TÜRKİYE’DE PLANLI KALKINMA DÖNEMİ ÖNCESİ MERKEZİ VE ÂDEM-İ MERKEZİ DÜZENLEMELERİN REFORM SÜREÇLERİNE ETKİSİ

Öz

Türkiye’de yönetimde modern reform süreci, 18. yüzyılın başlarında Lale Devri ile başlayan batılılaşma çabalarından bu yana devam etmektedir. 1789’daki Nizam-ı Cedit hareketi ve 1828’de II. Mahmut reformlarıyla güçlenen yönetimde merkezileşme eğilimi, 1839 Tanzimat Fermanı ile doruk noktasına ulaşmıştır. Bu süreci 1856 Islahat Fermanı, 1876 ve 1908’deki Meşrutiyet hareketleri takip etmiş; Türkiye Cumhuriyeti’nin kurulmasıyla birlikte idari devlet anlayışı Weberci rasyonel bürokratik yapılanma ekseninde yeniden şekillenmiştir. 1945 sonrası kalkınma devleti yaklaşımı çerçevesinde idari reform seferberliği başlarken, 1980 itibarıyla küreselci yönetişim anlayışı ulus-devlet paradigmasına meydan okuyan yapısal reform hareketlerini doğurmuştur. Osmanlı’dan günümüze uzanan reform çalışmaları, sivil bürokratik ve devletçi seçkinler ile gelenekselci liberaller arasındaki görüş ayrılıkları doğrultusunda şekillenmiştir. Siyasal seçkinci parti mensupları bürokrasiyi siyasal parti bürokratlarına dönüştürmeye çalışırken, iktidara gelmeden yerelleşmeyi savunmuş; iktidara ulaştıklarında merkezi politikaları benimsemişlerdir. Sivil bürokratik seçkinler ise devletçiliği ve statükoyu koruma eğiliminde olmuş; Atatürk reformlarının muhafazasını demokrasiden öncelikli görerek ideoloji aracılığıyla iktidarlarını sürdürme yoluna gitmişlerdir. Bunun sonucunda devlet odaklı yapı merkezileşmeyi pekiştirip yerelleşmeyi sınırlamıştır. Bu çalışma, Osmanlı’dan Cumhuriyet’e uzanan süreçte özellikle kalkınma dönemi öncesi yapılan merkezi ya da adem-i merkezi nitelikli reformların kamu yönetimi üzerindeki etkilerini analiz etmeyi amaçlamaktadır. Araştırma nitel bir yöntemle yürütülmüş; tarihsel belge incelemesi ve literatür taramasıyla veriler toplanmış, elde edilen bulgular reformların yönünü belirleyen siyasal-bürokratik çekişmelere işaret etmiştir. Türkiye’de kamu yönetimi reformları bu çekişmeye göre şekillenmiş, reform çabalarında inisiyatif çoğunlukla devletten gelmiştir. Makale, mevcut literatürde daha çok planlı dönem sonrasına odaklanan araştırmalardan farklı olarak öncesine dair tartışmaları merkeze almakta ve Türk kamu yönetimi reformlarının uzun vadeli gelişim çizgisine özgün bir katkı sunmayı hedeflemektedir.

Anahtar Kelimeler

• Reform
• Türk Kamu Yönetimi
• Merkezileşme
• Yerelleşme
• Uzman Raporları

THE IMPACT OF CENTRALIZED AND DECENTRALIZED REGULATIONS ON REFORM PROCESSES BEFORE THE PLANNED DEVELOPMENT ERA IN TÜRKİYE

Öz

The process of modern reform in Türkiye has continued since the early 18th century, beginning with the Westernization efforts of the Tulip Era. The trend toward centralization, strengthened by the Nizam-ı Cedit movement of 1789 and the reforms of Mahmud II in 1828, peaked with the Tanzimat Edict of 1839. It was followed by the Islahat Edict of 1856 and the constitutional movements of 1876 and 1908. With the establishment of the Republic, the administrative state was reshaped around Weberian rational-bureaucratic structures. After 1945, within the developmental-state approach, a reform campaign began, while the global-governance perspective emerging after 1980 generated structural changes challenging the nation-state paradigm. Reform efforts from the Ottoman era to the present were shaped by differences between civil-bureaucratic and statist elites and traditional liberals. Political elites sought to turn bureaucracy into a party-dependent structure, advocating decentralization before gaining power but adopting centralist policies afterward. Civil bureaucratic elites tended to preserve statism and the status quo; prioritizing Atatürk’s reforms over democracy, they maintained influence through ideology. Consequently, the state-centered structure reinforced centralization and limited decentralization. This study analyzes the effects of centralized and decentralized reforms, particularly before the planned-development period, on public administration during the Ottoman–Republic transition. Using a qualitative method, data were collected through historical-document analysis and literature review. Findings show that political–bureaucratic conflicts shaped reform directions, with initiatives mostly originating from the state. Unlike much of the literature focusing on the post-planning era, this article highlights earlier debates and contributes to understanding the long-term evolution of Turkish public-administration reforms.

Anahtar Kelimeler

• Reform
• Turkish Public Administration
• Centralization
• Decentralization
• Expert Reports

Kaynakça

1. Acar, O. K. (2021). Devlet Personel Başkanlığı’ndan Cumhurbaşkanlığı İnsan Kaynakları Ofisi’ne: Kamu personel yönetiminde örgütsel değişim. Elektronik Sosyal Bilimler Dergisi, 20(78), 1026-1046. https://doi.org/10.17755/esosder.556676
2. Ahmad, F. ve Ahmad, B. (1976). Türkiye’de çok partili politikaların açıklamalı kronolojisi 1945-1971. Bilgi Yayınevi.
3. Aksal, İ.R., Gözübüyük, Ş., Sürgit, K., Alpaslan, A., Çoker, Z., Esener, T., Gürgüç, H., Kayla, Z., Senil, İ., ve Uzsoy, Ş. (1972). İdarenin yeniden düzenlenmesi ilkeler ve öneriler idari reform danışma kurulu raporu. TODAİE.
4. Aslan, O.E., Kavruk, H., Yıldız, M., Üstüner, Y., Sayan, İ.Ö., Şener, H. E. ve Urhan, V. F. (2016). Merkezi personel hizmetleri örgütlenmesi. TODAİE.
5. Aslan, Z. ve Yel, S. (2018). Atatürk döneminde Trabzon-Tebriz transit yolu (1923-1938). Turkish Studies, 13(1), 1-12. http://doi.org/10.7827/TurkishStudies.12727
6. Atatürk, M.K. (1995). Nutuk. Süryay Sürekli Yayınları.
7. Barker (1963). Türkiye iktisadı kalkınması hakkında rapor. Devlet Personel Dairesi (Ed.), Hükümete sunulan yabancı uzman raporları (Yay. No: 7, s. 38-68) içinde. Devlet Personel Dairesi.
8. Belge, M. (1983). Tarihi gelişme süreci içinde aydınlar. M. Belge (Ed.), Cumhuriyet dönemi Türkiye ansiklopedisi (Cilt 1, s. 122-129) içinde. İletişim Yayınları.

9. Berkes, N. (2022). Türkiye’de çağdaşlaşma. Yapı Kredi Yayınları.
10. Boran, B. (1992). Toplumsal yapı araştırmaları (iki köy çeşidinin mukayeseli tetkiki). Sarmal Yayınevi.
11. Bozdağ, İ. (2009). Cemal Bayar anlatıyor bilinmeyen Atatürk. Truva Yayınları.
12. Cumhuriyet Halk Partisi. (1947). Cumhuriyet Halk Partisi yedinci büyük kurultayı. TBMM Kütüphanesi Dijital Arşivi.
13. Dantel, M.C. (1963). Türkiye’de devlet personeli hakkında bir araştırma. Devlet Personel Dairesi (Ed.), Hükümete sunulan yabancı uzman raporları (Yay. No:7, s. 110-137) içinde. Devlet Personel Dairesi.
14. Demirel, D. (2011). Tanzimat’tan cumhuriyet’e kamu yönetiminde yeniden yapılanma (1839-1923). Türk İdare Dergisi, (473), 97-111.
15. Dinçer, Ö. (1998). Yerel yönetimlerin yeniden yapılandırılması ihtiyacı ve ilkeleri üzerine bir tartışma. Öneri, 2 (10), 1-10.
16. Güler, B.A. (2005). Devlette reform yazıları. Paragraf Yayınevi.
17. Güler, B. A. (2021). Türkiye’nin yönetimi (6.Baskı). İmge Kitabevi.
18. Heper, M. (2018). Türkiye’de devlet geleneği. Doğu Batı Yayınları.
19. Heper, M. ve Keyman, E.F. (1998). Double-faced state: Political patronage and the consolidation of democracy in Türkiye. Middle Eastern Studies, 34(4), 259-277.
20. Karpat, K. (2010). Türk demokrasi tarihi sosyal kültürel ekonomik temeller. Timaş Yayınları.
21. Keleş, R. (2023). Kentleşme politikası. İmge Kitabevi Yayınları.
22. Kesgin, S.S. (2016). Yerel yönetimlerde merkeziyetçi yönetim kültürü. S. Karatepe, E. Akyol, C.E. İnan, I. Arpacı, A. Ç. Kavuncu ve N. Nalcı Karabaş (Ed.), Yerelleşme / merkezileşme tartışmaları (s. 94-104) içinde. TODAİE.
23. Lewıs, B. (1993). Modern Türkiye’nin doğuşu. Türk Tarih Kurumu Basımevi.
24. Mardin, Ş. (1994). Jön Türklerin siyasi fikirleri 1895-1908. İletişim Yayınları.
25. Martin, W.F ve Cush, C.E. (1963). Maliye Bakanlığı kuruluş ve çalışmaları hakkında rapor. Devlet Personel Dairesi (Ed.), Hükümete sunulan yabancı uzman raporları (Yay. No: 7, s. 69-110) içinde. Devlet Personel Dairesi.
26. Neumark, F. (1963). Devlet dairesi ve müesseselerinde rasyonel çalışma esasları. Devlet Personel Dairesi (Ed.), Hükümete sunulan yabancı uzman raporları (Yay. No: 7, s. 2-37) içinde. Devlet Personel Dairesi.
27. Oruç, T. & Bayrakçı, E. (2018). Yerel siyasette temsil ve katılım. MANAS Sosyal Araştırmalar Dergisi, 7(2), 463-480.
28. Smith, L.D. (2001). Reform and decentralization of agricultural services: a policy framework, Publishing and Multimedia Service, Information Division, FAO.
29. Şaylan, G. (1983). Türkiye Cumhuriyeti’nde devlet yapısının evrimi. M. Belge (Ed.), Cumhuriyet dönemi Türkiye ansiklopedisi, (Cilt 2, s.388-410) içinde. İletişim Yayınları.
30. Tekeli, İ. (1977). Cumhuriyet’in ilk yıllarında belediyecilik anlayışının oluşumu (1923-1930). Mimarlık Dergisi, 77(2), 17-21.
31. Toksöz, F. ve Gezici, F. (2014). Türkiye’de bölgesel yönetim bir model önerisi. TESEV Yayınları.
32. Toprak, E. (2005). Demokratik ve etkin bir devlet için Türk kamu yönetiminde yeniden yapılanma. Şubat Kitabevi Yayınları.
33. Tural, E. (2014). Türkiye’de kamu yönetimi eğitiminin TODAİE tarihi 1940-1990. TODAİE.
34. Turan, M. (1999). Cumhuriyet Döneminde iki deneme: Siyasi Müsteşarlıklar ve Müstakil Grup. AKÜ sosyal bilimler dergisi, 1(2), 27-42.
35. Türkdoğan, O. (1984). Osmanlı imparatorluğunda II. Meşrutiyet öncesi adem-i merkeziyet hareketleri. Türk kültürü, (252), 209-216.
36. Uçar, A., Şinik, B., ve Dik, E. (2016). Cumhuriyetin kuruluş döneminde (1923-1930) merkezileşme süreci: Merkez ile yerel yönetimler arası ilişkiler. S. Karatepe, E. Akyol, C.E. İnan, I. Arpacı, A. Ç. Kavuncu ve N. Nalcı Karabaş (Ed.), Yerelleşme / merkezileşme tartışmaları (s.54-69) içinde. TODAİE.
37. Yalçın, H.C. (2000). Siyasal anılar. Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları.
38. Yayman, H. (2016). Türkiye’de devlet reformu ve başkanlık sistemi. Doğan Kitap.
39. Yazıcıoğlu, R. (2000). Popülist politikaya, tıkanmış ekonomiye, yozlaşmış sisteme sil baştan. Yazıcı Basım Yayıncılık.
40. Zürcher, E.J. (2006). Modernleşen Türkiye’nin tarihi (20.Baskı). İletişim Yayınları.