İstimlake Dair İki Mühim Metin: Ali Galib’in Risalesi ile Kahveciyan Haçik’in Makalesi

Öz

Modern zamanın hükmü Osmanlı coğrafyasında Tanzimat dönemiyle birlikte sistemsel olarak hakim olmaya başlamıştır. Bu dönemde kenti, sosyal yaşamı ve hukuku derinden etkileyen imar ve altyapı faaliyetleri, mülkiyet hukukunda yeni kavramların ortaya çıkmasını zorunlu kılmıştır. Ortaya çıkan pratik ihtiyaçlar ve erişilmesi hedeflenen şehircilik standartları klasik fıkıh imkanlarıyla tam olarak karşılanamadığından, geniş bir tevil çerçevesinde "istimlak" (kamulaştırma) müessesesi Osmanlı hukuk sistemine dahil edilmiştir. İstimlak, ne klasik dönemde ne de Tanzimat devrinde müstakil çalışmalara sıklıkla konu olmuş bir alan değildir. Bu çalışmada, kamulaştırma hukukunun Tanzimat'tan II. Meşrutiyet'e uzanan tarihsel serencamı üç döneme ayrılarak kısaca özetlenmekte ve Osmanlı hukuk literatüründe bu alanda kaleme alınmış ilk müstakil eserler niteliğindeki iki mühim metnin (İstanbul dava vekili Ali Galib'in 1330 tarihli risalesi ile dava vekili Kahveciyan Haçik'in 1329 tarihli makalesi) Latin harflerine aktarılmış çeviriyazısı zengin dipnot açıklamalarıyla birlikte okuyucunun dikkatine sunulmaktadır. [Özet ve anahtar kelimeler dijital arşiv çalışmaları kapsamında editörlük tarafından hazırlanmıştır.]

Anahtar Kelimeler

• İstimlak
• Kamulaştırma
• Tanzimat Hukuku
• Mülkiyet Hakkı
• Ali Galib
• Kahveciyan Haçik

Two Important Texts on Expropriation: Ali Galib’s Pamphlet and Kahveciyan Haçik’s Article

Öz

The provision of the modern era began to dominate the Ottoman geography systematically with the Tanzimat reform period. During this era, reconstruction and infrastructure activities, which deeply affected the city, social life, and law, necessitated the emergence of new concepts in property law. Since the practical needs and targeted urban standards could not be fully met within the possibilities of classical Islamic jurisprudence (fiqh), the institution of "istimlak" (expropriation/eminent domain) was integrated into the Ottoman legal system through a broad framework of legal interpretation. Expropriation is not a field that was frequently subject to independent studies neither in the classical period nor during the Tanzimat era. In this study, the historical journey of expropriation law spanning from the Tanzimat to the Second Constitutional Era is briefly summarized by dividing it into three periods. Furthermore, the transliterated texts of two important documents, which possess the quality of being the first independent works written on expropriation in Ottoman legal literature (the 1330-dated pamphlet by Istanbul attorney Ali Galib and the 1329-dated article by attorney Kahveciyan Haçik), are presented to the reader's attention along with rich explanatory footnotes. [The English title, abstract and keywords were prepared by the editorial board during the digital archiving process.]

Anahtar Kelimeler

• Expropriation
• Eminent Domain
• Tanzimat Law
• Right of Property
• Ali Galib
• Kahveciyan Haçik

Kaynakça

1. Ahmed Şuayb, Hukuk-ı İdare, İstanbul, Matbaa-i Hukukiye, 1329.
2. Akman, Mehmet, "Tanzimat'tan Cumhuriyet'e Osmanlı Hukuk Mevzuatı I- 1. Tertip Düstur'un Tarihi Fihrist ve Dizini", Türk Hukuk Tarihi Araştırmaları, sy. 3, 2007 (Bahar), s. 67-224.
3. Akman, Mehmet, "Tanzimat'tan Cumhuriyet'e Osmanlı Hukuk Mevzuatı II- II. Tertip Düstur'un Tarihi Fihrist ve Dizini", Türk Hukuk Tarihi Araştırmaları, sy. 4, 2007 (Güz), s. 41-368.
4. Aktürk, Rebii, "İslam Hukukunda Mülk Edinme ve Kullanma Hakkının Dokunulmazlığı ve Kamulaştırma", Yargıtay Dergisi, II/2, s. 67-79.
5. Ali Haydar Efendi, Dürerü'l-Hükkâm Şerhu Mecelleti'l-Ahkâm, c. 1, İstanbul, Diyanet İşleri Başkanlığı, 2016; c. 3, Kostantiniye, Matbaa-i Ebuzziyâ, 1330.
6. Ali Ragıb, Hukuk-ı İdare, İstanbul, Matbaa-i Âmire, 1306. (İstanbul, İÜHF İdare Hukuku ve İlimleri Araştırma Merkezi, Editör: Halit Uyanık, 2018).
7. Antoniyadi, Toma, Kâmus-ı Kavânîn, İstanbul, Mahmud Bey Matbaası, 1310.
8. Atıf Bey, Mecelle-i Ahkâm-ı Adliyye'den Şerh-i Kitâbu'ş-Şirket, İstanbul, Tanin Matbaası, 1328.

9. Aydın, Mehmet Akif, Türk Hukuk Tarihi, 11. baskı, İstanbul, Beta Yayınları, 2013.
10. Aydın, Tugay, "1924 Yılı İstanbul Barosu Levhası", İstanbul Barosu Dergisi, c. 90/5, 2016, s. 224-241.
11. Aygün, Dursun, "İslam Hukukunda İstimlâk", yayınlanmamış doktora tezi, Selçuk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, 1998.
12. Boitel-Foignet, J. Boitel ve R. Foignet, Notions D'instruction Civique et de Droit Usuel, Paris.
13. Cin-Akgündüz, Türk Hukuk Tarihi, İstanbul, Osmanlı Araştırmaları Vakfı, 2011.
14. Cumhuriyet, 20 Mart 1947.
15. Delalleau, Jusselin, Rendu ve Perin, Traité de l'expropriation pour cause d'utilité publique, c. 1, 6. Edisyon 1866/ 8. Edisyon 1892.
16. Ekinci, Ekrem Buğra, İslam Hukuku, İstanbul, Arı Sanat Yayınevi, 2016.
17. Ergin, Osman Nuri, "İslam'da Temellük ve Tasarruf Hakkının Dokunulmazlığı ve İstimlak Meselesi", Adalet Dergisi, c. 43, sy. 12, s. 1745-1763.
18. Ermeni Komiteleri (1891-1895), Komisyon, Ankara, T. C. Başbakanlık Devlet Arşivleri Genel Müdürlüğü, Yayın Numarası: 48, 2001.
19. Fevzi, Mustafa, Mecelle-i Ahkâm-ı Adliyye'den Kitâbu'ş-Şirket, İstanbul, Matbaa-i Hukukiye, 1328.
20. Hamid Bey, Hukuk-ı Esasiye ve İdare Dersleri, İstanbul, Matbaa-i Âmire, 1331.
21. Hukuk-ı İdare (Kitap serisi), Editör: Halit Uyanık, İstanbul, İÜHF İdare Hukuku ve İlimleri Araştırma Merkezi, 2018.
22. Hüseyin Galib, Kamus-ı Hukuk, İstanbul, Cemil Efendi Matbaası, 1305 / Evkâf-ı İslamiye Matbaası, 1927.
23. İbn-i Abidîn, Muhammed Emin b. Ömer b. Abdülazîz Dımaşki İbn-i Abidîn, Hâşiyetu Reddü'l-Muhtar ale'd-Dürri'l-Muhtar: Şerh-i Tenviri'l-Ebsar, Riyad, 2003.
24. İbrahim Hakkı, Hukuk-ı İdare, c. 2, İstanbul, Karabet Matbaası, 1308.
25. İbrahim Hakkı, Hukuk-ı İdare, c. 1, İstanbul, Karabet Matbaası, 1307.
26. İbrahim Hakkı, Hukuk-ı İdare, c. 1, İstanbul, Karabet Matbaası, 1312.
27. İsmail Hakkı, Usul-i İdâre ve Kavânîn, Erkân-ı Harbiye Mektebi Matbaası, 1341.
28. Karaman, Hayrettin, Mukayeseli İslam Hukuku, c. 3, İstanbul, İz Yayıncılık, 4. baskı, 2006.
29. Mcnulty, William D., "Eminent Domain in Continental Europe", Yale Law Journal, vol. 21, no. 8, 1912.
30. Mehmet Ali, Rehber-i Tâlibîn-i Mecelle, Mahmutbey Matbaası, 1305.
31. Mesud Efendi, Mir'ât-ı Mecelle, İstanbul, Matbaa-i Osmaniye, 1302.
32. Mustafa Asım, Hukuk-ı İdare, Matbaa-i Amire, 1334 (1918).
33. Ohannes Efendi, Usul-i İdare, Mekteb-i Mülkiye-i Şâhâne Litografya Destgahında Tab olunmuştur, 1309.
34. Örsten Esirgen, Seda, "Tanzimattan Cumhuriyete Avukatlık", AÜHFD, 63/4 2014, s. 737-778.
35. Özege, M. Seyfettin, Eski Harflerle Basılmış Türkçe Eserler Kataloğu, İstanbul, 1975.
36. Özyörük, Mukbil, Kamulaştırma Hukuku, Ankara, Güney Matbaacılık ve Gazetecilik T.A.O, 1948.
37. [Komisyon], Répertoire Général Albhabétique du Droit Français, Paris, c. 21, 1900.
38. Ş. Sami, Kâmus-ı Fransevî, İstanbul, Mihran Matbaası, 1322.
39. Şen, Murat, "İslam ve Osmanlı Hukukunda Kamulaştırma Müessesesi", Erzincan Üniversitesi Hukuk Fakültesi, 1997, c. 1, sy. 1.
40. Tantavî, Ali ve Tantavî, Naci, Ahbâr'u-Ömer ve Ahbâr'u-Abdullah İbn-i Ömer, Beyrut, 1983.
41. Kal'a-i Sultaniyeli Türkzâde H.M. Ziyaeddin, Mecelle-i Ahkâm-ı Adliyye Şerhi, Dersaadet, 1312.