Justice-Seeking of the Ottoman Non-Muslim Citizens in the Supreme Court (Between 1695-1724)

Öz

The citizens of the Ottoman Empire, even whose ethnic structure and religious beliefs were different, had the right to seek rights without any discrimination. This situation helped the state's social structure to be healthy. The documents and records in the Ottoman Archive show that just like muslims, non-muslim (zimmî) people have also used the opportunity to seek rights. In this research, issues such as in addition to the bureaucratic process on the use of the justice-seeking culture, the main problems were carried to Istanbul and how they were answered by Ottoman Goverment will be discussed with the help of sample documents. The primary sources of the research are the petitions (arzuhâl) these are still in the Ottoman Archives, submitted to the Supreme Court (Divân-ı Hümâyun) by non-muslim people. The date range of the research is from the late 17th to the first quarter of the 18th century.

Anahtar Kelimeler

• The Ottoman State
• Supreme Court
• non-muslim (zimmî)
• justice-seeking
• petition (arzuhâl)

Osmanlı Gayrimüslim Tebaanın Divân-ı Hümâyun'da Hak Araması (1695-1724 Arasında)

Öz

Bünyesinde birçok farklı etnik ve dinî menşeden halkı barındıran Osmanlı Devleti'nde, herhangi bir ayırım yapılmaksızın, tebaaya "hak arama" serbestisinin tanınmış olması, toplumsal dokunun sıhhatine hizmet etmiş önemli bir husustur. Osmanlı Arşivi'nde sayıları kabarık hacimler tutan vesikalar, tıpkı Müslümanlar gibi gayrimüslim (zimmî) tebaanın da karşılaştıkları sorunlarla alakalı olarak hak arama imkânından yararlandıklarını göstermektedir. Bu araştırmada, söz konusu hakkın kullanımının bürokratik işleyişinin yanı sıra, başlıca hangi meselelerin İstanbul'a taşındığı ve bunların nasıl karşılık bulduğu gibi hususlar, örnekleme seçilen belgelere istinaden tartışılacaktır. Araştırmanın birincil kaynakları, gayrimüslim tebaa tarafından Divân-ı Hümayun'a sunulmuş ve hâlihazırda Osmanlı Arşivi'ndeki çeşitli fonlarda mevcut bulunan dilekçelerden (arzuhâl) ibarettir. 17. yüzyıl sonları ve 18. yüzyılın ilk çeyreğine ait olan bu belgelerin tarih aralığı, aynı zamanda araştırmanın zaman sınırını oluşturmaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Osmanlı Devleti
• Divân-ı Hümâyun
• gayrimüslim (zimmî)
• hak arama
• arzuhal

Kaynakça

1. Akdağ, Mustafa, Türkiye'nin İktisadi ve İctimai Tarihi, 2. Cilt, Cem Yayınevi, İstanbul 1979.
2. Aydın, M. Akif, Kadı Sicillerinde İstanbul, Genişletilmiş 2. Baskı, İSAM Yayınları, İstanbul 2011.
3. Aydın, M. Akif, Osmanlı Devleti'nde Hukuk ve Adalet, Klasik, İstanbul 2014.
4. Aydın, M. Akif, Türk Hukuk Tarihi, Beta Basım Yayım Dağıtım, 8. Baskı, İstanbul 2010.
5. Boogert, Maurits H. van den, Kapitülasyonlar ve Osmanlı Hukuk Sistemi, 18. yüzyılda kadılar, konsoloslar ve beratlılar, Çeviren: Ali Coşkun Tuncer, Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları, İstanbul 2014.
6. Ekinci, Ekrem Buğra, Ateş İstidâsı, İslâm-Osmanlı Hukukunda Mahkeme Kararlarının Kontrolü, Filiz Kitabevi, İstanbul 2001.
7. Ercan, Yavuz, Osmanlı Yönetiminde Gayrimüslimler: Kuruluştan Tanzimat'a Kadar Sosyal, Ekonomik ve Hukuki Durumları, Turhan Kitabevi, Ankara 2001.
8. Erkan, Nevzat, Osmanlı Üsküdar'ında Toplumsal Hayat, (18. Asır Üsküdar'da Müslim-Gayrimüslim İlişkileri), Üsküdar Belediyesi Yayını, İstanbul 2015.

9. Güler, Ümit, Osmanlı Kıbrısı'nda Müslüman-Zimmî İlişkileri ve İslâm Hukuku Açısından Tahlili, (17. ve 18. Yüzyıl Kıbrıs Kadı Sicillerine Göre), Yakın Doğu Üniversitesi Yayınları, Lefkoşa 2016.
10. Gümrükçüoğlu, Saliha Okur, Şikâyet Defterleri Işığında Osmanlı Hukuku ve Uygulaması (1649-1653), Marmara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, İstanbul 2010.
11. İnalcık, Halil, "Ottoman Archival Materials on Millets", Christians and Jews in the Ottoman Empire, Cilt: I, nşr. Benjamin Braude - Bernard Lewis, New York 1982.
12. İnalcık, Halil, "Şikâyet Hakkı: Arz-ı Hâl ve Arz-ı Mahzar'lar", Osmanlı Araştırmaları, VII-VIII, İstanbul 1988, s. 33-45.
13. İpşirli, Mehmet, "Arzuhal", Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi (DİA), C. 3, İstanbul 1991, s. 447-448.
14. Jennings, Ronald C., Christians and Muslims in Ottoman Cyprus and the Mediterranean World, 1571-1640, New York University Press, New York and London 1993.
15. Jennings, Ronald C., Studies on Ottoman Social History in the Sixteenth and Seventeenth Centuries, Women, Zimmis and Sharia Courts in Kayseri, Cyprus and Trabzon, The ISIS Press, İstanbul 1999.
16. Kenanoğlu, M. Macit, "İslam-Osmanlı Hukukunda Zimmîler", Türkiye Araştırmaları Literatür Dergisi (TALİD), Cilt: III, Sayı: 5, İstanbul 2005, s. 553-574.
17. Kenanoğlu, M. Macit, Osmanlı Millet Sistemi, Mit ve Gerçek, Klasik, İstanbul 2004.
18. Kütükoğlu, Mübahat S., Osmanlı Belgelerinin Dili, Diplomatik, Kubbealtı Neşriyatı, İstanbul 1998.
19. Tuğluca, Murat, Osmanlı Devlet-Toplum İlişkisinde Şikâyet Mekanizması ve İşleyiş Biçimi, Türk Tarih Kurumu Yayınları, Ankara 2016.