Erzurum Eyâlet Kanunnâmelerinin Tahlili

Öz

Osmanlılar vergi toplamak amacıyla tahrir uygulamaları yapmışlardır. Tahrir defterlerinde, özellikle defterlerin başlangıçlarında veya ilgili bölümlerin başlarında görevliler söz konusu bölgeye ilişkin kanunnâmeleri kaydetmişlerdir. Sancak kanunnâmeleri olarak adlandırılan bu kanunnâmeler, bir sancak içerisinde vergi ödemekle yükümlü bütün unsurları kapsama amacı taşıyan düzenlemelerdi. Erzurum’un Osmanlı hâkimiyetine girmesinden sonra, vergiye tâbi tutulabilecek kişileri belirlemek amacıyla XVI. yüzyılda Erzurum’un ilk kanunnâmesi ve yeni sancak kanunnâmeleri oluşturulmuştur. XVII. yüzyılda timar sistemi büyük ölçüde zarar görmüş ve tahrirlerin yapılması imkânsız hâle gelmiştir. Bu karmaşadan kurtulmak amacıyla timar sistemi zamanla iltizam sistemine dönüşmüştür. Sistemdeki bu değişikliklerle birlikte tahrir uygulaması büyük ölçüde terk edilmiştir. Bu değişim, Erzurum kanunnâmelerinin niteliğini de etkilemiştir. Bundan sonra Erzurum kanunnâmeleri teşkilat kanunnâmelerine dönüşmüştür. Bu kanunnâme, hazinenin gelirleriyle ilişkili olarak düzenlenmiştir. Sonuç olarak bu çalışmada, Erzurum’da vergiye tâbi kişilerin belirlenmesine yönelik hükümler içeren kanunnâmeler kronolojik olarak tanıtılacak ve ardından kavramsal, tarih yazımı ve metodolojik açılardan değerlendirilecektir. [Türkçe özet ve anahtar kelimeler İngilizcesinden çevrilerek oluşturulmuştur.]

Anahtar Kelimeler

• Eyalet
• Sancak
• Teşkilat
• Kanunnâme
• Hukuk
• Erzurum

An Analysis of the Kanunnâmes from the Erzurum Province

Öz

Ottomans used to make tahrir applications in order to collect taxes. In tahrir registers, especially at the beginnings the register or at the beginning of the relevant chapters the officials used to put kanunnâmes about the mentioned district. These kanunnâme which were named sanjak kanunnâmes, were acts whose aim was to include all elements who are subjected to pay tax in a sanjak. After Erzurum became under Ottomans control, in order to determine the people who can be subjected to pay tax, Erzurum’s first kanunnâme the 16th century new sanjak kanunnâmes were formed. In 17th century, the timar system was fatally damaged and it became impossible to determine the tahrirs. In order to get out of this chaos the timar system gradually changed into iltizam system. With these changes in the system, the tahrir application was largely given up. This change, also affected the nature of Erzurum kanunnâmes. From then on Erzurum kanunnâmes turned into organizational kanunnâmes. This kanunnâme was edited in relation to the incomes of the treasure. In conclusion, in this study, the kanunnâmes including acts towards the determination of the people who are subjected to pay tax in Erzurum will be introduced chronologically and after that they will be evaluated from conceptual, historiographical and methodological points of view.

Anahtar Kelimeler

• Province
• Sanjak
• Organization
• Kanunnâme
• Law
• Erzurum

Kaynakça

1. [Editör Notu: Bu kaynakça, metindeki dipnotlar esas alınarak oluşturulmuştur. / Editor's Note: This bibliography was compiled based on the footnotes in the text.]
2. Afyoncu, Erhan, "Türkiye'de Tahrir Defterlerine Dayalı Olarak Hazırlanmış Çalışmalar Hakkında Bazı Görüşler", Türkiye Araştırmaları Literatür Dergisi, 1 (2003), İstanbul.
3. Akgündüz, Ahmet, "Osmanlı Kanunnâmeleri (Doğuşu, Çeşitleri ve Tarihî Seyri)", Türkler X, Ankara 2002.
4. Akgündüz, Ahmet, Osmanlı Kanunnâmeleri ve Hukuki Tahlilleri V/II, İstanbul 1992.
5. Akgündüz, Ahmet, Osmanlı Kanunnâmeleri ve Hukuki Tahlilleri VIII, İstanbul 1994.
6. Aydın, Dündar, Erzurum Beylerbeyliği ve Teşkilatı, Ankara 1999.
7. Barkan, Ömer Lütfi, "Kanunnâme", İslam Ansiklopedisi (İA) VI.
8. Barkan, Ömer Lütfi, "Osmanlı Devrinde Akkoyunlu Hükümdarı Uzun Hasan Beye Ait Kanunlar", Tarih Vesikaları Dergisi, 1:2 (1941), İstanbul.

9. Barkan, Ömer Lütfi, "Osmanlı Kanunnâmeleri", III. Türk Tarih Kongresi, Ankara 1943.
10. Barkan, Ömer Lütfi, XV ve XVI Asırlarda Osmanlı İmparatorluğunda Zirai ve Ekonominin Hukuki ve Mali Esasları-Kanunlar, İstanbul 1943.
11. Başbakanlık Osmanlı Arşivi, Tapu Defteri 199.
12. Başbakanlık Osmanlı Arşivi, Tapu Defteri 205.
13. Başbakanlık Osmanlı Arşivi, Tapu Defteri 387.
14. Başbakanlık Osmanlı Arşivi, Tapu Defteri 752.
15. Celal-zâde Mustafa, Selimnâme (Haz. Ahmet Uğur-Mustafa Çuhadar), Ankara 1990.
16. Erdoğru, Mehmet Akif, "Karaman Vilayeti Kanunnameleri", Osmanlı Tarihi Araştırma ve Uygulama Merkezi Dergisi, 4 (1993), Ankara.
17. Feridün Bey, "Haydar Çelebi Ruznâmesi", Münşeatü's-Selâtin I, İstanbul 1274.
18. Feridün Bey, Münşeatü's-Selâtin I.
19. İnalcık, Halil, "Kanunnâme", Diyanet İslâm Ansiklopedisi (DİA) XXIV.
20. Kadâstro Kuyûd-ı Kadîme Arşivi, Tapu Defteri 41.
21. Karaduman, Göknur, "Sancak(Liva) Kanunnamaleri", Türkiye Araştırmaları Literatür Dergisi, 5 (2005), İstanbul.
22. Karta, Nurullah, 1540 Tarihli Tapu Tahrir Defterine Göre Erzurum Kazası, Yayınlanmamış Yüksek Lisans Tezi, Yüzüncü Yıl Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Van 1997.
23. Kenanoğlu, M. Macit, "Osmanlı Kanunnâmeleri Neşriyatı Üzerine Bir Tahlil", Türkiye Araştırmaları Literatür Dergisi, 5 (2005), İstanbul.
24. Konyalı, İbrahim Hakkı, Abideleri ve Kitabeleri İle Erzurum Tarihi, İstanbul 1960.
25. Küçükdağ, Yusuf, "Osmanlı Devleti'nin Şah İsmail'in Anadolu'yu Şiileştirme Çalışmalarını Engellemeye Yönelik Önlemleri", Osmanlı I, Ankara 1999.
26. Matrakçı Nasuhü's-Silahi, Beyân-ı Menâzil-i Sefer-i Irakeyn-i Sultan Süleyman Hân, (Haz. Hüseyin G. Yurdaydın), Ankara 1976.
27. Miroğlu, İsmet, Kemah Sancağı ve Erzincan Kazâsı (1520-1566), Ankara 1990.
28. Miroğlu, İsmet, XVI. Yüzyılda Bayburd Sancağı, İstanbul 1975.
29. Pamuk, Bilgehan, "XVII. Asırda Bir Osmanlı Eyâletinde Yapılan Düzenlemeler: 1628 Tarihli Erzurum Kanunnâmesi", İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Tarih Dergisi, 42 (2006).
30. Pamuk, Bilgehan, XVII. Yüzyılda Bir Serhad Şehri: Erzurum, İstanbul 2006.
31. Solakzâde, Târih-i Solakzâde, İstanbul 1298.
32. Süleymaniye Kütüphanesi Aşir Efendi Kitaplığı 1004.