Klasik Osmanlı Ceza Hukuku Hakkındaki Yaklaşımlarına Dair Eleştirel Notlar

Öz

Bu çalışmada Colin Imber'in klasik Osmanlı ceza hukukuna ilişkin yaklaşımları eleştirel bir tarzda ele alınmaktadır. Amaç, birçok oryantalist çalışmada görülen benzer sorunlara Imber örneğinde dikkat çekmektir. Müellif, Hanefi geleneğinde ceza hukuku fikrine karşılık gelen çok az şey bulunduğunu iddia eder. Ona göre hadler genellikle katı muhakeme şartları nedeniyle uygulanamaz, kısas cezadan ziyade özel kişiler arası bir telafidir, tazir bütünüyle kamu otoritesine bırakılmış hukuk dışı bir alandır. Oysa Hanefi hukuk geleneğinde hadler gerçek hukuk hayatının dışında kalacak kadar katı muhakeme şartları taşımaz, kısas salt ceza özelliği de içerir ve tazir prensip olarak hukukun dışında görülmez. Imber, Osmanlı ceza hukukunun gelişiminde Hanefi hukuk geleneğinin çok az etkili olduğunu söyler ve klasik ceza kanunlarının önemli bir kısmını şeriata aykırı bulur. Aynı yaklaşımla başta Ebussuud Efendi olmak üzere Osmanlı müftülerinin ceza hukukuna ilişkin birçok fetvasını Hanefi geleneğine karşıt yeni çözümlemeler olarak takdim eder. Ne var ki ilgili kanun ve fetvaların Hanefi hukuk geleneğinde tazir kapsamında meşru görülebilen kadim şeyler olduğuna dikkat etmez. Çalışma Imber'in bu ve benzeri sorunlu yaklaşımlarını analiz etmekte ve yorumlamaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Colin Imber
• Osmanlı
• Ceza Hukuku
• Hanefi Mezhebi
• Kanun

Critical Notes on Colin Imber's Approaches to Classical Ottoman Criminal Law

Öz

In this study, Colin Imber's approaches to classical Ottoman criminal law are critically discussed. The aim is to draw attention to the similar problems seen in many orientalist works in the example of Imber. The author claims that there is very little in the Hanafi legal tradition corresponding to the idea of criminal law. According to him, the fixed penalties (hadd) are generally not applicable due to strict trial procedure, the retaliation (qisas) is a compensation between private persons rather than punishment, and discretionary punishment (tazir) is an area outside the law entirely left to the public authority. In Hanafi legal tradition, however, the fixed penalties do not have strict trial procedure to be outside the real life of law, the retaliation also includes a purely criminal feature and the discretionary punishment is not seen outside the law in principle. Imber suggests that the Hanafi tradition had little effect on the development of the Ottoman criminal law, and he finds an important part of the classical criminal laws against the sharia. With the same approach, he introduces many fatwas of the Ottoman muftis, especially Ebussuud Efendi, as new solutions against the Hanafi legal tradition. Nevertheless, he does not pay attention to the fact that the relevant laws and fatwas are ancient things that can be seen legitimate as part of discretionary punishment in the Hanafi legal tradition. The study analyzes and interprets these and similar problematic approaches of Imber.

Anahtar Kelimeler

• Colin Imber
• Ottoman
• Criminal law
• Hanafi Law
• Qanun

Kaynakça

1. Akgündüz, Ahmed, Osmanlı Kanunnameleri ve Hukuki Tahlilleri, c. VI, İstanbul: Fey Vakfı, 1993.
2. Akman, Mehmet, Osmanlı Devleti'nde Ceza Yargılaması, İstanbul: Eren Yayınları, 2004.
3. Âmir, Abdülazîz, et-Ta'zîr fi'ş-şerî'ati'l-İslâmiyye, Kahire: Dârü'l-fikr el-Arabî, 1969.
4. Atar, Fahrettin, "Kaza", DİA, XXV, 2002, s. 113-117.
5. Aydın, Mehmet Akif, "Gasp", DİA, XIII, 1996, 387-392.
6. Aydın, Mehmet Akif, Osmanlı Araştırmaları, 2000, sy. 20, s. 412-418.
7. Bâbertî, Ekmelüddîn Muhammed b. Muhammed, el-İnâye, [Fethü'l-kadîr'le Birlikte], Beyrut: Dârü'l-kütübi'l-ilmiyye, 2003.
8. Bardakoğlu, Ali, "Hırsızlık", DİA, XVII, 1998, s. 384-396.

9. Behnesî, Ahmed Fethi, el-Husûme fi'l-fikhi'l-cinâiyyi'l-İslâmî, Beyrut: Dârü'ş-şurûk, 1987.
10. Calder, Norman, Islamic Jurisprudence in the Classical Area, [ed. Colin Imber], New York: Cambridge University Press, 2010.
11. Çivizâde, Muhyiddîn Mehmed Efendi, Mecmû'atü'l-fetâvâ, Süleymaniye Kütüphanesi, Kılıç Ali Paşa, nr. 496.
12. Dede Cöngî, Kemalüddîn İbrahim b. Bahşî, es-Siyasetü'ş-şer'iyye, [thk. Fuad Abdülmün'im], İskenderiyye: Müessesetü şebâbi'l-câmi'a, t.y.
13. Düzdağ, Ertuğrul, Ebussuud Efendi Fetvaları, İstanbul: Kapı Yayınları, 2012.
14. Ebussuud Efendi, Muhammed b. Muhammed el-İmâd, Mecmû'atü'l-fetâvâ, der. Veli (Yegân) b. Yûsuf el-İskilibî, D.İ.B. İstanbul Müftülüğü Kütüphanesi, nr. 178.
15. Fenârî, Mahmûd b. Pir Muhammed, Mesâilü't-ta'zîr ve hudûdi'l-cinâyât, Süleymaniye Kütüphanesi, Şehit Ali Paşa, nr. 949.
16. Heyd, Uriel, Studies in Old Ottoman Criminal Law, [ed. V. L. Menage], Oxford: Oxford University, 1973.
17. Imber, Colin, "Zina in Ottoman Law", Contribution à l'histoire économique et sociale de l'Empire ottoman, Collection Turcica, 1981, sy. 3, s. 59-92.
18. Imber, Colin, "Osmanlı Hukukunda Zina", çev. Muharrem Midilli, İslam Hukuku Araştırmaları Dergisi, sy. 29, 2017, 505-538.
19. Imber, Colin, "Why You Should Poison Your Husband: A Note on Liability in Hanafi Law in the Ottoman Period", Islamic Law and Society, 1994, c. I, sy. 2, s. 206-216.
20. Imber, Colin, Studies in Ottoman History and Law, İstanbul: The Isis Press, 1996.
21. Imber, Colin, Ebu's-su'ud: The Islamic Legal Tradition, Edinburg: Edinburg University, 1997.
22. Imber, Colin, Şeriattan Kanuna Ebussuud ve Osmanlı'da İslami Hukuk, çev. Mürteza Bedir, İstanbul: Tarih Vakfı Yurt Yayınları, 2004.
23. İbn Abidîn, Muhammed Emîn b. Ömer, Reddü'l-muhtâr ale'd-Dürri'l-muhtar Şerh-i Tenvîri'l-ebsâr, [dirâse, tahkik ve talik: Adil Ahmed Abdü'l-mevcûd, Ali Muhammed Mu'avvez], Riyad: Darü âlemi'l-kütüb, 2003.
24. İbn Emîr, Ebû Abdullah Şemsüddîn Muhammed b. Muhammed, et-Takrîr ve't-tahbîr, Beyrut: Dârü'l-kütübi'l-ilmiyye, 1983.
25. İbnü'l-Bezzâz, Muhammed b. Muhammed el-Kerderî, el-Fetâvâ'l-Bezzâziyye, [el-Fetâvâ'l-Hindiyye'nin kenarında], Bulak: el-Matba'atü'l-emîriyye, 1310.
26. İbnü'l-Hümâm, Kemalüddîn Muhammed b. Abdülvâhid, Şerhü Fethü'l-kadîr, Beyrut: Dârü'l-kütübi'l-ilmiyye, 2003.
27. Johansen, Baber, "Secular and Religious Elements in Hanefite Law. Function and Limits of the Absolute Character of Government Authority", Contingency in a Sacred Law: Legal and Ethical Norms in the Muslim fiqh, Leiden: E.J. Brill, 1999, s. 189-218.
28. Kâdîhan, Ebü'l-mehâsin Fahrüddîn Hasan b. Mansûr el-Özkendî, el-Fetâvâ'l-Hâniyye, [Fetava'l-Hindiyye'nin kenarında], Bulak: el-Matba'atü'l-emîriyye, 1310.
29. Kanunnâme-i Sultanî, Manisa İl Halk Kütüphanesi, nr. 5819.
30. Menekşe, Ömer, "XVII ve XVIII. Yüzyılda Osmanlı Devleti'nde Hırsızlık Suçu ve Cezası", Doktora Tezi, Marmara Üniversitesi, 1998.
31. Mergînânî, Ebü'l-Hasan Burhanüddîn Ali b. Ebî Bekr, el-Hidâye şerhu Bidâyeti'l-mübtedî, [thk. Muhammed Muhammed Tamir, Hafız Aşûr Hafız], Kahire: Dârü's-Selâm, 2000.
32. Midilli, Muharrem, "Hanefi Ceza Hukuk İlminde Sistematik Mezhep Görüşüne Aykırı Rivayetlerin Tevil Yolu Olarak Siyaset", Trabzon İlahiyat Dergisi, 2018 c. V, sy. 2, s. 343-366.
33. Midilli, Muharrem, Klasik Osmanlı Ceza Hukukunda Şeriat-Kanun Ayrımı, İstanbul: Klasik Yayınları, 2019.
34. Molla Arab, Mevlânâ Alâüddîn Ali el-Arabî, Fetâvâ-ı Mevlânâ Arab, Süleymaniye Kütüphanesi, Bağdatlı Vehbi, nr. 585.
35. Molla Fenârî, Şemsüddîn Muhammed b. Hamza, Fusûlü'l-bedâyi' fi usûli'ş-şerayi, İstanbul: Şeyh Yahya Efendi Matbaası, 1872.
36. Molla Hüsrev, Mehmed b. Ferâmurz, Dürerü'l-hükkâm fi şerh-i Gureri'l-ahkâm, İstanbul: Matba'a-i ve Kitabhâne-i Mehmed Esad, 1300.
37. Öğüt, Salim, "Mahrem", DİA, XXVII, 2003, s. 388-389.
38. Özer, Abdullah, "İslâm Hukuk Literatüründe Tazir Risaleleri ve Şeyhülislâm Muhyiddin b. İlyas Çivizâde'nin Risâle Müteallika bi't-te'azir Adlı Eseri", Yüksek Lisans Tezi, Marmara Üniversitesi, İstanbul, 2000.
39. Schacht, Franz Joseph, An Introduction to Islamic Law, Oxford: Oxford University Press, 1964.
40. Schacht, Franz Joseph, İslâm Hukukuna Giriş, [Çev. M. Dağ, A. Şener], Ankara: Ankara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Yayınları, 1986.
41. Serahsî, Ebû Bekir Muhammed b. Ahmed, el-Mebsût, Beyrut: Dârü'l-ma'rife, 1989.
42. Tveritinova, Anna, Knika Zakonov Sultana Selima I, Akademiya Nauk SSSR, Moskova, 1968.
43. Özdeğer, Hüseyin, "I. Sultan Selim Han Kanunnamesi ve Tahlili", Türk İktisat Tarihi Yıllığı, 1987, sy. 1, s. 129-175.
44. Zeylaî, Fahrüddîn Osman b. Ali, Tebyînü'l-hakâik şerhu Kenzi'd-dekâik, Bulak: el-Matba'atü'l-kübrâ el-emîriyye, 1313.