Klasik Dönem Hanefî Fıkıh Usûlünde Hz. Peygamber’in Fiilleri ve Sünnetin Taksîmi

Yıl 2026, Cilt: 10 Sayı: 1 , 62 - 84 , 31.03.2026

Taha Alperen Haçkalı

https://doi.org/10.32711/tiad.1574695

https://izlik.org/JA63PR56GN

Öz

İslam’ın anlaşılması ve uygulanmasında Kur'an’ın ardından en önemli kaynak sünnettir. Müslümanlar, İslam'ın doğuşundan itibaren sünneti rehber edinmiş ve bu konuda zengin bir ilim geleneği oluşturmuşlardır. Özellikle Hz. Peygamber'in fiilleri, Müslümanlar için örnek olması bakımından son derece önemlidir. Bu noktada, Hz. Peygamber'in fiillerinden hangilerinin dinî olarak bağlayıcı olduğu konusu öne çıkmaktadır. Bu araştırmada, Hz. Peygamber'den sâdır olan fiillerin, ümmeti için gerekliliği meselesi, kronolojik bir yöntemle Cessâs, Debûsî, Serahsî ve Pezdevî gibi klasik dönem Hanefî usûlcülerin eserleri çerçevesinde incelenmiştir. Araştırmada, söz konusu usulcülerin mücerred fiiller konusunda “tevakkuf” veya mutlak “vücûb” yerine, delil bulunmadıkça ağırlıklı olarak “ibâha” görüşünü benimsedikleri tespit edilmiştir. Çalışmanın devamında, usûlcülerin bu yaklaşımlarının, Hanefî geleneğinde beşerî fiilleri ifade eden ‘Sünnet-i zevâid’ tasnifiyle ne derece uyumlu olduğu sorgulanmıştır. Usûl eserlerindeki teorik çerçeve ile sünnet taksimi arasındaki bu mukayese neticesinde; Sünnet-i zevâid kategorisinin, usulcülerin fiillerin bağlayıcılığına dair belirledikleri genel ilkelerle tutarlı bir zeminde yeniden değerlendirilmesi ve sınırlarının netleştirilmesi gerektiği sonucuna varılmıştır.

Anahtar Kelimeler

Sünnet , Hanefîlik , Hz. Peygamber , Fiil , İttibâ

The Actions of the Prophet and the Classification of Sunnah in the Classical Period of Hanafi Usul al-Fiqh

https://izlik.org/JA63PR56GN

Öz

The sunnah serves as the primary source after the Qur'an in understanding Islam. Specifically, the Prophet's acts are vital examples, raising the question of their religious bindingness. This study examines the necessity of the Prophet's acts for the Ummah through the works of classical Hanafi jurists Jassas, Dabusi, Sarakhsi, and Pazdawi. It determines that regarding bare acts (af’al mujarrada), these scholars predominantly adopt the view of ibaha (permissibility) rather than tawaqquf or wujub, unless evidence suggests otherwise. Furthermore, the study questions the compatibility of this approach with the Sunnah al-Zawaid classification used for customary acts in the Hanafi tradition. Comparing the theoretical framework of usul with sunnah classification, the study concludes that the Sunnah al-zawaid category requires re-evaluation and clarification to ensure consistency with the general principles regarding the binding nature of the Prophet's acts.

Anahtar Kelimeler

Sunnah , Hanafi school , Prophet Muhammad , Behavior , Adhering

Kaynakça

• Apaydın, H. Yunus. İslam Hukuk Usulü. Ankara: Bilimsel Araştırma Yayınları, 2017.
• Bedir, Murteza. Fıkıh Mezhep Sünnet. İstanbul: Dem Yayınları, 2. Basım, 2017.
• Bedir, Murteza. “Sünnet.” Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi. 38/153-154. İstanbul: TDV Yayınları, 2010.
• Buhârî, Abdülazîz. Keşfü’l-esrâr an Usûli Fahri’l-İslâm el-Pezdevî. 4 Cilt. Beyrut: Dârü’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1418/1997.
• Cessâs, Ebû Bekr Ahmed b. Alî er-Râzî. el-Fusûl fi’l-usûl. thk. Acîl Câsim en-Neşmî. Kuveyt: Vizaretü'l-Evkâf ve Şuûni'l-İslamiyye, 1414/1994.
• Cürcânî, Ali b. Muhammed es-Seyyid eş-Şerîf. Kitabu’t-Ta’rîfât. Beyrut: Daru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1403/1983.
• Debûsî, Ebû Zeyd Abdullah Ubeydullah b. Muhammed b. Ömer. Takvîmü’l-edille fî usûli’l-fıkh. thk. Halil Muhyiddin el-Meys. Beyrut: Dârü’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1421/2001.
• Darimî, Ebû Muhammed Abdullâh b. Abdirrahman. Sünenü’d-Dârimî, 2 Cilt. Beyrut: y.y., 1407.
• Ebû Dâvûd, Süleymân b. el-Eşʿas̱ es-Sicistânî. Sünenü Ebî Dâvûd. thk. Muḥammed Muḥyiddîn ʿAbdulḥamîd. 4 Cilt. Beyrut: el-Mektebetu’l-ʿAṣriyye, ts.
• Elbânî, Nâsırüddin. el-Hadîsü Hüccetün bi-Nefsihî Fi’l-ʿAka’id ve’l-Ahkâm. Riyad: Mektebetu’l-Me’arif, 2005.
• Erdoğan, Mehmet. Vahiy Akıl Dengesi Açısından Sünnet. İstanbul: Marmara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Vakfı Yayınları, 2001.
• Erul, Bünyamin. Sahâbenin Sünnet Anlayışı. Ankara: TDV Yayınları, 1999.
• Guraya, Muhammed Yusuf. Sünnetin Neliği Sorununa Metodik Bir Yaklaşım. Çev. Mehmet Emin Özafşar. Ankara: Ankara Okulu Yayınları, 1999.
• Hasan, Ahmed. İlk Dönem İslam Hukuk Bilminin Gelişimi. Çev. Haluk Songur. İstanbul: Rağbet Yayınları, 1999.
• İbn Âbidîn, Muhammed Emin b. Ömer b. Abdülazîz ed-Dımaşkî. Hâşiyetu Reddi’l-muhtâr ale’d-Dürri’l-muhtâr: Şerh-i Tenvîri’l-ebsâr. 2. Basım. Kahire: Şerike ve Mektebe ve Matbaa Mustafa el-Bâbî el-Halebî ve Evlâduhû, 1386/1966.
• İbn Manzur, Ebû’l-Fadl Cemâlü’d-dîn Muhammed b. Mükerrem el-Mısrî. Lisânü’l-Arab. Beyrut: Dârü’s-Sadr, 1414.
• Karagöz, İsmail vd. Dinî Kavramlar Sözlüğü. haz. İsmail Karagöz. Ankara: Diyanet İşleri Başkanlığı Yayınları, 7. Basım, 2017.
• Kirmastî, Yusuf b. Hüseyin. Zübdetü’l vusûl ilâ umdeti’l usûl. thk. Abdurrahman Haçkalı. Beyrut: Dâru’s-Sâdır, 2008.
• Koca, Ferhat. “Sünnet.” Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi. 38/154-155. İstanbul: TDV Yayınları, 2010.
• Lâmişî, Ebû’s-Senâ Mahbub b. Zeyd. Kitâb fi usûli’l fıkh. thk. Abdu’l Ceyyid Türkî. Beyrut: Daru’l-Ğarbi’l-İslâmî, 1995.
• Müslim. Ebü’l-Hüseyn Müslim b. el-Haccâc. Sahih-i Müslim. 3 Cilt. İstanbul: Çağrı Yayınları, 2000.
• Pezdevî, Ebü’l-Hasen Ebü’l-Usr Fahrü’l-İslâm Alî b. Muhammed b. el-Hüseyn b. Abdilkerîm. Usûlü’l-Pezdevî. Beyrut: Dârü’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1997.
• Sadrüşşerîa, Ubeydullah b. Mes’ud. et-Tavzîh fî halli gavâmizi’t-Tenkîh. thk. Zekeriyyâ Umeyrât. 2 Cilt. Beyrut: Dârü’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1996.
• Saymerî, Ebû Abdillâh Hüseyin b. Ali. Mesâilü’l-hilâf fî usûli’l-fıkh. thk. Abdelouahad Jahdani. Marsilya: Université de Provence Aix-Marseille 1, Doktora Tezi, 1991.
• Semerkandî, Alâuddîn Ebû Bekr Muhammed b. Ahmed. Mîzânü’l-usûl fî netâici’l-ukûl fî usûli’l-fıkh. thk. Abdülmelik Abdurrahman es-Sa’dî. 2 Cilt. Mekke: Câmiatü Ümmi’l-Kurâ, 1984.
• Serahsî, Ebû Bekr Şemsü’l-eimme Muhammed b. Ebî Sehl Ahmed. Usûlü’s-Serahsî. thk. Ebü’l-Vefâ el-Efganî. 2 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1993.
• Teftâzânî, Sa‘düddîn Mes‘ûd b. Fahriddîn. et-Telvîh ilâ keşfi hakâiki’t-Tenkîh. thk. Muhammed Adnân Dervîş. 2 Cilt. Beyrut: Dârü’l-Erkam b. Ebî’l-Erkam, 1998.
• Uğur, Mücteba. Ansiklopedik Hadis Terimleri Sözlüğü. Ankara: TDV Yayınları, 1992.
• Usmendî, Muhammed b. Abdulhamid. Bezlu’n-nazar fi’l-usûl. thk. Muhammed Zeki Abdulber. Kahire: Mektebetu Dârü’t-Türâs, 1992.
• Uyar, Ahmet. Hicrî İlk Üç Asırda Sünnet Anlayışı. Kayseri: Erciyes Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 2000.
• Yargı, Mehmet Ali. Meşhur Sünnetin Dindeki Yeri. İstanbul: Ensar Neşriyat, 2009.