The Religious Geography of Iran Before the Islamic Conquests

Yıl 2025, Cilt: 9 Sayı: 4, 1311 - 1333, 31.12.2025

Veysi Turun

https://doi.org/10.32711/tiad.1680592

Öz

While the Iranian dynasties before the Sassanids tolerated different religions other than Zoroastrianism, the Sassanids, who formalized Zoroastrianism, Sassanids suppressed different religions and sects. Despite this, religions such as Judaism, Buddhism, Christianity and Manichaeism also had the opportunity to spread among the masses in Iran before the Islamic conquests. The main goal of this research is to reveal the religious atlas of ancient Iran and to show that Iran was not religiously uniform before the Islamic conquests. It also aims to identify the towns where different religions were widespread in Iran before the Islamic conquests. Because Knowing the religious geography or atlas in Iran will allow us to better understand the sociology on which the Islamic conquests took place and the process of Islamization. This makes this research unique and important. The article, which is organized by analyzing, criticizing and comparing the sources, has been prepared with qualitative research methods.

Anahtar Kelimeler

İslamic History , Religious Geography , Religion , Zoroastrianism , Christianity , Religious Oppression

İslamî Fetihler Öncesi İran’ın Dînî Coğrafyası

Öz

Sâsânîlerden önceki İranî hanedanlar Zerdüştîlik dışındaki dinlere toleranslı davranırken, Mecûsîliği devletin resmi dini haline getiren Sâsânîler, farklı din ve mezhepleri baskılamışlardır. Buna rağmen Yahudilik, Budizm, Hıristiyanlık, Maniheizm ve Mezdekimz gibi dinler de İslamî fetihler öncesinde İran’da geniş kitleler arasında yayılma imkânı bulmuştur. Bazı tarih araştırmacılarında İslamiyet’ten önce İran’da Mecûsîlik dışında bir dinin olmadığı, başka bir ifade ile kadim İran’ın tamamen Zerdüştî olduğu şeklinde yanlış bir kanaat veya algı bulunmaktadır. İşte araştırmamızın temel hedefi, antik İran’ın dini atlasını ortaya koyarak İslami fetihler öncesinde İran’ın dini açıdan yeknesak olmadığını ortaya koymaktır. Ayrıca farklı dinlerin İslami fetihler öncesinde İran’da yaygınlaştığı beldeleri tespit etmektir. Zira İran’daki dini coğrafyanın veya atlasın bilinmesi, İslami fetihlerin üzerinde gerçekleştiği sosyolojiyi ve İslamlaşma sürecini daha iyi anlamamızı sağlayacaktır. Bu durum araştırmamızı özgün ve önemli kılmaktadır. Kaynakların tahlil, tenkit ve mukayese edilerek düzenlenen makale, nitel araştırma yöntemleriyle hazırlanmıştır.

Anahtar Kelimeler

İslam Tarihi , Dini Coğrafya , Din , Mecûsîlik , Dini Baskı , Hıristiyanlık

Etik Beyan

Bu çalışmanın hazırlanma sürecinde bilimsel ve etik ilkelere uyulduğu ve yararlanılan tüm çalışmaların kaynakçada belirtildiği beyan olunur.

Destekleyen Kurum

Araştırmamız herhangi bir kurum tarafından finanse edilmemektedir.

Teşekkür

Türkiye İlahiyat Araştırmaları Dergi Editörü ve makalenin yayınlanmasında emeği geçen herkese çok teşekkür ederim

Kaynakça

• Alıcı, Mehmet. “Sâsânî İmparatorluğu’nun Erken Döneminde Hıristiyanların Konumu ve İlk Sinodlar”. Ankara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 56/1 (Bahar 2015), 33-75.
• Arnold, Sir Thomas - Âşûrî, Habibullah. İlel-i Gosterış-i İslâm. Tahran: İntişarat-ı Salman, 2. Basım, ts.
• Azimli, Mehmet. Babek Bir Direnişçi. Konya: Çizgi, 2013.
• Barthold, Vasilij Biladimiroviç. Türkistannâme. çev. Kerim Keşâverz. Tahran: Âgâh, 1. Basım, 1366.
• Barthold, Vasilij Viladimiroviç - Hoseynî, Gaffârî. Tarih-i Turkhâ-yı Asya-yı Merkezî. Tahran: Tûs, 1. Basım, 1376.
• Behâr, Mıhrdâd. Edyân-ı Asyayî. Tahran: Çeşme, 6. Basım, 1386.
• Bertold Spuler. Tarih-i İran Der Korûn-ı Nohostîn-i İslâmî (Tahran: İntişarât-ı Millî ve Ferhengî, ts),. çev. Meryem Mirahmedî. 2 Cilt. Tahran: İntişârat-ı Millî ve Ferhengî, ts.
• Bosworth, Clifford Edmund. Tarih-i Sistan: Ez Ameden-i Taziyan Ta Ber Ameden-i Dolet-i Saffariyan. çev. Hasan Enûşe. Tahran: Emîr Kebîr, 1. Basım, 1370.
• Boyce, Mary. Çekîdey-i Tarih-i Kîş-ı Zertoşt. çev. Humâyûn Sanatîzâde. Tahran: Safi Alişah, 1377.
• Cemâlî, Behroh. “Evâmıl-ı Te’sîrguzâr Ber Tekâbul-ı Dovlet-i Sâsânî Ber Yehûdiyân ve Mesihîyân .” Mutaleat-ı İran-ı Kohen 2/1 (K 1400), 181-207.
• Choksy, Jamsheed. Stiz ve Sazış: Zertoştiyân-ı Mağlûb ve Muselmânân-ı Galib Der Camia-yı İran-ı Nohostîn Seddehâ-yı İslâmî. 1 Cilt. Tahran: Kafanûs, 7. Baskı., 1393.
• Christensen, Arthur Emanuel. İran Der Zaman-ı Sâsânîyân. çev. Reşîd Yâsmî. Tahran: Dunyâ-yı Kitab, 1368.
• Clark, Gillian - Andrew Louth (ed.). The Cronicle Of Seert. çev. Wood Philip. Oxford: Üniversity Press, 2013.
• Çilonger, Muhammed Ali. “Berresi-yi Caygâh-ı Kabâil-i A’râb-ı Mesihî-yi İran
• Der Revend-i Futûhât- ı Muselmânân Der Irak”. Faslnâme-yi Tarih-i İslâm 8/32 (K 1368), 41-68.
• Dâdegî, Ferenbeğ. Bundehışn. çev. Mihrdâd Behâr. Tahran: Tûs, 1395.
• Deryâyî, Tûrec. Şâhenşâhî-yi Sâsânî. çev. Mustafa Sakıpfer. Tahran: Kafanûs, 1383.
• Dîneverî, Ebû Hanîfe Ahmed b. Dâvûd ed-. el-Ahbâru’t-Tıvâl. thk. Amir Abdulmun’im. Kahire: Dâru İhyâi’l-Kutubi’l-Arabî, 1. Basım, 1960.
• Ekberî, Emîr. “Kabe-yi Zertoşt ve Ehemmiyet-i Tarihî-yi Ketîbe-yi Şapûr-ı Evvel-i Sâsânî”. Pejûhışnâme-yi Tarih 3/11 (Yaz 1387), 30-70.
• Ekberzâde, Dâryûş. Sengnebıştehâyı Kertîr-ı Mobedân-ı Mobed. Tahran: Pâzîne, 1385.
• Ensâfî, Mustafa - Ahmedvend, Şucâ’. “Din ve Dovlet Der Ahd-i Sâsânî”. Faslnâmey-i İlmî ve Rehyafthây-i Siyasî ve Beynelmilelî 11/1-59 (Güz 1398), 34-57.
• Ferrûhzâdân, Âzerferenbeğ. 5. Dînkerd. çev. Jâle-yi Âmûzgâr. Tahran: Muîn, 1386.Ferrûhzâdân, Âzerfernbeğ. 4. Dînkerd. çev. Meryem Rezâyî. Tahran: Neşr-i İlmî, 1393.
• Frye, Richard Nelson. Asr-ı Zerrîn-i Ferheng-i İran. çev. Mes’ûd Receb-Niyâ. Tahran: Surûş, 2. Basım, 1363.
• Frye, Richard Nelson. Mîras-ı Bâstânî-yi İran. çev. Mes’ûd Recebniyâ. Tahran: İntişârât-ı Ferhengî, 5. Basım, 1377.
• Fussman, Gérard. “Asoka and Iran”. Encyclopedia Iranica. C. 1. London: Encyclopedia Iranica, 1987.
• Gerdîzî, Abdulhay b. Dahhâk. Zeynu’l-Ahbâr/Tarih-i Gerdîzî. thk. Abdulhay Habibî. Tahran: Dunyâ-yı Kitab, 1. Basım, 1363.
• Ghrishman, Roman. İran Ez Âğâz Ta İslam. çev. Muhammed Muîn. Tahran: İntişârat-ı İlmî ve Ferhengî, 1372.
• Golzâr, Seyyid Said. “Rûyârûyî-yi Diyânet-i Zertoştî Bâ Ekelliyethâ-yı Dînî Der Dovrân-ı Sâsânîyan”. Nimsâlnâme-yi Tahassusî-yi Pejûhışnâme-yi Edyân 1/2 (K 2017), 167-196.
• Gündüz, Şinasi. “Maniheizm”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi27/575-577. Ankara: TDV Yayınları, 2003.
• Isfahanî, Ebû’l-Ferec Ali b. Hüseyin el-. el-Eğânî. thk. Semîr Câbir. 25 Cilt. Beyrût: Dârü’l-Fikr, ts.
• Isfahanî, Hamza b. Hasan el-. Târîhu Sinî mülûki’l-arz ve’l-enbiyâ/Tarih-i Peyâmberân ve Şâhân. çev. Cafer Şuâr. Tahran: İntişarat-ı Bunyâd-ı Ferhengî, 1346.
• İbn Hallikân, Ahmed b. Muhammed. Vefeyâtü’l-aʿyân ve enbâʾü ebnâʾi’z-zamân. thk. Abbas İhsan. 7 Cilt. Beyrût: Dâru Sadir, 1994.
• İbn Havkal, Muhammed b. Ali. Sefernâme-yi İbn Havkel (İran Der Suretu’l-Arz). çev. Cafer Şuâr. Tahran: Emîr Kebîr, 1366.
• İbnü’l-Fakîh, Ahmed b. Muhammed. el-Buldân. thk. Yusuf el-Hâdî. Beyrût: Alemü’l-Kütüb, 1. Basım, 1996.
• İslamniyâ, Ferîdûn. Nıgahî Be Tarih-i İran Ba‘d Ez İslâm. Urmiye: İntişârât-ı Hoseynî, ts.
• istahrî, İbrahim b. Muhammed el-. Kitâbü’l-Mesâlik ve’l-Memâlik. thk. Îrec Efşâr. Tahran: Bunyâd-ı Tercüme, 1340.
• Josephus, Flavius. The Worsk of Josephus. çev. William Winston. Michigan: Kregel Publications, 1974.
• Kadıyânî, Abbas. Tarih-i Edyân ve Mezâhib Der İran. 1 Cilt. Tahran: Ferheng-i Mektûb, 1. Basım, 1381.
• The Chronicle of Arbela. çev. Peter Kawerau - Timothy Kroll. Washongton: In Aedibus E. Peeters, 1985.
• Klima, Otakar. Otakar Klima, Tarihçe-yi Mekteb-i Mezdek. çev. Fikrî Cehângîr. Tahran: Çâphâne-yi Haydarî, 1. Basım, 1371.
• Kolesnikov, Ali İvanoviç. İran Der Âstâne-yi Sukût-ı Sâsânîyân. çev. Muhammed Refîk Yahyayî. Tahran: Kend û Kâv, 1. Basım, 1389.
• kûbî, Ahmed b. İshak el-Ya’. Târîh-u’l-Ya‘kûbî. çev. Muhammed İbrahim Ayetî. Tahran: İntişârat-ı Millî ve Ferhengî, 12. Basım, 1395.
• Levî, Habip. Tarih-i Câmi‘-i Yehûdîyân-ı İran. 1 Cilt. Kaliforniya: Bunyâd-ı Ferhengî-yi Habip Levî, 1. Basım, 1997.
• Lukunin, Wladimir Grigoroviç. Temeddun-i İran-ı Sâsânî. çev. İnâyetullah Rezâ. Tahran: Bungâh-ı Tercüme, 1350.
• Mahmûdâbâdî, Seyyid Asgar. “Nakd ve Berresîy-i Seyr-i Sukût-ı Sâsânîyân”. Tarih Der Âyîne-yi Pejûhiş 2 (Yaz 1383), 163-168.
• Malcolm, John. Tarih-i Kamil-i İran. çev. Mirza İsmail Hayret. Tahran: Efsûn, 1379.
• Massé, Henry. Temeddun-ı İranî. çev. İsa Behnâm. Tahran: Bungâh-ı Tercüme, 1346.
• Melekî, Muhammed. “Mesihîyân-ı Nastûrî ve Te’sir-i Ânha Ber Vekâyi‘-i Dovre-yi Hosrov-ı Dovvom”. Mutaleat-ı İran-ı Kohen 1/1 (Bahar 1400), 167-187.
• Meşkûr, Muhammed Cevâd. İran Der Ahd-ı Bâstân. Tahran: Eşrâfî, 1363.
• Mevlâyî, Nasır. Mesihîyân-ı Garb-ı İran Der Muvâcehe Ba A‘rab-ı Muselman. Tahran: Harezmî Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 1391.
• Şâyest ve Nâ-Şâyest. çev. Ketâpûn Mezdâpûr. Tahran: Müessese-i Mutalaat ve Tahkîkat-ı Ferhengî, 1396.
• Miler, William Makalvi. Tarih-i Kilisâ-yı Kadîm Der İmparatûrî-yi Rûm ve İran. çev. Ali Nohostîn. Londra: Hayat-ı Ebedî, 1931.
• Mişkânî, Leyla. “Tahlîlî Ber Coğrafya-yı Edyân ve Mezahib Der İran-ı Bâstân”. Mutalaat-ı Coğrafya-yı Menatık-ı Hoşk 5/18 (K 1993), 113-132.
• Muhsin-i Ma’sûmî, A‘zam Fûladîpenâh. “Derâmedî Ber Muvacehe-i Mesihiyan-ı İran Ba Fatihan-ı Muselman Der Sedde-yi Nehost-i Hicrî”. Pejûhişnâme-yi Tarih-i Temeddün-i İslâmî 50/2 (1396), 257-272.
• Mutahharî, Murtazâ. Hadamât-ı Mutekâbil-i İslâm ve İran. Tahran: Kütüphane-yi Sayt-ı Nesim-i Mutahhar, ts.
• Müfteherî, Hoseyn. Tarih-i İran Ez Vurûd-ı Muselmânân Ta Pâyân-ı Tahirîyân. Tahran: Sâzmân-ı Mutalaat, 1395.
• Nakdî, Muctebâ. “Berresî-yi Munâsebât-ı Mesihîyan ve Cevami-i Mesihî Ba Şahenşahî-yi Sâsânî”. Faslnâme-yi İlmî ve Pejûhişî-yi Tarih 13/51 (K 1379), 115-140.
• Narşâhî, Ebûbekir Muhammmed b. Ca’fer en-. Tarih-i Buhârâ. thk. Müderris Rezâvî. Tahran: Çaphâne-yi Saadet, ts.
• Nedîm, Muhammed b. İshak en-. el-Fihrist. çev. Ramazan Şeşen. thk. Abdulkadir Coşkun. İstanbul: Türkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı Yayınları, 1. Basım, 2019.
• Nefisî, Said. Mesihiyyet Der İran Ta Sadr-ı İslâm. Tahran: Esâtîr, 1392.
• Nefisi, Said. Tarih-i temeddün-i İran-ı Sasani. Tahran: Danişgah-ı Tahran, 1344. http://ktp2.isam.org.tr/detayzt.php?navdil=tr&idno=155474&tarama=Said+Nefis%C3%AE
• Nizâmülmülk, Hasan b. Ali et-Tûsî. Siyâsetnâme, tsh. Murtaza Müderrisî (Tahran: Zuvvâr, 1344), 21. thk. Murtaza Müderrisî. Tahran: Zuvvâr, 2. Basım, 1344.
• Nyberg, Henrik Samuel. Nyberg, Dînhâ-yı İran-ı Bâstân. çev. Seyfuddîn Necmâbâdî. Kirman: İntişârât-ı Dânışgâh-ı Bâ Huner, 1. Basım, 1383.
• Öz, Mustafa. “Zındık”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 44/390-391. İstanbul: TDV Yayınları, 2013.
• Pigulevskaya, Nina. Şehrhâ-yı İran Der Ruzgâr-ı Partiyân ve Sâsânîyân. çev. İnayetullah Rezâ. Tahran: İntişârat-ı İlmî, 2. Basım, 1372.
• Pigulevskaya, Nina - Rezâ, İnâyetullah. A‘rab Der Hudûd-ı Merzhâ-yı Rum-ı Şarkî ve İran. Tahran: Tahkikât-ı Ferhengî, 1. Basım, 1372.
• Rencberân, Davûd. “Berresî ve Tebyîn-i Bâver Be Tevhid Der Miyan-ı İraniyân Kabl Ez İslam”. Faslname-yi Mutaleât-ı Ma’rifeti-yî Danışgâh-ı İslamî 21/4 (1398), 781-800.
• Rezâhânî, Hüdâdâd. Rûydâtnâme-yi Hûzistân: Rivâyetî Ez Âherîn Sâlhâ-yı Pâdîşâhî-yi Sâsânî. Tahran: Hikmet-i Sînâ, 1395.
• Roşdî, Ârmân. Sergüzeşt-i Mesihîyyet Der İran-Zemin. İngiltere: İlâm, 2006.
• Sâdık, Hidâyet. Zend-i Vehmen Yesn ve Karnâme-yi Erdeşîr-i Bâbekân. Tahran: Sıpehr, 1344.
• Safâ, Zebîhullah. Tarih-i Edebiyat Der İran. 2 Cilt. Tahran: Firdevs, 1396.
• Seâlibî, Abdulmelik b. Muhammed. Ğureru Ahbâri Mülûki’l-Furs ve Siyerihim/ Tarih-i Seâlibî. çev. Muhammed Fedâilî. Tahran: Neşr-i Nokre, 1368.
• Sebeos. Herakleios Tarihi,. çev. Z. Zühre İlkgelen. İstanbul: Ayışığı Kitapları, 2020.
• Sıddıkî, Golâmhoseyn. Conboşhâ-yı Dinî-yi İranî Der Karnhâ-yı Dovvom ve Sevvom-ı Hıcrî. Tahran: Pâjeng, 1374.
• Sivrioğlu, Ulaş Töre. “Sâsânî İmparatorluğu Döneminde İran, Mezopotamya ve Kafkasya’da Hıristiyanlık ve Hıristiyanlar”. Akademik Tarih ve Düşünce Dergisi 3/10 (lkbahar 2016), 20-77.
• Söylemez, M. Mahfuz. Bilimin Yitik Şehri Cündişâpûr. Ankara: Ankara Okulu Yayınları, 2015.
• Şehmerdân, Seyyid. Tarih-i Zertoştîyân Pes Ez Sâsânîyân. Tahran: Çâp-ı Râstî, 1360.
• Şehristânî, Muhammed b. Abdulkerim eş-. el-Milel ve’n-Nihal. çev. Mustafa Öz. İstanbul: Türkiye Yazma Eserler Kurumu, 2015.
• Şûrkî, Muhammed Hacetî. “Vâkâvî-yi Te’sîrpezîrî-yi Yehûdiyet Ez Dîn-i Zertoşt”. Ma‘rifet-i Edyân 6/1-21 (K 1393), 85-104.
• Taberi, Ebu Cafer İbn Cerir Muhammed b Cerir b Yezid. Tarih-i Bel’ami: Tekmile ve Terceme-i Tarih-i Taberi. thk. Muhammed Takî Behâr. Tahran: İntişarat-ı Zevvâr, 1379.
• Taberî, Muhammed b. Cerîr et-. Tarihu’r-rüsûl ve’l-mülûk. 11 Cilt. Beyrût: Dâru’t-Turâs, 2. Basım, 1387.
• Tacpûr, Muhammed Ali. Tarih-i Du Akalliyet-i Mezhebî-yi Yehûd ve Mesihiyyet Der İran. Tahran: Matbuâat-ı Ferhengî, 1344.
• Takîzâde, Seyyid Hasan. Ez Pervîz Ta Çengîz. Tahran: Matbaa-yı Meclis, 1309.
• Turun, Veysi. Farsça Eserlere Göre İran’ın Fethi ve Hz. Ömer. İstanbul: İstanbul Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 2023.
• Turun, Veysi. “İslâmiyet ile Mecûsîlikteki Din Adamları ve Mabetlerin Din Eğitimindeki Fonksiyonları Açısından Mukayesesi”. Yakın Doğu Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 10/1 (Haziran 2024), 298-328. https://doi.org/10.32955/neu.ilaf.2024.10.1.12.
• Turun, Veysi. “Mezdek’in Şahsiyet ve Düşüncelerinin Klasik İslam Tarihi Kaynaklarındaki Yansıması" Ed. Ayşegül Ayyıldız, (Adıyaman: Iksad Publishing, 2024) 1155-1156.” Bildiri program adı: BILTEK-IX 9th International Bilgek Congress On Current Developments İn Science, Tecnhnology Adn Social Sciences, Adıyaman, 2024.
• Mes'ûdî, Ali b. Hüseyin el-Mes’. Murûcuz-Zeheb ve Meadinu’l- Cevher. çev. Ebulkasım Pâyende. 10 Cilt. Tahran: İntişârat-ı İlmî ve Ferhengî, 10. Basım, 1396. Verdâsbî, Ebûzer. Sorhcâmegân ve Nemedpûşân. Tahran: Peyvend, 1357.
• Wiesehöfer, Josef. İrân-ı Bâstân. çev. Murtaza Sâkıpfer. Tahran: Kafanûs, 12. Basım, 1393.
• Yarshater, Ehsan. Tarih-i İran Ez Sulûkiyân Ta Furûpâşî-yi Sâsânîyân. çev. Hasan Enûşe. 4 Cilt. Tahran: Emîr Kebîr, 1380.
• Yıldız, Hakkı Dursun. “Bermekîler”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 5/517-520. İstanbul: TDV Yayınları, 1992.
• Zerînkûb, Rûzbıh - Kahramanî, Cemşîd. “Vaz‘iyyet ve Nakş-ı Siyasî-yi Yehûdîyân Der Rûzgâr-ı Hosrov Pervîz”, 51/1 (Bahar-Yaz 1397), 69.” Edyân ve İrfan 51/1 (Yaz 1397), 65-87.
• Zerrînkûb, Abdulhoseyn. Tarih-i İran Ba’d Ez İslâm. Tahran: Emîr Kebîr, 10. Basım, 1383.
• Kutsal Kitap, Eski ve Yeni Anlaşma. İstanbul: Kitab-ı Mukaddes Şirketi, 2001.
• Tarih-i Sistan. thk. Melikuşşuarâ Behâr. Tahran: İntişârât-ı Muîn, 1. Basım, 1381.