Osmanlı Devleti'nde Sahih ve Gayrisahih Vakıflardaki ve Mîrî Arazideki Tasarruf Hakkı Arasındaki Farkın, Hakir ve İntikale İlişkin Hükümler Bağlamında Değerlendirilmesi

Öz

Çalışmamızın konusu, özel kişilerin kendilerine ait arazilerle kurdukları sahih icâreteynli ve mukâtaalı vakıflardaki tasarruf ve intikal hakkı ile mîrî ve mevkuf arazi mutasarrıfının tasarruf ve intikal haklarını karşılaştırmaktır. Bu yapılırken ilgisi olduğu oranda, yani konuyu çok fazla genişletmekten kaçınarak, mirî arazi ve tasarruf konularına yer verilmiştir. Elbette bunlar başlı başına birer kitap konusu olabilecek genişlikte konulardır. Doktrinde özel olarak bu konuları işleyen birçok doyurucu çalışma da vardır. İslâm hukukundaki vakıf, öncelikle hayır gâyeli bir özel hukuk müessesesi olarak ortaya çımıştır. Bununla birlikte devlet de, toplumun ihtiyaçlarını karşılamak için rakabesi devlete (hazineye) ait fakat tasarruf hakkı özel kişilere verilmiş olan arazilerle, mutasarrıfları tarafından vakıf kurulmasını destekleyerek kamunun ihtiyaçlarının giderilmesinde vakıf müessesesini kullanmıştır. Her ne kadar kamu ve özel hukuk ayrımı belirgin değilse de, eskiden hakkında nasslarla açık ve tafsilatlı düzenlemelerin yapıldığı konular günümüzde özel hukuk olarak adlandırılan alana dâhil olmuştur. Bunlar aile ve miras hukuku gibi fertlere ilişkin yönü ağır basan konulardır. Daha çok kamu hukukunu ilgilendiren hususlarda ise, nasslarda ayrıntılı değil de genel hükümler sevk edildiğinden bunlarda örfi hukuk uygulanabilmiştir. Hukuk tarihimizde vakfı, hem sahih vakıf olarak özel hukukta, hem de gayrisahih vakıf olarak kamu hukukunda görmekteyiz. Sahih vakıflar şerî hukuka tâbîdir. Gayrisahih vakıflarda mülkiyet unsurundaki eksiklikten dolayı örfi hukuk uygulanır. Ancak yine de örfî hukukun tesisinde şerî hukuk kâidelerinden yararlanılmıştır. Bu iki alanın birbirinden tam ve keskin bir şekilde ayrıldığı söylenemez. Gayrisahih vakıflarda mevkuf gayrimenkulün kuru mülkiyeti devletin, tasarruf hakkı özel kişilerindir. Sahih vakıfların akârları ihtiyaç nedeniyle uzun süreli kira akdine konu olmuştur. Bu anlamda şerî hukukta büyük çaplı tamiratının finansmanı için icâreteynli ve mukâtaalı vakıflar tanımlanmıştır. Bunlarda, kiracı öldükten sonra tasarruf hakları mirasçılarına intikal ederdi. Bu geçişe konu olan hak mülkiyet değil de tasarruf hakkı olduğundan şerî intikale değil, örfî (âdî) intikal hükümlerine bağlanmıştır (Ömer Hilmi Efendi m: 188). Bunların intikali o dönemde yapılan düzenlemelerle mîrî arazinin tasarruf hakkının intikaline dair hükümlerin kapsamına alınmıştır. 21 Mayıs 1867 "Tevsî-i İntikal Kanunu" ile 6 Mart 1913 tarihli "Emval-i Gayrimenkulenin İntikâlâtı Hakkında Kanun" dönüm noktalarıdır.

Anahtar Kelimeler

• Osmanlı Arazi Hukuku
• mîrî arazi
• kuru mülkiyet
• sahih-gayrisahih vakıflar
• iki kiralı vakıf (icâreteyn) ve mukâtaalı vakıf
• tasarruf hakkı sahibi
• hakir
• intikal hakkı

Evaluation of the Difference Between the Savings Rights in Sahih and Gayrisahih Waqfs with the Right to Savings in Mîrî Land (Demesne) in the Ottoman State Within the Context of Haqr and Legislations of Heritage

Öz

The subject of our study is to compare the saving and transfer rights of the private and private waqfs established by private individuals with their own lands and the saving and transfer rights of the inheritance and inheritance land governors. While this was done to the extent that it was related, that is, avoiding expanding the subject too much, the land and saving issues were included. Of course, these subjects that are wide enough to be the subject of a book. There are many studies in the doctrine specifically addressing these issues. The waqf in Islamic law has emerged primarily as a private law institution with the purpose of charity. However, in order to meet the needs of the society, the state used the waqfs in the elimination of the needs of the public by supporting the establishment of waqfs by the landowners, whose rivals belong to the state but whose right of saving was granted to private individuals. Although the distinction between public and private law is not clear earlier times, the issues in which clear and detailed arrangements are made with "explicit provision of Kur'an and Hadis" (nass) are now included in the so-called private law. These are issues that predominate for individuals such as family and inheritance law. In matters of public law, common law was applied to them, since general provisions were referred to, rather than detailed, in the explicit provision of Kur'an and Hadis. In our history of law, we see the waqfs both in private law as an "sahih waqf and in public law as a "gayrisahih waqf". Sahih waqfs are subject to sharia law. Conventional law is applied in gayrisahih waqfs due to the lack of ownership. However, in the establishment of customary law, the laws of the sharia were used. It cannot be said that these two areas are separated from each other completely and sharply. The private ownership of the state, the right of saving belongs to private persons. Income-generating real estates of sahih waqfs have been subject to long term lease contract due to need. In this sense, two lease (icâreteynli) waqfs and mukâtaalı waqfs with mukâtaa have been defined in the sharia law for the financing of major repairs. In these, after the tenant died, the inheritance rights were transferred to the heirs. Since the right subject to this transition is not a property but a right of saving, it is not bound to the Sharia transfer but to the provisions of customary transfer (Ömer Hilmi Efendi m: 188). The arrangements made in that period and the provisions of their transfer were included in the scope of the provisions regarding the transfer of the right of disposition of the land. The May 21, 1867 "The Law of Extension of Right Holders" and "The Law on Succession of Real Estate" dated 6 March 1913 are the turning points.

Anahtar Kelimeler

• Ottoman land law
• mîrî land (demesne)
• nuda proprietas
• sahih-gayrisahih waqfs
• waqf with two rent (icâreteyn) and waqf with mukâtaa
• tenurancy
• contigent estate
• haqr/hikr
• right of inheritance

Kaynakça

1. Ahmed Cevdet Paşa, (Yayınlayan, Cavid Baysun); Tezâkir, 21-39 ve 40-Tetimme, 3. Baskı, Ankara, TTK Basımevi, 1991.
2. Akgündüz, Ahmed, İslâm Hukukunda ve Osmanlı Tatbikatında Vakıf Müessesesi, İstanbul, 1996.
3. "İcâre-i Vâhide", DİA, C. 21, 2000, s. 388-389.
4. "İcâreteyn", DİA, C. 21, 2000, s. 389-391.
5. "İntikâl", DİA, C. 22, 2000, s. 353-356.
6. Akyıldız, Ali-Özkaya, Yücel, "Muhassıl", DİA, C. 31, 2006, s. 18-20.
7. Avcı, Mustafa, Türk Hukuk Tarihi, Güncelleştirilmiş 6. Bası, Konya, Atlas Akademi Yayınları, 2017.
8. Aydın, Mehmet Akif, Türk Hukuk Tarihi, 14. Baskı, İstanbul, Beta Yayınları, 2017.

9. "Arazi Kanunnâmesi", DİA, C. 3, 1991, s. 346-347.
10. Baer, G., "Hikr" meddesi, Encyclopaedia of Islam (EI), (2nd Ed), Ed. By P.Bearman, Th. Bianquis, C. E. Bosworth, E. Von Danzel and W.P. Heinrichs.
11. Bakırer, Ömür, Vakfiyelerde Binaların Tamiratı ile İlgili Şartlar ve Bunlara Uyulması, Vakıflar Dergisi, S. 10, 1973 s. 113-126.
12. Ballar, Suat, Vakıflar Sözlüğü, İstanbul, Der Yayınları, 2018.
13. Bardakoğlu, Ali, "Ferağ", DİA, C. 12, 1995, s. 351-354.
14. Barkan, Ö. L., Türk Toprak Hukuku Tarihinde Tanzimat ve 1274 (1858) Tarihli Arazi Kanunnâmesi, Türkiye'de Toprak Meselesi, z. Abidin Nesimi v.dğr., İstanbul, Gözlem Yayınları, 1980. s. 291-375.
15. "İslâm-Türk Mülkiyet Hukuku Tatbikatının Osmanlı İmparatorluğu'nda Aldığı Şekiller", I, Şer'i Miras Hukuku ve Evlatlık Vakıflar", İÜHFM, C. 6, S. 1, İstanbul, 1940, s. 156-181.
16. "İslâm-Türk Mülkiyet Hukuku Tatbikatının Osmanlı İmparatorluğu'nda Aldığı Şekiller", II, Mülk Topraklar ve Sultanların Temlik Hakkı, İÜHFM, C. 7, S. 1, İstanbul, 1941, s. 157-176.
17. "İslâm-Türk Mülkiyet Hukuku Tatbikatının Osmanlı İmparatorluğu'nda Aldığı Şekiller", III, İmparatorluk Devrinde Toprak Mülk ve Vakıfların Hususiyeti", İÜHFM, C. 7, S. 4, İstanbul. 1941, s. 906-942, (İmparatorluk Devrinde Mülk).
18. Berki, Ali Himmet, Vakıflar, Ankara 1940.
19. Vakıflar-İkinci Kitap, Ankara, 1950.
20. "Vakıfların Maruz Kaldığı Tecavüz ve İhmaller", Vakıflar Dergisi, S. VIII, s. 335 vd, Ankara, Tıpkıbasım PYS Vakıf Sistem Matbaası, 2006.
21. Berki, Şakir, Toprak Hukuku, Üçüncü Baskı, Ankara, Yargıçoğlu Matbaası, AÜHF Yayınları, 1967.
22. "Türkiye'de İmparatorluk ve Cumhuriyet Devrinde Vakıf Çeşitleri", Vakıflar Dergisi, S. IX, s. 1 vd, Ankara, Tıpkıbasım PYS Vakıf Sistem Matbaası, 2006.
23. Bilmen, Ömer Nasuhi, Hukuk-u İslâmiyye ve Istılâhat-i Fıkhiyye Kamusu, C. 4, Istanbul 1969.
24. Cin, Halil, "Osmanlı Toprak Hukukunda Mîrî Arazinin Hukukî Rejimi ve Bu Arazinin TMK. Karşısındaki Durumu", AÜHFD, 1966.
25. Eski ve Yeni Türk Hukukunda Tarım Arazilerinin Miras Yoliyle İntikali, Ankara, Sevinç Matbaası, 1979.
26. Mirî Arazi ve Bu Arazinin Özel Mülkiyete Dönüşümü, 3. Baskı, Aralık Çağ Üniversitesi, 2005.
27. Osmanlı Toprak Düzeni ve Bu Düzenin Bozulması, 4. Baskı, Ankara, Berkan Yayınevi, 2016.
28. Cin, Halil-Akgündüz, Ahmet, Türk Hukuk Tarihi, Birinci Cilt-Kamu Hukuku, Konya, 1989.
29. Türk Hukuk Tarihi, İkinci Cilt-Özel Hukuk, Konya, 1989.
30. Cin, Halil-Akyılmaz, Gül, Türk Hukuk Tarihi, Gözden Geçirilmiş 7. Baskı, Konya, Sayram Yayınları, 2015.
31. Çalış, Halit, "Zaruret" maddesi, DİA, C. 44, 2013.
32. Döndüren, Hamdi, Delilleriyle İslâm Hukuku Şahıs, Aile ve Çözümlü Miras, Konya, İslâm Hukuku Külliyatı Yayınları, 1977.
33. Düren, Akın, Toprak Hukuku Dersleri, Ankara, 1972.
34. Düstur, Tertib-i Sânî, C. 1.
35. Tertib-i Evvel, C. 2.
36. Tertib-i Evvel, C. 3.
37. Tertib-i Evvel, C. 5.
38. Tertib, C. 16.
39. Ekrem Cemal, Vakıflar, İstanbul, Basan Cihan Kitaphanesi Sahibi Mihran/Burhaneddin Matbaası, 1935.
40. Ekinci, Ekrem Buğra, Osmanlı Hukuku Adalet ve Mülk, İstanbul, Arı Sanat Yayınları, 2008.
41. Emecen, Feridun, "Baştina", DİA, C. 5, 1992, s.135-136.
42. "Timurtaş Paşa", DİA, C. 41, 2012, s.185-186.
43. Eren, Fikret-Başpınar, Veysel, Toprak Hukuku, Genişletilmiş 2. Baskı, Ankara, Yetkin Yayınları, 2005.
44. Genç, Mehmet "İltizam", DİA, C. 22, 2000, s. 154-158.
45. "Mukâtaa", DİA, C. 31, 2006, s. 129-132.
46. Hâlis Eşref, Külliyât-ı Şerh-i Kanun-ı Arazi, Sahibi ve Nâşiri Kütübhâne-i "Cihân" Sahibi Mihrân, Dersaadet Bâb-ı Ali caddesinde 38 numaralı Yuvânâki Penapotidis Matbaası, 1315 (Cild-i Sânî, İstanbul 1316).
47. İlhan, Cengiz, Günümüz Türkçesiyle Mecelle (Mecelle-i Ahkam- Adliye) Aslı ile Birlikte Tam Metin, Ankara, Yetkin Yayınları, 2011.
48. İpşirli, Mehmet, "Hikr", DİA, C. 17, 1998.
49. İşeri, Ahmet, "Vakıflar (Medeni Kanun'dan Önceki ve Sonraki Vakıf Nev'ileri ve Hukuki Mahiyetleri)".
50. Karakoç, İrem, Türk Hukuk Tarihinde Vakıf Müessesesi, Ankara, Yetkin Yayınları, 2018.
51. Karînâbâdîzâde, Ömer Hilmi-Haz. İsmet Sungurbey, Eski Vakıfların Temel Kitabı, Giriş-Ahkamü'-l-Evkaf-İkinci Meşrutiyette Çıkarılan Muvakkat Kanunlar-Vakıflar Kanunu ve İlgili mevzuat-Sistematik ve Eleştirili Yargıtay ve Danıştay Kararları, İstanbul, İÜ Hukuk Fakültesi-Sulhi Garan Matbaası, 1978.
52. Kaya, Süleyman, Osmanlı Hukukunda İcâreteyn, İstanbul, Klasik Yayınları, 2014.
53. Kenanoğlu, Macit, "Mîrî Arazi", DİA, C. 30, 2006, s. 157-159.
54. Köprülü, Bülent, Toprak Hukuku Dersleri, C. I, İsmail Akgün Matbaası, İstanbul 1958.
55. "Evvelki Hukukumuzda Vakıf Nev'iyetleri ve İcareteynli Vakıflar", İÜHFM., C. XVII, 1951, S. 3-4, s. 685-711.
56. "Evvelki Hukukumuzda Vakıf Nev'iyetleri ve İcareteynli Vakıflar", İÜHFM., C. XVIII, 1952, S. 1-2, s. 215-257.
57. Mardin, Ebu'l-ûlâ, Toprak Hukuku Dersleri, İstanbul, 1947.
58. "Mukâtaa-i Kadîmeli Vakıfların Sûret-i Tevârüs ve İntikâli, Dârülfünûn Hukuk Fakültesi Mecmuası, Hukuk, İktisadiyat, Eylül 1341, Muharrem, Sene: 2, 1922, 1338 sayı: 11.
59. Mergınânî, Şeyhülislâm Burhânüddîn Ebu'l-Hassa Ali b. Ebû Bekir, İslâm Fıkhından Tahkikli ve Tahriçli Hanefiler İçin İslâm Fıkhı El-Hidâye Tercemesi (Mütercim: Ahmed Meylânî), C, 1-4, İstanbul, Kahraman Yayınları, 2013.
60. Mete, Zekai, "Osmanlı Dönemi Arazi Vakıflarının Menşei ve Hukukî Konumuyla İlgili Yeni Belgeler, Yeni Yaklaşımlar", Vakıflar Dergisi, Y: 73, Haziran 2011, S. 35, Ankara, VGM Yayınları, 2011, S. 1-20.
61. Ömer Hilmi Efendi, İthâfü'l-Ahlaf fi Ahkami'l-Evkaf, Ankara, VGM Yayınları, 1977.
62. Öztürk, Nazif, Elmalılı M. Hamdi Yazır Gözüyle Vakıflar (Ahkâmü'l-Evkaf), Ankara, TDV Yayınları, 1995.
63. Türk Yenileşme Tarihi Çerçevesinde Vakıf Müessesesi, Ankara, TDV Yayınları, 1995.
64. "Mukâtaalı Vakıf , DİA, C. 31, 2006, s. 132-134.
65. "Batılılaşma Döneminde Vakıfların Çözülmesine Yol Açan Uygulamalar", Vakıflar Dergisi, S. XXIII, s. 297 vd, Ankara, Tıpkıbasım PYS Vakıf Sistem Matbaası, 2006.
66. Seviğ, Vasfı Raşid, Toprak Hukuku Dersleri, Ankara, İstiklal Matbaacılık ve Gazetecilik, 1953.
67. Şafak, Ali, İslâm Arazi Hukuku ve Tatbikatı (İlk Devirler), İstanbul, Türdav Basım, 1977.
68. Türkzâde Hafız Mehmed Zıyâeddin Efendi, (Haz. Fethi Gedikli-İbrahim Enes Onan), Osmanlı Hukuk Sözlüğü, Mükemmel Istlâhât-ı Kavânin Yahut Mâlûmât-ı Kanuniye Hulâsası, İstanbul, Onikilevha Yayınları, 2017.
69. Üçok, Coşkun-Mumcu, Ahmet-Bozkurt, Gülnihal, Türk Hukuk Tarihi, Tamamen Yenilenmiş ve Tekrar Gözden Geçirilmiş 19. Baskı, Ankara, Turhan Kitabevi, 2017.
70. Ülken, Hilmi Ziya, "Vakıf Sistemi ve Türk Şehirciliği", Vakıflar Dergisi, S. IX, s. 13 vd, Tıpkıbasım PYS Vakıf Sistem Matbaası, Ankara, 2006.
71. Yaran, Rahmi, "İhtiyaç" maddesi, DİA, C. 21, 2000.
72. Yazıcı, Abdurrahman, "Arazi Kanunnâmesi (1274/1858) ve İntikal Kanunlarıyla İslâm Miras Hukukunun Mukayesesi", EKEV Akademi Dergisi, Y: 18, S: 60, (Yaz-2014), s. 449 vd.