in the choice of a marriage partner, domestic responsibility, and the cultivation of moral virtues in the union. It also provides a brief comparison of these findings with contemporary psychological studies to demonstrate how Sufi wedding ceremonies contain their practice of spiritual purification and ascension.

Anahtar Kelimeler

• Sufism
• Sufi
• Marriage
• Manners
• Abu Sa'd Hargushi
• Tehzibu'l-esrar

Kaynakça

1. Buhârî, Ebû ʿAbdullâh Muhammed b. İsmâîl b. İbrâhîm. Sahîhu’l-Buhârî. thk. Mustafa Dîb el-Bugâ. 7 Cilt. Dımaşk: Dâru İbn Kesîr; Dâru’l-Yemâme, 5. Basım, 1414/1993.
2. Cürcânî, Ebü’l-Hasen ʿAlî b. Muḥammed b. ʿAlî es-Seyyid eş-Şerîf. Kitâbu’t-Taʿrîfât. thk. Heyet. Beyrut: y.y., 1403/1983.
3. Çelik, Melek. Ebû Tâlib el-Mekkî’nin Zühd Anlayışı. Konya: Selçuk Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2000. https://tez.yok.gov.tr/UlusalTezMerkezi/tezDetay.jsp?id=JhXngM34qeVEx9NLAbqEbA&no=JhXngM34qeVEx9NLAbqEbA
4. Çoldaş, Emre Can. Erken Dönem Tasavvuf Tarihinde Âdâb Geleneğinin İncelenmesi. Ankara: Ankara Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 2025. https://tez.yok.gov.tr/UlusalTezMerkezi/TezGoster?key=E_eEUHQic_C-LvhxNQn1W5Eyqm17P-xyRumVIDfBJugIxQClVN3gddiWMnUYJObo
5. Demircioğlu, Aytekin. “Gazali Felsefesinde Evlilik Öncesi Eğitim: Eş Seçerken Dikkat Edilmesi Gerekenler”. EKEV Akademi Dergisi 18/59 (2014).
6. Derin, Süleyman. “Tasavvufî Yolda İlerlemeye Bir Engel Olması Açısından Evliliğin Reddi ve Manevî Evlilik”. Tasavvuf: İlmî ve Akademik Araştırma Dergisi 2/6 (2001), 211-226.
7. Ebû Dâvûd, Suleymân b. el-Eşʿas es-Sicistânî. Sunenu Ebî Dâvûd. thk. Şuʿayb el-ʾArnaʾût. 7 Cilt. b.y.: Dâru’r-Risâleti’l-ʿÂlemiyye, 2009.
8. Engel, Rabia Gül. Tasavvuf ve Âdâb-ı Muâşeret. Eskişehir: Eskişehir Osmangazi Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2023. https://tez.yok.gov.tr/UlusalTezMerkezi/TezGoster?key=j_Fjwp4JS4mk97Puqti8rkFhfxU10pIODf7XN8-YWDsa2FtbAx6XEazSbStrO1y6

9. Erdoğan, Başak - Akoğlu, Bahar. “Evli Bireylerin Psikolojik İyi Oluş Düzeyleri ve Psikolojik Dayanıklılıkları ile Evlilik Doyumları Arasındaki İlişki”. Topkapı Sosyal Bilimler Dergisi 2/2 (2023).
10. Gazzâlî, Ebû Hâmid Muhammed b. Muhammed. İhyâu ulûmi’d-dîn. 4 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Ma’rife, 2010.
11. Kur’ân-ı Kerîm Meâli. çev. Halil Altuntaş, Muzaffer Şahin. Ankara: Diyanet İşleri Başkanlığı Yayınları, 3. Basım, 2009.
12. Hargûşî, Ebû Sa‘d Abdülmelik b. Muhammed b. İbrahim. Kitâbü Tehzîbi’l-esrâr. thk. İrfan Gündüz. 2 Cilt. İstanbul: İbn Haldun Üniversitesi Yayınları, 2022.
13. Heysemî, Ebu’l-Hasan Nûruddîn ʿAlî b. Ebî Bekr b. Suleymân. Mecmaʿu’z-Zevâîd ve Menbaʿu’l-Fevâid. thk. Husâmeddîn el-Kudsî. 10 Cilt. Kahire: Mektebetu’l-Kudsî, 1414/1994.
14. Hikmetoğlu, Süleyman. Evli Bireylerde Psikolojik İyi Oluş ve Aile Aidiyetinin Evlilik Uyumuna Etkisi. İstanbul: İstanbul Ticaret Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Aile Danışmanlığı ve Eğitimi Yüksek Lisans Programı, Yüksek Lisans Tezi, 2023. https://tez.yok.gov.tr/UlusalTezMerkezi/TezGoster?key=KMB79M3N7zK1UR2WYeRgQntnnk5A2xsaHFLCYdpjV28gsl1jXifXgEXaJJO5UEFF
15. İbn Hallikân, Ebu’l-Abbâs Şemsüddîn Ahmed b. Muhammed b. İbrâhîm b. Ebî Bekr. Vefeyâtü’l-a’yân ve enbârü ebnâi’z-zamân mimmâ sebete bi’n-nakl evi’s-semâ ev esbetehü’l-a’yân. thk. İhsân Abbâs. I-VII Cilt. Beyrut: Dâru Sadr, ts.
16. İbn Mâce, Ebû Abdullâh Muhammed b. Yezîd el-Kazvînî. Sunenu İbn Mâce. thk. Şuʿayb el-ʾArnaʾût. 5 Cilt. b.y.: Dâru’-r-Risâleti’l-Âlemiyye, 2009.
17. İbnü’l-Cevzî, Ebu’l-Ferec Cemâlüddîn Abdurrahmân b. Alî b. Muhammed el-Bağdâdî. Sıfatü’s-safve. thk. Ahmed b. Alî. 2 Cilt. Kahire: Dâru’l-Hadîs, 2000.
18. Kiye, Semra. “Aile Yaşam Doyumunun Bazı Değişkenlere Göre İncelenmesi”. Bayburt Eğitim Fakültesi Dergisi 18/38 (2023), 406-421. https://doi.org/10.35675/befdergi.1239542
19. Mekkî, Ebû Tâlib Muhammed b. Alî b. Atıyye el-. Kûtü’l-kulûb fî muâmeleti’l-mahbûb ve vasfü tarîki’l-mürîd ilâ makâmi’t-tevhîd. thk. Âsım İbrahim el-Keyâlî. 2 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 2. Basım, 2005.
20. Muslim, Ebû’l-Hasen Muslim b. el-Haccâc el-Kuşeyrî en-Nîsâbûrî. Sahîhu Muslim. thk. Muhammed Zuheyr en-Nâsır. 8 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Minhâc; Dâru Tavki’n-Necât, 1433.
21. Sağmak, Emrah. İlk Dönem Sufilerinde Evlilik ve Aile Hayatı. İstanbul: İstanbul Üniversitesi, Sosyal Bilimler Ensitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2019. https://tez.yok.gov.tr/UlusalTezMerkezi/TezGoster?key=T1mWGp9MngYYkCSgiJvtViTFA2PGa-MrIyK5wQc3TSFVdDGtvDM6oNdsew2i4ZbR
22. Sem’ânî, Ebû Sa’d Abdulkerîm b. Muhammed b. Mansûr el-Mervezî. el-Ensâb. thk. Abdurrahman b. Yahyâ el-Muallimî. Haydarâbâd: Dâiretü’l-Maârifi’l-Osmâniyye, 1962. Basım, ts.
23. Serrâc, Ebû Nasr Abdullah b. Alî b. Muhammed es-. el-Lüma’ fi’t-tasavvuf. thk. Abdülhalîm Mahmud - Tâhâ Abdülbâkî Sürûr. Mısır: Dâru’l-Kütübi’l-Hadîs, 1960.
24. Sülemî, Ebû Abdirrahmân Muhammed b. el-Hüseyn b. Muhammed. Tabakâtü’s-Sûfiyye: İlk Zâhid ve Sûfîler. çev. Abdürrezzak Tek. Bursa: Bursa Akademi, 1. Basım, 2018.
25. Şahin Ünlü, Şule. “Kişinin Mânevî Terakkîsine Evliliğin Etkisi: İbnü’l-Arabî Örneği”. Akademik Sosyal Araştırmalar Dergisi 11/138 (2023), 278-290. https://doi.org/10.29228/ASOS.67741
26. Tâcuddîn es-Subkî, Tâcuddîn Abdulvehhâb b. Takıyyuddîn es-Subkî. Tabakâtu’ş-Şâfiʿiyyeti’l-Kubrâ. thk. Mahmûd Muhammed et-Tenâhî, Abdulfettâh Muhammed el-Hulv. 10 Cilt. b.y.: Hicru li’t-Tıbâati ve’n-Neşri ve’t-Tevzîʿi, 2. Basım, 1413.
27. Yâḳût el-Ḥamevî, Ebû ʿAbdullâh Yâḳût b. ʿAbdullâh er-Rûmî. Muʿcemu’l-Buldân. 7 Cilt. Beyrut: Dâru Ṣâdır, 1995.
28. Yılmaz, Ömer. “Hıristiyan Mistik ve İslam Tasavvuf Geleneğin İmgesi ve Evlilik Konusuna Kısa Bir Bakış”. Eskişehir Osmangazi Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi 13/2 (2012), 49-65.
29. Zehebî, Ebû Abdillah Şemsüddîn Muhammed b. Ahmed b. Osmân. Siyeru a’lâmi’n-nübelâ. thk. Şuayb el-Arnaût yönetiminde. 25 Cilt. Beyrut: Müessesetü’r-Risâle, 3. Basım, 1985.