Terms Defining Property Right and Usufruct Right on Land in the Examples of 18th-Century Sharia Court Registers

Öz

The transfer of a land in exchange of a price was possible in the Ottoman Empire by two different contracts. While mîrî land was transferred by ferağ, private land was transferred by bey' (sale). It is possible to see that the rights obtained by those contracts were defined by certain words in court records. A detailed research about the usage of this terminology might serve to re-define some problems like local differences in practice. A legal term defines the nature and the limits of the rights and it determines the capacity of the owner. This research is mainly focused on the examples of bey' and ferağ from the court records of the first half of 18th century in the Ottoman Empire. The definition of the right, the capacity explained in the court record will be examined by a survey upon different examples. This work would make possible to question the "18th-century process of mîrî land becoming mulk".

Anahtar Kelimeler

• Ottoman land law
• mîrî land
• private property
• legal terminology

18. Yüzyıl Şerʻiye Sicili Örneklerinde Arazi Üzerinde Mülkiyet ve Tasarruf Haklarını Tanımlayan Terimler

Öz

Osmanlı İmparatorluğu'nda mîrî arazinin ferağ, mülk arazinin ise satım (bey) yoluyla bedel karşılığında el değiştirdiği görülmektedir. Bu sözleşmelerin yer aldı- ğı şerî mahkeme sicillerinde, araziyi devralan kişilerin hakları belirli terimlerle ifade edilmektedir Hukuk dilinin anlaşılması bakımından, bu tip kelime ve terimlerin kullanımının ne şekilde gerçekleştiği, bölgesel farklılıklerin mevcut olup olmadığı gibi meselelerin açıklığa kavuşturulması gerekir. Hukukî anlam ifade eden bir terim, hakkın niteliğini belirler, sınırlarını gösterir ve hak sahibinin neyi yapıp neyi yapamayacağını anlatır. Bu çalışmada 18. yüzyılın ilk yarısında Osmanlı Devleti'nde farklı bölgelerden seçilmiş bey ve ferağ örneklerinden yola çıkarak, toprak üzerindeki mülkiyet ve tasarruf haklarının hangi terimlerle tanımlandığı ve bu terimlerin yere göre değişim gösterip göstermediği üzerinde durulacaktır. Bu bağlamda çalışmada, 18. yüzyıl hakkında sıklıkla tekrar edilen "mîrî arazinin mülke dönüşme süreci" anlatısını sorgulamak da mümkün olacaktır.

Anahtar Kelimeler

• Osmanlı arazi hukuku
• mîrî arazi
• mülkiyet
• hukuk terminolojisi

Kaynakça

1. BOA, MŞH.ŞSC.d..1094, 1095, 1097, 1098. NLCM VŞS S8, NLCM VŞS S10, NLCM VŞS S14, NLCM VŞS S25a, NLCM VŞS S38, NLCM VŞS S43, NLCM VŞS S60, NLCM VŞS S161a, NLCM VŞS S305.
2. Kanunnâme, Süleymaniye Kütüphanesi, Çelebi Abdullah 159.
3. Kanunnâme-i Cedid, Süleymaniye Kütüphanesi, Esad Efendi 854-1.
4. Kanunname-i Sultan Süleyman Han, Türk Tarih Kurumu Kütüphanesi Y-358.
5. Diyarbekir Şer'iye Sicilleri Amid Mahkemesi, (3789 Numaralı Sicil), C. I, haz. Ahmet Zeki İzgöer, Diyarbakır, Dicle Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Yayınları, 2013.
6. Günümüz Türkçesiyle Evliya Çelebi Seyahatnâmesi, 3. Kitap, 2. Cilt, Haz. Seyit Ali Kahraman ve Yücel Dağlı, Yapı Kredi Yayınları İstanbul 2006.
7. İstanbul Kadı Sicilleri C. II Üsküdar Mahkemesi 2 Numaralı Sicil, İstanbul, İSAM Yayınları, 2010.
8. İstanbul Kadı Sicilleri C. IV Üsküdar Mahkemesi 9 Numaralı Sicil, İstanbul, İSAM Yayınları, 2010.

9. İstanbul Kadı Sicilleri C. XIII İstanbul Mahkemesi 3 Numaralı Sicil, İstanbul, İSAM Yayınları, 2010.
10. İstanbul Kadı Sicilleri C. XIV, Rumeli Sadareti Mahkemesi 56 Numaralı Sicil, İstanbul, İSAM Yayınları, 2011.
11. Mecelle-i Ahkam-i Adliye, İstanbul, Matbaa-yı Osmaniye, 1300.
12. "Osmanlı Kanunnâmeleri", Milli Tetebbular Mecmuası, C. I, No: 1, İstanbul, Matbaa-yı Amire, 1331, s. 49-112.
13. Ahmed Akgündüz, Osmanlı Kanunnameleri ve Hukukî Tahlilleri, C. II, İstanbul, Fey Vakfı Yayınları, 1990.
14. Osmanlı Kanunnâmeleri ve Hukukî Tahlilleri, C. IV, İstanbul, Fey Vakfı, 1992.
15. Osmanlı Kanunnâmeleri ve Hukukî Tahlilleri, C. IX, İstanbul, Fey Yayınları, 1996.
16. Acartürk, Ferrayi, "1672-1673 Tarihlerinde Konya'nın Sosyal ve Ekonomik Durumu (7 Numaralı Konya Şer'iye Siciline Göre)", Konya, Selçuk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, 2006.
17. Akbaş, Emrah, "13 Numaralı Konya Şer'iye Sicili 1087-1088/1676-1677", Yayınlanmamış Yüksek Lisans Tezi, Konya, Selçuk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, 2018.
18. Akdağ, Mustafa, Türk Halkının Dirlik ve Düzenlik Kavgası: Celâlî İsyanları İstanbul, Yapı Kredi Yayınları, 2009.
19. Altan, Mehmet, "1748-1749 Yılında Konya'da Sosyal ve İktisadî Hayat (57 Numaralı Şer'iye Siciline Göre)", Yayınlanmamış Yüksek Lisans Tezi, Konya, Selçuk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, 2007.
20. Arıkan, Şeyma. "3 Numaralı Sivas Şer'iyye Sicili'nin (H.1202-1203/M.1787-1788) Transkripsiyon ve Değerlendirmesi", Yayınlanmamış Yüksek Lisans Tezi, Erciyes Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, 2009.
21. Bakkaloğlu, Abdüssamet "Tefvîz", DİA, C. XL, 2011, s. 310-311.
22. Bardakoğlu, Ali, "Bey", DİA, C. VI,
23. "Ferağ", DÍA, C. XII, 1995, s. 351-354.
24. Barkan, Ömer Lütfi "XVI. Asrın İkinci Yarısında Türkiye'de Fiyat Hareketleri", Belleten, C. XXXIV, No: 136, s. 557-607.
25. "Çiftlik", Türkiye'de Toprak Meselesi, İstanbul, Gözlem Yayınları, 1980, s. 789-797.
26. "Türkiye'de Toprak Meselesinin Tarihi Esasları", Türkiye'de Toprak Meselesi Toplu Eserler 1, Gözlem Yayınları, İstanbul, 1980, s. 125-149.
27. Bilmen, Ömer Nasuhi, Hukuk-ı İslamiyye ve Istılahat-ı Fıkhiyye Kamusu, C. VI, Sarmaşık Yayınevi, yyy., yty.
28. Can, Mehmet, "61 Numaralı Gaziantep Şer'iye Sicilinin (H. 1124-1125/M.1712-1713 s. 101-200) Transkripsiyonu ve Değerlendirilmesi", Yayınlanmamış Yüksek Lisans Tezi,, Gaziantep Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, 2014.
29. Cin, Halil, Türk Hukukunda Mera, Yaylak ve Kışlaklar, 2. bs., Ankara, Turhan Kitabevi, 1980.
30. Miri Arazi Ve Bu Arazinin Özel Mülkiyete Dönüşümü, 3. Bs., Çağ Üniversitesi Hukuk Fakültesi Yayınları, 2005.
31. Çakar, Enver, XVI. Yüzyılda Haleb Sancağı (1516-1566), Elazığ, TC Fırat Üniversitesi Orta-Doğu Araştırmaları Merkezi Yayınları, 2003.
32. Çelik, Erdal, "42-II Numaralı Kayseri Şeriye Sicili Transkripsiyon ve Değerlendirilmesi (Η. 1049/Μ. 1640- Η. 1054/Μ. 1644)" Yayınlanmamış Yüksek Lisans Tezi, Erciyes Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, 1999.
33. Demirci, Mehmet Akif, "71 Numaralı Gaziantep Şer'iye Sicili Transkripsiyonu ve Değerlendirilmesi (H. 1108-1109) (s. 1-125)", Yayınlanmamış Yüksek Lisans Tezi, Gaziantep, Gaziantep Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, 2017.
34. Doğan, Nurullah, "1629-1631 Tarihleri Arasında Konya'nın Sosyal ve Ekonomik Durumu (22 Numaralı Konya Şeriye Siciline Göre)", Yayınlanmamış Yüksek Lisans Tezi, Konya, Selçuk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, 2018.
35. Ekin, Ümit. Kadı Buyurdu Katip Yazdı Tokat'-a Ait Bir Sakk Mecmuası, İstanbul, Bilge Yayıncılık, 2010.
36. Ekinci, Ekrem Buğra. Osmanlı Hukuku, Adalet ve Mülk, 2. bs., İstanbul, Arı Sanat Yayınevi, 2012.
37. Erbilici, Eyüp, "1715 Tarihinde Gaziantep'te Sosyal, Siyasi ve İktisadi Yapı (66 Numaralı Gaziantep Şeriye Sicilleri Metin Transkripsiyonu ve Değerlendirilmesi", Yayınlanmamış Yüksek Lisans Tezi, Kilis, Kilis / Aralık Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, 2014.
38. Ergenç, Özer, "XVII. Yüzyılda Osmanlı Anadolu'sunda Tarım Üretiminde Yeni Boyutlar: Muzaraa ve Murabaa Sözleşmeleri", Kebikeç, No: 23, 2007, s. 129-139.
39. Ergenç, Özer ve Hülya Taş, "XVII. Ve XVIII. Yüzyıl Anadolusu'nda Toprak Tasarrufu ve Mülkiyeti Üzerine Değerlendirmeler", Şehir Toplum Devlet: Osmanlı Tarihi Yazıları, İstanbul, Tarih Vakfı Yurt Yayınları, 2013, s. 215-245.
40. Faroqhi, Suraiya, "Krizler ve Değişim 1590-1699", Osmanlı İmparatorluğunun Ekonomik ve Sosyal Tarihi, C. II, Haz. Halil İnalcık ve Donald Quataert, İstanbul, Eren Yayıncılık, 2004, s. 543-759.
41. Fagan, Brian, The Little Ice Age How the Climate Made History, New York, Basic Books, 2002.
42. Gül, Abdülkadir, "Antakya Kazasının Sosyal ve Ekonomik Yapısı 1709-1806", Yayınlanmamış Doktora Tezi, Atatürk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, 2008.
43. Imber, Colin, "The Status of Orchards and Fruit-Trees in Ottoman Law", Studies in Ottoman History and Law, İstanbul, Isis Press, 1996, s. 207-216.
44. İskender, Pelin. "17. Yüzyılın İkinci Yarısında Kastamonu Şeriye Sicili", Yayınlanmamış Yüksek Lisans Tezi, 19 Mayıs Üniversitesi Sosya Bilimler Enstitüsü, 1994.
45. İnalcık, Halil, The Ottoman Empire Classical Age 1300-1600, London, Phoenix, 1988.
46. "Çiftliklerin Doğuşu: Devlet, Toprak Sahipleri ve Kiracılar", Osmanlı'da Toprak Mülkiyeti ve Ticari Tarım, Haz. Çağlar Keyder ve Faruk Tabak, Çev. Zeynep Altok, İstanbul, Tarih Vakfı Yurt Yayınları, 1998, s. 15-34.
47. "Periods in Ottoman History", Essays in Ottoman History, İstanbul, Eren Yayınevi, 1998, s. 17-28.
48. "Kanunname", DİA, C. XXIV, 2001, s. 333-337.
49. Devlet-i Aliyye Osmanlı İmparatorluğu Üzerine Araştırmalar C. IV, İstanbul, İş Bankası Kültür Yayınları, 2016.
50. Kafadar, "Cemal The Question of Ottoman Decline", Harvard Middle Eastern and Islamic Review, C. IV, No: 1-2, 1997-1998, s. 30-75.
51. Kara, Adem, "Antakya'nın Üç Numaralı Şeriyye Sicili", Yayınlanmamış Yüksek Lisans Tezi, Sakarya Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Tarih Anabilim Dalı, 2000.
52. Kaya, Süleyman, "Mahkeme Kayıtlarının Kılavuzu: Sakk Mecmuaları", TALİD, C. III, No: 5, 2005, s. 379-416.
53. Kenanoğlu, Mustafa Macit, 1858 Arazi Kanunnamesinin Osmanlı Siyasal ve Toplumsal Yapısı Üzerine Etkileri, Yayınlanmamış Doktora Tezi, Ankara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, 2002.
54. "Mîrî Arazi", DÍA, C. XXX, 2005, s. 157-160.
55. Keyder, Çağlar, "Osmanlı İmparatorluğu'nda Büyük Ölçekli Ticari Tarım Var mıydı?", Osmanlı'da Toprak Mülkiyeti ve Ticari Tarım, Haz. Çağlar Keyder ve Faruk Tabak, Çev. Zeynep Altok, İstanbul, Tarih Vakfı Yurt Yayınları, 1998, s. 1-14.
56. Kurt, Aylin, "99 Numaralı Ayıntab Şer'iye Sicilinin (H. 1139-1159/M.1727-1746) Transkripsiyonu ve Değerlendirilmesi", Yayınlanmamış Yüksek Lisans Tezi, Gaziantep, Gaziantep Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, 2013.
57. Külek, Ahmet. "71 Numaralı Gaziantep Şer'iye Sicili Transkripsiyonu (1-101. Sayfalar-H.1132 /M.1720)", Yayınlanmamış Yüksek Lisans Tezi, Van, 100. Yıl Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, 2010.
58. McGowan, Bruce, "Ayanlar Çağı 1699-1812", Osmanlı İmparatorluğu'nun Ekonomik ve Sosyal Tarihi C. II 1600-1914, Haz. Halil İnalcık ve Donald Quataert, Çev. Ayşe Berktay, İstanbul, Eren Yayınevi, 2004, s. 759-884.
59. Öcal, Süleyman, "133/1 Numaralı Kayseri Şer'iyye Sicili (H. 1155- M. 1742) Transkripsiyon Ve Değerlendirme", Yayınlanmamış Yüksek Lisans Tezi, Kayseri, Erciyes Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, 2010.
60. Ökkeş Narinç, "64 Numaralı Gaziantep Şer'iye Sicilinin Transkripsiyonu ve Değerlendirilmesi (H.1123-1124/M.1711-1712)", Yayınlanmamış Yüksek Lisans Tezi, Kilis 7 Aralık Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, 2010.
61. Öz, Mehmet, "Tahrir", DİA, C. XXXIX, 2010, s. 425-429.
62. Orbay, Kayhan "Osmanlı Topraklarında Küçük Buzul Çağı'nın Etkilerine Dair Bazı Notlar", Kebikeç, No: 23, 2007, s. 85-93.
63. Öz, Mehmet, "Tahrir", DİA, C. XXXIX, 2010, s. 425-429.
64. Parker, Geoffrey, Global Crisis: war, climate change and catastrophe in the seventeenth century, New Haven, Yale University Press, 2013.
65. Hamit Şafakçı, "1644-1645 Tarihlerinde Konya'nın Sosyal ve Ekonomik Durumu (7 Numaralı Konya Şeriye Siciline Göre)", Konya, Selçuk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, 2005.
66. Tezcan, Baki, The Second Ottoman Empire Political and Social Transformation in the Early World, Cambridge University Press, New York, 2010.
67. Veinstein, Gilles, "Çiftlik Tartışması Üzerine", Osmanlı'da Toprak Mülkiyeti ve Ticari Tarım, Haz. Çağlar Keyder ve Faruk Tabak, Çev. Zeynep Altok, İstanbul, Tarih Vakfı Yurt Yayınları, 1998, s. 35-56.
68. White, Sam, Osmanlı'da İsyan İklimi Erken Modern Dönemde Celali İsyanları, Çev. Nurettin ElHüseyni, İstanbul, Alfa Yayınları, 2013.
69. Yılmaz, Çiğdem, "122 Numaralı Gaziantep Şer'iye Sicilinin Transkripsiyonu ve Değerlendirilmesi (H. 1177-1178/M.1763-1764)", Yayınlanmamış Yüksek Lisans Tezi, Kilis, Kilis / Aralık Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, 2016.
70. Yılmaz, Mukaddes. "55/1 Numaralı Kayseri Şeriye Sicili (1055-1645) Transkripsiyon ve Değerlendirme", Yayınlanmamış Yüksek Lisans Tezi, Erciyes Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, 1998.
71. Yılmazer, Ömer Faruk, "98/1 Numaralı Gaziantep Şer'iye Sicili (H.1155/M.1742-1743) Transkripsiyon ve Değerlendirme", Yayınlanmamış Yüksek Lisans Tezi, Erciyes Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, 2010.
72. Yücetürk, Zemzem "98/3 Numaralı Gaziantep Şer'iye Sicili (H.1155/M.1742-1743) Transkripsiyon ve Değerlendirme", Yayınlanmamış Yüksek Lisasn Tezi, Kayseri, Erciyes Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, 2009.