Analysis of Hadith Narrations Regarding the Taqwa Mosque in the Context of the Relevant Verse

Yıl 2025, Cilt: 9 Sayı: 3, 1054 - 1076, 30.09.2025

Rukiye Oğuzay

https://doi.org/10.32711/tiad.1669321

Öz

The verses revealed about the Masjid al-Dirar, which was built by the hypocrites of Quba for the purpose of sedition, revealed their evil intentions. The Messenger of Allah was forbidden from praying there. It was stated that it was more correct for him to pray in a mosque built on piety. Which mosque was built on piety, as expressed in the verse, has been a subject of debate since the early periods. The evaluation of the hadith narrations about the mosque and its people constitutes the main subject of the research. For the purpose of determining this mosque, first of all, the interpretations of the commentators in the context of the relevant verses were evaluated and their findings regarding the Masjid al-Taqwa were emphasized. Then, the hadith narrations directly related to the Masjid al-Taqwa were analyzed. Finally, the hadith narrations about the people of the piety mosque who are praised in the verse were examined. In the research carried out with the method of determining and analyzing the relevant hadiths in the center of Kutub-i sitte, commentary works were consulted in order to understand the subject, various sources such as tafsir and biography as well as relevant research were used. Hadiths and commentaries referring to both mosques were focused on with a comparative method. Although Masjid an-Nabawi has an advantage in terms of being built on piety, it was determined that the Masjid Quba meant in the verse. However, since both mosques were built on piety, there is no problem between the existing narrations and commentaries.

Anahtar Kelimeler

Hadith , Tafsir , Masjid Taqwa , Masjid an-Nabawi , Masjid Quba.

Takvâ Mescidiyle İlgili Hadis Rivayetlerinin İlgili Âyet Bağlamında Tahlili

Öz

Onların kötü niyetleri ortaya dökülmüş ve Resûlullah’ın burada namaz kılması yasaklanmıştır. Buna karşılık ilk günden itibaren takvâ üzere inşa edilen mescitte namaza durmasının daha uygun olacağı belirtilmiştir. Âyette geçen “Takvâ üzere inşa edilen mescit” ifadesiyle hangi mescidin kastedildiği, ilk dönemlerden itibaren tartışma konusu olmuştur. Söz konusu mescit ve ahalisi hakkındaki hadis rivayetlerinin değerlendirilmesi araştırmanın ana konusunu oluşturmaktadır. Öncelikle ilgili âyetler bağlamında müfessirlerin yorumları incelenmiş ve takvâ mescidiyle ilgili tespitleri ele alınmıştır. Ardından doğrudan takvâ mescidiyle ilgili hadis rivayetleri tahlil edilmiş; son olarak da bu mescidin âyette övgüyle bahsedilen cemaatine dair hadis rivayetleri araştırılmıştır. Kütüb-i sitte merkezli olarak yürütülen bu çalışmada ilgili hadislerin tespit ve tahlili yapılmış; ayrıca konunun daha iyi anlaşılabilmesi için hadis şerhleri, tefsir ve siyer eserlerinin yanı sıra ilgili akademik çalışmalardan istifade edilmiştir. Karşılaştırmalı bir yöntemle her iki mescide atıfta bulunan hadisler ve yorumlar değerlendirilmiştir. Sonuç olarak takvâ üzere inşa edilme noktasında Mescid-i Nebevî bir üstünlüğe sahip olmakla birlikte âyette kastedilenin Kubâ Mescidi olduğu tespitine gidilmiştir. Her iki mescit de takvâ üzere inşa edildiğinden mevcut iddia ve yorumlar arasında bir problemi söz konusu olmadığı vurgulanmıştır.

Anahtar Kelimeler

Hadis , Tefsir , Takvâ Mescidi , Mescid-i Nebevî , Kubâ Mescidi.

Kaynakça

• Akbaş, Mustafa Yasin. Kitâbu’t-Tefsîr Literatürü. İstanbul: İFAV Yayınları, 2023.
• Algül, Hüseyin. “Kubâ”. Türkiye Vakfı Diyanet Ansiklopedisi. 26/298-299. Ankara: TDV Yayınları, 2002.
• Algül, Hüseyin. “Mescid-i Kubâ”. Türkiye Vakfı Diyanet Ansiklopedisi. 29/279-280. Ankara: TDV Yayınları, 2004.
• Aynî, Bedreddin Ebû Muhammed Mahmud b. Ahmed. Umdetü’l-kârî şerhu Sahîhi’l-Buhârî. tsh. Abdullah Mahmud Muhammed Ömer. 25 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1421/2001.
• Azîmâbâdî, Ebü’t-Tayyib Muhammed Şemsü’l-Hak b. Emîr. ʿAvnü’l-maʿbûd şerhu Süneni Ebî Dâvûd. 14 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 2. Basım, 1415/1994.
• Belâzurî, Ahmed b. Yahya b. Câbir. Fütûḥu’l-büldân. Beyrut: Dârun ve Mektebetü’l-Hilâl, 1408/1998.
• Buhârî, Ebû Abdillah Muhammed b. İsmail. el-Câmi‘u’s-sahîh. nşr. Muhammed Züheyr en-Nâsır. 9 Cilt. Beyrut: Dâru Tavkı’n-Necât, 1422/2001.
• Buhârî, Ebû Abdillah Muhammed b. İsmâil. et-Târîhu’l-kebîr. 8 Cilt. Haydarâbâd: Dâiretü’l-Meârifi’l-Osmâniyye, ts.
• Duran, Ayetullah. Hz. Peygamber'in (s.a.v.) Hicretinde Kubâ Günleri. Gaziantep: Gaziantep Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2024.
• Ebû Dâvûd, Süleyman b. Eş'as b. İshak el-Ezdî es-Sicistanî. Sünen. thk. Şuayb Arnavut - Muhammed Kâmil Karabelli. 7 Cilt. Beyrut: Dâru’r-Risâleti’l-âlemiyye, 1430/2009.
• Evgin, Abdulkadir. “Sahih” ve “Zayıf” Hadislerin Güncel Fonksiyonu Üzerine Bazı Düşünceler Işığında Sahîh Dışındaki Hadisleri Reddeden Fikre Eleştirel Bir Yaklaşım”. Dinî Araştırmalar 6/18 (2004), 221-230.
• Ferrâ el-Begavî, Ebu Muhammed Hüseyin b. Mesud. Şerhu’s-sünne. thk. Şuayb el-Arnaût – Muhammed Züheyr eş-Şâviş. 15 Cilt. Dımaşk-Beyrut: el-Mektebü’l-İslâmî, 1403/1983.
• Hattâbî, Ebû Süleymân Hamd b. Muhammed b. İbrâhîm b. Hattâb el-Büstî. Meâlimü’s-sünen. 4 Cilt. Haleb: el-Matbaatü’l-İlmiyye, 1351/1932.
• Heysemî, Ebü’l-Hasen Nûrüddîn Alî b. Ebî Bekr b. Süleymân. Mecme‘u’z-zevâid ve menbe‘u’l-fevâid. thk. Hısamüddin el-Kudsî. 10 Cilt. Kahire: Mektebetü’l-Kudsî, 1414/1994.
• İbn Ebû Hâtim, Ebû Muhammed Abdurrahmân b. Muhammed b. İdrîs er-Râzî. Tefsîru’l-Kur’âni’l-azîm. thk. Esad Muhammed et-Tayyib. 13 Cilt. Suudi Arabistan: Mektebetü Nizâr Mustafa el-Bâz, 3. Basım, 1419/1998.
• İbn Hacer, Ahmed b. Ali el-Askalani. Fethu’l-bari bi-şerhi Sahîhi’l-Buhârî. tsh. Muhibbidin el-Hatib. 13 Cilt. Beyrut: Daru’l-Marife, 1379/1959.
• İbn Hanbel, Ebû Abdillâh Ahmed b. Muhammed b. Hanbel eş-Şeybânî. el-Müsned. thk. Şuayb el-Arnaût vd. 50 Cilt. b.y.: Müessesetü’r-Risâle, 1421/2001.
• İbn Hişâm, Ebû Muhammed Cemâlüddîn Abdülmelik. es-Sîretü’n-nebeviyye. thk. Mustafa es-Sekâ vd.. 2 Cilt. Mısır: Şeriketü Mektebe ve Matbaatü Mustafa, 1375/1955.
• İbn Kesîr, Ebu’l-Fidâ İsmail b. Ömer b. Kesîr el-Kuraşi. el-Bidâye ve’n-nihâye. thk. Abdullah b. Abdulmuhsin et-Türkî. 21 Cilt. Mısır: Dâru Hicr, 1418/1997.
• İbn Kesîr, Ebü’l-Fidâ İsmâîl b. Ömer b. Kesîr el-Kuraşi. Tefsîru’l-Kur’âni’l-azîm. thk. Sâmi b. Muhammed es-Selâme. 8 Cilt. b.y.: Dâru Taybe, 2. Basım, 1420/1999.
• İbn Mâce, Ebû Abdullah Muhammed b. Zeyd el-Kazvînî. Sünenü İbn Mâce. thk. Şuayb el-Arnaût vd. 5 Cilt. b.y.: Daru’r-Risaleti’l-Âlemiyye, 1430/2009.
• İbn Sa‘d, Ebû Abdillâh Muhammed b. Sa‘d el-Kâtib. Tabakâtü’l-kübrâ. thk. Ali Muhammed Ömer. 10 Cilt. Kahire: Mektebetü’l-Hancî, 1421/2001.
• İbn Şebbe, Ebû Zeyd Ömer b. Şebbe en-Nümeyrî. Târîḫü’l-Medineti’l-münevvere. thk. Fehim Muhammed Şeltût. 4 Cilt. Mekke: y.y., 1979.
• İbn Vehb, Ebu Muhammed Abdullah b. Vehb el-Mısri el-Kuraşi. Tefsiru’l-Kur’ân mine’l-Câmi‘. thk. Miklos Muranyi. 3 Cilt. b.y.: Dâru’l-Garbi’l-İslami, 2003.
• Kur’ân-ı Kerîm Meâli. çev. Halil Altuntaş – Muzaffer Şahin. Ankara: Diyanet İşleri Başkanlığı Yayınları, 12. Basım, 2011.
• Kurtubî, Ebû Abdillâh Muhammed b. Ahmed. el-Câmi‘ li ahkâmi’l-Kur’ân. thk. Ahmed el-Berdûnî - İbrahim Atfîş. 20 Cilt. Kahire: Dâru’l-Kütübi’l-Mısriyye, 1384/1964.
• Mübârekpûrî, Ebü’l-Ulâ Muhammed Abdurrahmân b. Abdurrrahîm. Tuhfetü’l-ahvezî şerhu Câmiʿi’t-Tirmizî. nşr. Abdurrahman Muhammed Osman. 10 Cilt. b.y.: Dâru’l-Fikr, ts.
• Mukâtil, Ebü’l-Hasen Mukâtil b. Süleyman b. Beşir el-Ezdî. Tefsîru Mukâtil b. Süleymân. thk. Abdullah Mahmud Şehâte. 5 Cilt. Beyrut: Dâru İhyâü’t-Türâs, 1423/2002.
• Müslim, Ebu’l-Hüseyin Müslim b. Haccâc. Sahîhu Müslim. thk. Muhammed Fuâd Abdülbâkî. 5 Cilt. Kahire: Matbaatü İsa el-Babi el-Halebi, 1374/1955.
• Nâim, Ahmed – Miras, Kâmil. Sahîh-i Buhârî Muhtasarı Tecrîd-i Sarîh Tercümesi ve Şerhi. 8 Cilt. İstanbul: DİB Yayınları, 2019.
• Nesâî, Ebu Abdurrahman Ahmed b. Şuayb. Sünenü’n-Nesâî’s-suğrâ. nşr. Salih b. Abdülaziz b. Muhammed. Riyad: Dâru’s-Selâm, 1420/1999.
• Nesâî, Ebu Abdurrahman Ahmed b. Şuayb. es-Sünenü’l-kübrâ. thk. Hasan Abdülmünim Şibli. 12 Cilt. Beyrut: Müessesetü’r-Risale, 1421/2001.
• Nevevî, Ebû Zekeriyya Yahya b. Şeref. el-Minhâc şerhu Sahîhi Müslim b. el-Haccâc. 18 Cilt. Beyrut: Dâru İhyâi’t-Türâsi’l-Arabî, 2. Basım, 1392/1972.
• Oğuzay, Fatih. “Hicretin Varış Noktası Kubâ”. Amasya İlahiyat Dergisi 19 (Aralık 2022), 280-314. https://doi.org/10.18498/amailad.1184991
• Oğuzay, Fatih. “Medine Döneminde Kubâ”. Kilitbahir 22 (Mart 2023), 22-45. https://doi.org/10.5281/zenodo.7748606
• Önkal, Ahmet. “Amr b. Avf (Benî Amr b. Avf)”. Türkiye Vakfı Diyanet Ansiklopedisi. 3/82. İstanbul: TDV Yayınları, 1991.
• Polat, Selahattin. “Zayıf Hadislerle Amel”. Erciyes Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 1 (1983), 83-110.
• Saîd b. Mansûr, Ebû Osmân Saîd b. Mansûr b. Şu‘be el-Horasânî. Sünenu Said b. Mansur. thk. Sa'd b. Abdullah Abdülaziz. 5 Cilt. b.y.: Dârü's-Sumay'î, 1417/1997.
• Semhûdî, Ebu’l-Hasan Nuruddin Ali b. Abdullah. Vefâü’l-vefâ bi ahbâri dâri’l-Mustafâ. 4 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1419/1998.
• Sindî, Ebü’l-Hasen Nûruddîn Muhammed b. Abdilhâdî es-Sindî et-Tettevî. Hâşiyetü’s-Sindî alâ Süneni’n-Nesâî. 8 Cilt. Haleb: Mektebetü’l-Matbûâti’l-İslâmiyye, 2. Basım, 1406/1986.
• Süyûtî, Abdurrahmân b. Ebû Bekr Celâleddin. ed-Dürrü’l-mensûr. 8 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Fikr, ts.
• Süyûtî, Abdurrahman b. Ebu Bekir Celâleddin. ed-Dîbâc alâ Sahîhi Müslim b. el-Haccâc. thk. Ebu İshak el-Eserî. 6 Cilt. Huber: Dâru İbn Affân, 1416/1996.
• Şahyar, Ayşe Esra. “’Zayıf Hadisle Fezâil Konusunda Amel Edilebilirlik’ Fikrinin Doğuşu ve Gelişimi”. Hadis Tetkikleri Dergisi 1/1 (2003), 31-49.
• Taberî, Ebû Ca‘fer Muhammed b. Cerîr. Câmi‘u’l-beyân fî te’vîli’l-Kur’ân. thk. Abdullah b. Abdulmuhsin et-Türkî. 26 Cilt. b.y: Dâru Hicr, 1422/2001.
• Tirmizî, Ebû Îsâ Muhammed b. Îsâ. el-Câmi‘u’l-kebîr. thk. Beşşâr Avvâd Ma‘rûf. 6 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Garbi’l-İslâmi, 1996.
• Ya‘kûbî, Ahmed b. Ebû Yakub İshak b. Vâzıh. Târîḫu’l-Yaʿḳūbî. Leiden: Brill, 1883.
• Yaşar, Mehmet. “Kur’ân’ın Değindiği İki Farklı Grup: Allah’ın Mescidlerini Takvâ Üzerine İnşâ Edenler ve Tahrip Etmeye Çalışanlar”. Kilitbahir 22 (Mart 2023), 140-159. https://doi.org/10.5281/zenodo.7748618.