Hadislerin Yazılı Rivayetiyle İlgili Farklı Yaklaşımlar

Yıl 2025, Cilt: 6 Sayı: 2, 314 - 344, 31.12.2025

Ahmet Yücel

https://doi.org/10.53352/tevilat.1805198

Öz

Hadislerin şifahî veya yazılı nakli meselesi hadis tarihinin her döneminde gündemde olan bir konudur. Klasik ve modern çalışmalar genellikle hadislerin yazılmasını yasaklayan ve yazılmasına izin veren rivayetler arasındaki çelişkiyi gidermekte ve hadislerin şifahî ve yazılı rivayetinin tarihsel sürecini ortaya koymaktadır. Bu çalışmada hadislerin yazılması hakkında son dönemden başlayarak tarihsel süreçte konuyu incelemedeki amaçlar dikkate alınarak farklı yaklaşımların tespiti amaçlanmaktadır. Dolayısıyla bu çalışmada, özellikle hadislerin şifahî veya yazılı rivayetinin farklı dönemlerde nasıl ele alındığı ve konuyla ilgili farklı yaklaşımların oluşmasındaki etkenlerin neler olduğu ortaya konulacaktır. Hz. Peygamber döneminden itibaren hadislerin yazılmadığı iddiası oryantalistler, Aligarh ve Kur’âniyyûn ekolleri tarafından hadislerin güvenilir yollarla nakledilmediğinin delili olarak zikredilir. Dolayısıyla yaklaşık son iki asırda konu “delil olma” ve “güvenilir olma” açılarından ele alınmıştır. Özellikle hicrî üçüncü ve beşinci asırlarda ise mesele, ilgili rivayetlerin tespiti ve aralarındaki ihtilafın giderilmesi/ihtilâfü’l-hadîs bağlamında incelenmiştir. Bu yaklaşım son iki asra kadar devam ettirilmiştir. Sahâbe ve tâbiîn nesillerinin yaşadığı hicrî birinci asırda ise hadisleri yazanlar bulunduğu gibi hadislerin yazımına karşı çıkanlar da olmuştur. Bu çalışmada konu, günümüzde hadislerin delil olmayacağı görüşünün temel sebeplerinden biri olarak zikredildiği için son dönemden ilk asra doğru “İnkâr ve İspat Dönemi”, “Tespit ve Telif/Hadisler Arasındaki Çelişkiyi Giderme Dönemi” ve “Uygulama Dönemi” başlıkları altında incelenecektir. Konunun sonunda ise hadislerin yazımıyla ilgili rivayetler ele alınacaktır.

Anahtar Kelimeler

Hadis , Oryantalizm , Aligarh , Kur’âniyyûn , İhtilâfü’l-hadîs , şifahî rivayet , kitâbet

Different Approaches to the Written Narration of Hadiths

Öz

The issue of the oral (shifāhī riwāyah) or written transmission of hadiths has been one of the main topics of discussion in every period of the history of hadith. The classical and modern studies on the subject generally resolve the contradiction between the narrations that prohibit the writing of hadiths and those that allow it, and they demonstrate the historical process behind the oral and written transmission of hadiths. This study aims to identify different approaches to the writing of hadiths by examining the objectives behind its being studied throughout history, starting from the recent period. Therefore, this study will highlight how the oral or written transmission of hadith was discussed in different periods and the factors that contributed to the development of various approaches to this issue. The claim that hadiths were not transmitted in writing from the time of the Prophet Muhammad is cited by Orientalists, as well as the Aligarh and Qur'āniyyūn schools, as evidence that hadiths were not transmitted through reliable means. Accordingly, over the past two centuries, the issue of writing down hadiths has been discussed in terms of “their capacity to serve as proofs” and their “reliability”. The issue of writing down hadiths was examined - especially in the third and fifth centuries A.H. - in the context of identifying relevant narrations and resolving the discrepancies between them (ikhtilāf al-hadith). This approach continued until the last two centuries. During the first century A.H., when the Prophet’s Companions (Saḥāba) and the Successors (Tābiʿūn) lived, there were those who recorded hadiths in writing, as well as those who took a stance against the writing of hadiths. This study will examine the argument that hadiths cannot serve as proofs due to their lack of written documentation, tracing it from the recent period to the first century under the following headings: “The Period of Rejection and Validation”, “The Period of Determination and Compilation: Resolving the Contradictions between Hadiths” and “The Period of Application”. At the end of the study, narrations regarding the writing of hadiths will be discussed.

Anahtar Kelimeler

Hadith , Orientalism , Aligarh , Qur'āniyyūn , Ikhtilāf al-hadith , Oral transmission , kitābah

Kaynakça

• Abdürrezzâk, Ebû Bekr Abdürrezzâk b. Hemmâm es-San‘ânî. el-Musannef fi’l-hadîs. thk. Habîburrahman el-A‘zamî. Beyrut: el-Mektebü’l-İslâmî, 1390.
• Acâc, Muhammed el-Hatîb. es-Sünne kable’t-tedvîn. Kahire, 1988.
• Ahmed b. Hanbel, Ebû Abdillâh Ahmed b. Muhammed b. Hanbel eş-Şeybânî el-Mervezî. el-Müsned. İstanbul: Çağrı Yayınları, 1981.
• Akın, Nimetullah. “Hadislerin Yazılı Kaydı ve Literatür Esaslı Bir Disiplin Olma Süreci: A. Sprenger, I. Goldziher ve G. Schoeler’in Yaklaşımları”. Hadis Tetkikleri Dergisi 6/1 (2008), 47-70.
• Ali b. el-Medînî. İlelü’l-hadîs. ed. Mâzin b. Muhammed es-Sirsâvî. Riyâd, 1433.
• Aslan, Ahmet. Hadisler Kur’an’ın Şirkidir. İstanbul: Ozan Yayıncılık, 2020.
• Aynî, Ebû Muhammed (Ebü’s-Senâ) Bedrüddîn Mahmûd b. Ahmed el-. Umdetü’l-kârî şerhu Sahîhi’l-Buhârî. Kahire, 1392.
• A‘zamî, Muhammed Mustafa. Dirâsât fi’l-hadîsi’n-nebevî. Beyrût: Mektebü’l-İslâm, 1405.
• Bayraktar, Zeki. Kur’an ve Sünnet Ama Hangi Sünnet. İstanbul: Süleymaniye Vakfı Yayınları, 2013.
• Brown, Daniel. İslam Düşüncesinde Sünneti Yeniden Düşünmek. çev. Sabri Kızılkaya-Salih Özer. Ankara: Ankara Okulu Yayınları, 2022.
• Buhârî, Ebû Abdullah Muhammed b. İsmaîl el-. el-Câmiu‘s-sahîh. İstanbul: Çağrı Yayınları, 1981.
• Dârimî, Ebû Muhammed Abdullah b. Abdirrahmân b. el-Fadl ed-. es-Sünen. İstanbul: Çağrı Yayınları, 1981.
• Dorman, Emre. Allah’a Öğretilen Din. İstanbul: İstanbul Yayınevi, 2018.
• Düzenli, Muhittin. Hadislerin Yazım Serüveni. Ankara: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 2024.
• Düzenli, Muhyittin. “Kur’an Dışında Benden Hiçbir Şey Yazmayınız Rivayeti ile Hadislerin Yazılmasını Yasaklayan Diğer Rivayetlerin Tahlil ve Tenkîdi”. Tefsir Araştırmaları Dergisi 7/1 (2023), 20-42.
• Ebû Dâvûd, Süleymân b. el-Eş‘as es-Sicistânî. es-Sünen. İstanbul: Çağrı Yayınları, 1981.
• Ebû Reyye, Mahmud. Advâ ale’s-sünneti’l-Muhammediyye. Kahire, 1958.
• Emin, Ahmed. Duha’l-İslâm. Kahire, 1938.
• Eren, İsa. Modern Dönemde Mısır’da Hadis. Samsun: Ondokuz Mayıs Üniversitesi, Doktora Tezi, 2023.
• Goldziher, Ignaz. İslam Kültürü Araştırmaları. çev. Mehmed Said Hatiboğlu-Cihad Tunç. Ankara: Otto, 2019.
• Goldziher, Ignaz. Muslim Studies. çev. C. R. Barber-S. M. Stern. London: Allen and Unwin, 1971.
• Gül, Mutlu - Kahraman, Hüseyin. “Hz. Ebû Bekir ve Hz. ‘Umer’in Hadis Tedvînine Bakışları ile İlgili Rivayetlerin Tahlili”. Ankara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 56/1 (2015), 137-156.
• Hasan Hanefî. İslâmî İlimlere Giriş. çev. Muharrem Tan. İstanbul: İnsan Yayınları, 1994.
• Hatîb el-Bağdâdî, Ebû Bekr Ahmed b. Alî b. Sâbit el-. Takyîdü’l-ilim. thk. Yusuf el-Uş. Beyrût, 1974.
• Hattâbî, Ebû Süleymân Hamd (Ahmed) b. Muhammed b. İbrâhîm b. Hattâb el-Büstî el-. Meâlimü’s-Sünen şerhu Süneni Ebî Dâvûd. Beyrût: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 2009.
• Inam Ul Haq. Pakistan’da Hadis Tartışmaları. Ankara: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 2020.
• İbn Abdilber, Yûsuf b. Abdullah. Câmi‘u beyâni’l-ilm ve fażlihî ve mâ yenbaġī fî rivayetihî ve ḥamlihî. Kahire, 1402.
• İbn Ebî Hâtim, Ebû Muhammed Abdurrahmân b. Muhammed b. İdrîs er-Râzî. el-Cerh ve’t-taʿdîl. Haydârâbâd, 1371.
• İbn Ebî Şeybe, Ebû Bekr Abdullah b. Muhammed b. Ebî Şeybe İbrâhîm el-Absî el-Kûfî. el-Musannef fi’l-ehâdîs ve’l-âsâr. thk. Kemâl Yûsuf el-Hût. Riyad: Mektebetü’r-Rüşd, 1409.
• İbn Hacer, Ebü’l-Fadl Şihâbüddîn Ahmed b. Alî b. Muhammed el-Askalânî. Fethü’l-bârî şerhu Sahîhi’l-Buhârî. thk. Muhammed Fuad Abdülbâkî vd. Beyrut: Dârü’l-Ma’rife, 1410.
• İbn Kuteybe, Muhammed b. Kuteybe ed-Dîneverî. Te’vîlü muhtelifi’l-hadîs. ed. Muhammed Zührî en-Neccâr. Kâhire, 1386.
• İbn Sa‘d, Muhammed. et-Tabakâtü’l-kübrâ. thk. İhsan Abbâs. Beyrût, 1968.
• İmtiyaz Ahmed. Delâilü’t-tevsîki’l-mübekkir li’s-sünneti ve’l-hadîs. çev. Abdulmu‘tî Emin Kal‘acî. Karaçi: Câmiatü’d-Dirâsâti’l-İslâmiyye, 1990.
• İnan, Sait. Hicri Birinci Yüzyılda Hadis Kitâbeti. İstanbul: Hikmetevi Yayınları, 2021.
• Juynboll, G.H.A. Modern Mısır’da Hadis Tartışmaları. çev. Salih Özer. Ankara: Ankara Okulu Yayınları, 2000.
• Mâlik, Ebû Abdillâh Mâlik b. Enes. el-Muvatta’. ed. Muhammed Fuâd Abdülbâkî. İstanbul: Çağrı Yayınları, 1981.
• Mansûr, Ahmed Subhî. el-Kur’an ve kefâ masdaran li’t-teşrî‘i’l-İslâmî. Beyrût, 2005.
• Maʿmer b. Râşid, Ebû ʿUrve. el-Câmiʿ. thk. Habîburrahmân el-Aʿzamî. Beyrût, 1403.
• Müslim, Ebu’l-Hüseyin Müslim b. el-Haccâc el-Kuşeyrî en-Nisâbûrî. el-Câmi’u‘s-sahîh. thk. Muhammed Fuâd Abdulbakî. İstanbul: Çağrı Yayınları, ts.
• Nama Al-Banna. “Kitâbetü’l-hadîsi’ş-şerîf beyne’l-emri ve’n-nehyi: Dirâse hadîsiyye tahlîliyye”. İslâmî İlimler Dergisi 6/2 (2011), 3-27.
• Özdemir, Veysel. Abdullah b. Amr ve es-Sahifetü’s-Sadıka’sı. Ankara: Akademisyen Kitabevi, 2015.
• Râmhürmüzî, Ebû Muhammed el-Hasan b. Abdurrahmân er-. el-Muhaddisu’l-fâsıl beyne’r-râvî ve’l-vâʿî. thk. Ebû Hemmâm Muhammed b. Ali es-Savmaî el-Beydânî. Medîne: en-Nâşiru’l-Mütemeyyiz, 2017.
• Schoeler, Gregor. İslam’ın İlk Dönemlerinde Yazı ve Rivayet. çev. Güllü Yıldız. İstanbul: Vakıfbank Kültür Yayınları, 2022.
• Schoeler, Gregor. “Sözlü Tora ve Hadis Rivayeti, Yazım Yasağı, Redaksiyon”. çev. Hüseyin Akgün. Hadis Tetkikleri Dergisi 6/1 (2008), 135-173.
• Seviyyân, Ahmed Abdurrahman es-. Sahâifü’s-sahâbe ve tedvînü’s-sünneti’n-nebeviyyeti’ş-şerîfe, 1410.
• Sezgin, Fuat. Târîhu’t-turâsi’l-arabî. çev. Mahmûd Fehmî Hicâzî. Riyad: Muhammed b. Suûd Üniversitesi, 1403.
• Sezgin, M. Fuat. Buhârî’nin Kaynakları. Çankaya, Ankara: Otto, 7. Basım, 2019.
• Sıdkî, Muhammed Tevfik. Dînullâh fi kütübi enbiyâihi. Mısır: Matba’atu Mektebeti’l-Menâr, 1912.
• Sıdkî, Muhammed Tevfik. “el-İslâm huve’l-Kur’an vahdeh ârâun ve efkârun”. Mecelletü’l-Menâr 9 (1906 1324), 515-525.
• Sprenger, Aloys. “On the Origin and Progress of Writing Down Historical Facts Among the Musulmans”. Journal and Proceedings of the Asiatic Society of Bengal 25 (1857), 303-359.
• Taberânî, Ebü’l-Kâsım Müsnidü’d-dünyâ Süleymân b. Ahmed b. Eyyûb et-. el-Mu’cemü’l-evsat. thk. Târık b. ’Ivadullah b. Muhammed, Abdülmuhsin b. İbrahim el-Huseynî. Kahire: Dârü’l-Haremeyn, 1415.
• Tekin, Dilek. Müslim’in Kaynakları. Ankara: Astana Yayınları, 2023.
• Tirmizî, Muhammed b. ʿÎsâ b. Sevre et-. es-Sünen. İstanbul: Çağrı Yayınları, 1981.
• Türcan, Zişan. “Sahabenin Hadis Tasavvurunda Vahiy-Kitabet İlişkisinin Yeri”. Turkish Academic Research Review 4/4 (2016), 455-474.
• Yâsîn, Abdülcevâd. es-Sulta fi’l-İslâm: el-aklü’l-fıkhi’s-selefî beyne’n-nâs ve’t-târîh. Beyrût, 1998.
• Yücel, Ahmet. Hadis Istılahlarının Doğuşu ve Gelişimi. İstanbul: Marmara Üniversitesi İlâhiyat Fakültesi Vakfı Yayınları, 2014.
• Yücel, Ahmet. “Hadislerin Yazılmasıyla İlgili Rivayetlerin Tenkit ve Değerlendirilmesi”. Marmara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 16-17 (1999 1998), 91-121.
• Yüksel, Edip. Türkçe Kuran Çevirilerindeki Hatalar. İstanbul: Ozan Yayıncılık, 2007.
• Zehebî, Ebû Abdillâh Şemsüddîn Muhammed b. Ahmed b. Osmân et-Türkmânî ed-Dımaşkî ez-. Tezkiratü’l-huffâz. 4 Cilt. Beyrût: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1998.
• Züheyr b. Harb. Zuheyr’ubn Harb ve Kitâbu’l-ilm Adlı Eseri. thk. Salih Tuğ. İstanbul: Edebiyat Fakültesi Yayınları, 1984.