Hakīm al-Tirmidhī’s Ishārī Interpretations in Nawādir al-Usūl within the Framework of the Concepts of ‘Ilm, Ma‘rifa, and Nūr

Yıl 2025, Cilt: 9 Sayı: 4, 1482 - 1502, 31.12.2025

Mehmet Turan

https://doi.org/10.32711/tiad.1669710

Öz

Early Sufis greatly valued the Sunnah from both theoretical and practical perspectives, grounding religious life in inner spiritual depth beyond external rules. Aiming for spiritual perfection under the guidance of the Qur’an and Sunnah, they actively engaged with hadith sciences. Hadiths thus served as a decisive source in the formation of Sufi thought after the Qur'an, with the Prophet Muhammad’s sayings and actions profoundly influencing the development of Sufism. Hakīm al-Tirmidhī is notably distinguished for his method of ishārī (allusive or symbolic) interpretation developed in his work Nawādir al-Usūl. This approach, which interprets hadith beyond their literal meanings to explore their esoteric dimensions, revolves around concepts such as knowledge (‘ilm), gnosis (ma‘rifa), and light (nūr). Hakīm’s methodology presents a unique synthesis by integrating traditional hadith transmission with a Sufi perspective. This study aims to elucidate his methodological contributions and his significance within Islamic sciences.
Keywords: Hadith, Sufism, Nawādir Al-usūl, Esoteric Interpretation, ʿilm, Maʿrifa, Nūr

Anahtar Kelimeler

Hadith , Sufism , Nawādir al-Uṣūl , esoteric interpretation , ʿilm (knowledge) , maʿrifa (gnosis) , nūr (divine light)

İlim, Marifet ve Nur Kavramları Çerçevesinde Hakîm et-Tirmizî’nin Nevâdiru’l-usûl’deki İşârî Yorumları

Öz

Erken dönem sûfîleri, teorik ve pratik açıdan sünnete büyük değer vermiş, dinî hayatı zâhirî kuralların ötesinde bâtınî derinlikle yaşamayı esas almışlardır. Kur'ân ve sünnet rehberliğinde manevî kemâle ermeyi hedefleyen bu anlayış, onları hadis ilmiyle tasavvufu mezcetmeye yöneltmiştir. Hadisler, sûfî düşüncenin teşekkülünde Kur'an'dan sonra belirleyici bir kaynak olarak rol oynamış, Hz. Peygamber'in söz ve fiilleri tasavvufun şekillenmesinde etkili olmuştur. Hakîm et-Tirmizî, Nevâdiru'l-usûl adlı eserinde geliştirdiği işârî yorum metoduyla dikkat çeker. Hadisleri zâhirî anlamlarıyla sınırlı kalmadan bâtınî boyutlarıyla ele alan bu yaklaşım, ilim, mârifet ve nûr gibi kavramlar etrafında şekillenir. Hakîm’in yöntemi, klasik rivayet geleneği ile tasavvufî perspektifi kaynaştırarak özgün bir sentez sunmaktadır. Çalışma, onun bu metodolojik katkılarını ve İslâm ilimleri içindeki yerini ortaya koymayı hedefler.

Anahtar Kelimeler

Hadis , Tasavvuf , Nevâdiru’l-usûl , İşârî Yorum , İlim , Marifet , Nur

Kaynakça

• Aclunî, İsmail b Muhammed. Keşfü’l-hafâ ve müzîlü’l-ilbâs amme’ştehere mine’l-ehâdîs alâ elsineti’n-nâs. çev. Mustafa Genç. 4 Cilt. İstanbul: Beka Yayınları, 2019.
• Afîfî, Ebu’l-Alâ. Tasavvuf İslam’da Manevî Hayat. çev. Ekrem Demirli-Abdullah Kartal. İstanbul: İz Yayıncılık, 6. Basım, 2015.
• Barthold, Vasilij Vladimiroviç. Moğol İstilasına Kadar Türkistan. ed. Hakkı Dursun Yıldız. İstanbul: Kronik Kitap, 2019
• Cebecioğlu, Ethem. Tasavvuf Terimleri ve Deyimleri Sözlüğü. İstanbul: Otto Yayınları, 7. Basım, 2020.
• Cürcânî, Ebü’l-Hasen Alî b. Muhammed b. Alî es-Seyyid eş-Şerîf-. Ta’rifât: Tasavvuf Istılahları. çev. Abdülaziz Mecdi Tolun-Abdurrahman Acer. İstanbul: Litera Yayıncılık, 2014.
• Çift, Salih. Hakîm et-Tirmizî ve Tasavvuf Anlayışı. İstanbul: İnsan Yayınları, 2008.
• Erbaş, Muammer. Kur’an-ı Kerim’in Zahiri Anlamına Yaklaşımlar. İzmir: İzmir İlahiyat Vakfı Yayınları, 2008.
• Filiz, Şahin. İslam Felsefesinde Mistik Bilginin Yeri. İstanbul: İnsan Yayınları, 1995.
• Gazzâlî, Ebû Hâmid Muhammed b. Muhammed b. Muhammed b. Ahmed. İhyâu ulûmi’d-dîn. 6 Cilt. Dımeşk: Daru’l-Feyha, 2010.
• Gazzâlî, İmam el-. Mişkâtü’l-Envâr: Nur Metafiziği. çev. Asım Cüneyd Köksal. İstanbul: Büyüyenay Yayınları, 2. Basım, 2017.
• Gördük, Yunus Emre. Tarihsel ve Metodolojik Açıdan İşari Tefsir. İstanbul: İnsan Yayınları, 2013.
• Güngör, Erol. İslam Tasavvufunun Meseleleri. İstanbul: Ötüken Yayınları, 1982.
• Gürer, Betül. “İşârî Yorumlarda Nur Âyeti ve İçerdiği Semboller”. Bozok Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 11/11 (2017), 121-151.
• Hakîm et-Tirmizî, Ebû Abdillâh Muhammed b. Alî b. Hasen. Nevâdiru’l-usûl fî marifeti ahbâri’rasûl. thk. Nureddin Boyacılar. 5 Cilt. Cidde: Darü’l-Minhac, 2015.
• Hakîm et-Tirmizî. Beyânu’l-fark beyne’s-sadr ve’l-kalb ve’l-fuâd ve’l-lub. Ürdün: Müessesetü’l-Âli’l-Melikiyye, 2012.
• Hakîm et-Tirmizî. Büdüvvü şe’ni Ebi Abdillah, The Concept Of Sainthood In Early Islamic Mysticism (Bad’ sha’n Al-Hakîm al-Tirmidh). çev. Bernd Radtke-Jhon O’kane. Richmond: Curzon Press, 1996.
• Hakîm et-Tirmizî. Büdüvvü’ş şe’n (Hatmü’l-Evliya İçinde). thk. Osman Yahya. Beyrût: Ma’hedü Adabi’ş-Şarkıyye, 1965.
• Hakîm et-Tirmizî. el-Mesâ’ilü’l meknûne. thk. Muhammed İbrahim el-Cüyûşî. Mısır: Dârü’t-Türâsi’l-Arabî, 1980.
• Hakîm et-Tirmizî. Ğavru’l-umûr. thk. Ahmed Abdurrahim es-Sâyih-Ahmed Abduh İvaz. Kahire: Mektebetü’s-Sekafeti’d-Diniyye, 2002.
• İbn Ebü’d-Dünyâ, Ebû Bekr Abdullah b. Muhammed b. Ubeyd el-Kureşî el-Bağdâdî. Zemmu’l-melâhî. thk. Amr Abdulmunim Selim. Cidde: Mektebetü İbn Teymiye, 1416.
• İbn Hacer el-Askalânî, Ebü’l-Fazl Şihâbüddîn Ahmed b. Alî b. Muhammed. Lisanü’l-Mîzân. 7 Cilt. Beyrut: Müessesetü’l-A’lami, 1986.
• İbn Manzûr, Cemaluddin Muhammed b. Mukrim b. Manzûr el-Afrîkî. Lisânu’l-‘Arab. 17 Cilt. Beyrut: Dâru Sâdir, 1414.
• İbnü’l-Cevzî, Ebü’l-Ferec. Sıfatü’s-Safve. 2 Cilt. Beyrût: Dârü’l-Ma’rife, 2000.
• Kara, Mustafa. “Ebü’l-Hüseyin en-Nûrî”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 10/328-330. İstanbul: TDV Yayınları, 1994.
• Kara, Mustafa. Gönül Mektupları. İstanbul: Dergah Yayınları, 2014.
• Karapınar, Fikret. “Hakîm et-Tirmizî ve Ona Ait Bir Mecmû’a”. Marife: Dini Araştırmalar Dergisi 5/2 (2005), 229-243.
• Karapınar, Fikret. “Rivayetlerde İşârî Yorum”. Hadis Tetkikleri Dergisi 5/2 (2007), 89-104.
• Kâşânî, Kemâlüddîn Abdürrezzâk b. Ebi’l-Ganâim Muhammed el-. Tasavvuf Sözlüğü. çev. Ekrem Demirli. İstanbul: İz Yayıncılık, 4. Basım, 2015.
• Kaya, Süleyman. Tahsîlu Nezâiri’l-Kur’an’ı Bağlamında Hakîm Tirmizî’de Vücûh ve Nezâir. İstanbul: Rağbet Yayınları, 2016.
• Kelâbâzî, Ebû Bekr Tâcülislâm Muhammed b. Ebû İshâk İbrâhîm b. Ya‘kūb el-Buhârî. Doğuş Devrinde Tasavvuf: et-Ta’arruf. çev. Süleyman Uludağ. İstanbul: Dergah Yayınları, 5. Basım, 2016.
• Kolektif. İslam Geleneğinde ve Modern Dönemde Hadis ve Sünnet. İstanbul: Kuramer Yayınları, 2020.
• Kuşeyrî, Abdulkerim. Kuşeyrî Risalesi. çev. Dilaver Selvi. İstanbul: Semerkand Yayıncılık, 2016.
• Kutluer, İlhan. “İlim”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 22/109-114. İstanbul: TDV Yayınları, 2000.
• Münâvî, Zeynüddîn Muhammed Abdürraûf b. Tâcil‘ârifîn b. Nûriddîn Alî. Feyzu’l-Kadîr şerhu’l-Cami’sağîr. 8 Cilt. Kahire: Daru’l-Hadîs, 2010.
• Râgıb el-İsfahânî, Ebü’l-Kâsım Hüseyn b. Muhammed b. el-Mufaddal. Müfredat: Kur’an Kavramları Sözlüğü. çev. Mustafa Yıldız. İstanbul: Çıra Yayınları, 2012.
• Selvi, Dilaver. “‘Her Ayetin Bir Zahiri Bir Batını Vardır?’ Hadisindeki Zahir ve Batın Kavramları Üzerine Değerlendirmeler”. Din Bilimleri Akademik Araştırma Dergisi 11/2 (2011), 7-41.
• Selvi, Dilaver. Tefsirlerin Tasavvufa Bakışı Kur’an ve Tasavvuf. İstanbul: Hoşgörü, 2012.
• Sülemî, Ebû Abdurrahman Muhammed b. Hüseyin. Tabakâtü’s-sûfiyye. thk. Mustafa Abdulkadir Ata. Beyrût: Dârü’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1998.
• Şeker, Necmeddin. İlk dönem sufilerinde hadis yorumu. Erciyes Üniversitesi, Doktora Tezi, 1998.
• Teftâzânî, Sadüddîn Mesûd b. Fahriddîn Ömer b. Burhâniddîn Abdillâh el-Herevî. Şerhu Akâidi’n-Nesefiyye. Dımeşk: Mektebetü Dâri’d-Dekâk, 2010.
• Tek, Abdurrezzak. Tasavvufun Ana Konuları. Ankara: Diyanet İşleri Başkanlığı, 2021.
• Toka, Tanju. “Sühreverdî’nin Ontolojisinde Nûru’l-Envâr: Hikmet’ül-İşrâk Özelinde”. Anemon Muş Alparslan Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi 7/5 (2019), 95-101.
• Turan, Mehmet. Hadis Şerh Geleneğinde Hakîm et-Tirmizî (Nevâdiru’l-usûl’de Hadis Anlayışı ve Şerh Metodu). İstanbul: Kitap Dünyası Yayınları, 2025.
• Tûsî, Ebû Nasr Abdullah b. Alî b. Muhammed es-Serrâc. el-Lüma’: İslam Tasavvufu. çev. Hasan Kâmil Yılmaz. İstanbul: Erkam Yayınları, 2012.
• Tüsteri, Sehl b Abdullah. Tefsîrü’l-Kur’âni’l-Azîm. çev. Abdurrezzak Tek. İstanbul: Erkam Yayınları, 2022.
• Uludağ, Süleyman. “Ârif”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 3/361-362. İstanbul: TDV Yayınları, 1991.
• Uludağ, Süleyman. “Başlangıçtan Günümüze Tasavufta Usûl Meselesi”. İslâmî İlimlerde Metodoloji: Usûl Mes’elesi (Sempozyum), 1041-1076.
• Uludağ, Süleyman. “Bâtın İlmi”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 5/188-189. İstanbul: TDV Yayınları, 1992.
• Uludağ, Süleyman. “İşârî Tefsir”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 23/424-428. İstanbul: TDV Yayınları, 2001.
• Uludağ, Süleyman. “Mârifet”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 28/54-56. Ankara: TDV Yayınları, 2003.
• Uludağ, Süleyman. “Nûr”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 33/244-245. İstanbul: TDV Yayınları, 2007.
• Uludağ, Süleyman. Temel Tasavvufî Kavramlar. İstanbul: Ketebe Yayınevi, 2021.
• Uysal, Muhittin. Tasavvuf Kültüründe Hadis. İstanbul: Ensar Neşriyat, 2. Basım, 2022.
• Yılmaz, Hasan Kâmil. “Mevlid-i Nebî’de Muhammedî Nur”. Altınoluk Dergisi 242 (Nisan 2006).
• Zehebî, Ebû Abdillâh Şemsüddîn Muhammed b. Ahmed b. Osmân. Tezkiretu’l-huffâz. 4 Cilt. Beyrut: Daru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1998.