Belâgatı Yeniden Okumak: Muhammed Abdulmuttalib’in el-Belâğatu’l-ʿArabiyye: Kırâatün Uhrâ Eseri Bağlamında

Semira Karuko

doi:10.32711/tiad.1742675

EN TR

Öz

Rereading Balāgha: In the Context of Muhammad Abdulmuttalib’s al-Balāghatu’l-ʿArabiyye: Qirāʾatun Ukhrā

Abstract

Although rhetoric is a deeply rooted discipline, it has been criticized in the modern period for failing to respond adequately to contemporary literary and intellectual needs. This study examines the theoretical approach developed by Prof. Dr. Muhammad Abdulmuttalib, a prominent figure in modern Arabic rhetoric, through his work al-Balāghatu’l-ʿArabiyye: Qirāʾatun Ukhrā. Abdulmuttalib conceptualizes rhetoric not merely as the transmission of a classical heritage, but as a dynamic discipline that explains the production of meaning and offers methods applicable to contemporary textual analysis. The study reconsiders criticisms directed at classical rhetoric -such as fragmentariness, formalization, and stagnation- and explains the relationship between text and meaning through the concepts of surface structure, deep structure, and transformational structure. Employing descriptive analysis and text-centered reading, the study evaluates Abdulmuttalib’s approach comparatively within classical rhetorical sources and contemporary linguistic theories. It concludes that classical rhetoric can be reinterpreted as a dynamic field capable of engaging with modern linguistic and literary approaches through specific theoretical transformations.

Keywords

Arabic Rhetoric , Muhammad ʿAbd al-Muttalib , Qirāʾah Ukhrā , Transformation Structure , Reform

Belâgatı Yeniden Okumak: Muhammed Abdulmuttalib’in el-Belâğatu’l-ʿArabiyye: Kırâatün Uhrâ Eseri Bağlamında

Öz

Belâgat köklü bir ilim dalı olmakla birlikte, modern dönemde çağın edebî ve fikrî ihtiyaçlarına cevap veremediği gerekçesiyle eleştirilmiştir. Bu çalışma, modern Arap belâgatının önemli isimlerinden Prof. Dr. Muhammed Abdülmuttalib’in el-Belâğatu’l-ʿArabiyye: Kırâetün Uhrâ adlı eserini merkeze alarak, klasik belâgata yöneltilen eleştirilere verdiği kuramsal cevapları ve geliştirdiği yaklaşımı incelemektedir. Abdülmuttalib, belâgatı yalnızca geçmişe ait bir birikimin aktarımı olarak değil; anlam üretimini açıklayan ve çağdaş metin çözümlemelerinde uygulanabilir yöntemler sunan dinamik bir disiplin olarak ele almaktadır. Eserde, klasik belâgata yöneltilen parçacılık, kurallaşma ve durağanlık eleştirileri yeniden değerlendirilmekte; yüzey yapı, derin yapı ve dönüşüm yapısı kavramları aracılığıyla metin-anlam ilişkisi açıklanmaktadır. Çalışma, betimsel analiz, kavramsal çözümleme ve metin merkezli okuma yöntemleriyle yürütülmüş; Abdülmuttalib’in yaklaşımı klasik belâgat kaynakları ile çağdaş dilbilim yaklaşımları arasında karşılaştırmalı biçimde ele alınmıştır. Literatürde bu kuramsal modelin belâgatın yeniden değerlendirilmesi bağlamında sistematik olarak incelenmediği görülmüş; araştırma bu boşluğu gidermeyi amaçlamıştır. Sonuç olarak çalışma, klasik belâgatın durağan bir gelenek olarak değil, belirli kuramsal dönüşümler yoluyla günümüz dilbilimsel ve edebî yaklaşımlarıyla ilişkilendirilebilecek dinamik bir alan olarak yeniden ele alınabileceğini ortaya koymaktadır.

Anahtar Kelimeler

Belâgat , Muhammed Abdülmuttalib , Kırâetün Uhrâ , Dönüşüm yapısı , Tecdid

Kaynakça

Abdulmawla, Ahmed Adel. Criticizing Criticism: A Reading of the Criticism of Dr. Muhammad Abd al-Muttalib. Mecelletu Camiati Munyir li’d-Dirasati’l-İnsaniyye (en-Nekd ve’l-Âdâb), cilt 4, sayı 1 (Ocak 2024): 57-90.
Abdulmuttalib, Muhammed. el-Belâgat ve’l-Üslûbiyye. Kahire: eş-Şerike el-Mısriyye el-ʿÂlemiyye li’n-Neşr - Longman, 1997.
Abdülmuttalib, Muhammed. Binaü’l-Üslub fî Şiʿri’l-Hadâse: et-Tekvinü’l-Bedîʿî. Kahire: Dârü’l-Maârif, 1993.
Aynu’ş-Şems Üniversitesi Öğretim Üyesi Profili. “Muhammed Abdulmuttalib.” Ain Shams University – Staff Portal. Erişim 19 Kasım 2025. https://www.asu.edu.eg/staffPortal/ar/staffProfile/5456.
Bâtâhir, Bin Îsâ. İşkâliyyetü Tecdîdi’l-Belâğa: Ruʾyetun fî’l-Menhec ve Tarâʾiki’t-Taʿlîm. ts.
Câhız, Ebu Osman Amr b. Bahr. el-Beyân ve’t-Tebyîn. 2 Cilt. Kahire: Mekrebetü’l-Hanci, 1998.
Bessas, Abdusselam - Leyla Bukhami̇s. “Terceme el Mustalah el Mutehassis beynet tenzir vet tatbik: Kitab Translation Studies li Suzan Basnitt ve tercemet Fuad Abdulmuttalib Nemu̇zecėn.” Alem 13, sy. 3 (29 Aralık 2022): 293-310.
Buadila, Walid. “al-Mubdi al-Mutalaqqi ʿinda al-Jurjani: Qiraʾa fi Kitab Muhammad Abd al-Muttalib Qadaya al-Hadatha ʿinda Abd al-Qahir al-Jurjani”. Majallat Qiraat, 2/1 (2 Mayıs 2010): 375-390. Curcânî, Abdulḳâhir el-. Delâilu’l-İ ‘câz, thk: Mahmûd MuhammedŞakir. Kahire, 1984.
Durmuş, İsmail. “Kinâye”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi (DİA). 26: 34-36. Ankara: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları - İSAM Yayınları, 2002.
Durmuş, İsmail. “Meânî”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi (DİA). 28: 206-207. Ankara: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 2003.

Ebû Mûsâ, Muhammed. Kırâatun fî Edebi’l-Kadîm. 2. Bs. Kahire: Mektebetü’l-Vehbe, 1998.
Hacımüftüoğlu, Nasrullah. “Bedîʿ”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi (DİA). 5: 320-322. İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 1992.
Hacımüftüoğlu, Nasrullah. “Beyan”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi (DİA). 6: 22-23. Türkiye: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları - İSAM Yayınları, 1922.
Hûlî, Emîn el-. Menâhicu’t-Tecdîd fi’n-Naḥv ve’l-Belâġa ve’t-Tefsîr ve’l-Edeb. Beyrut: Dârü’l-Maʿrife, 1961.
Karuko, Semira. El - Cahız ve belagat. Hiperlink, 2014.
Kevvâz, Muhammed Kerîm. el-Belâğa ve’n-Nakd: el-Mustalah ve’n-Neşʾe ve’t-Tecdîd. Beyrut: el-İntișâr el-ʿArabî, 2006.
Kılıç, Hulusi. “Bedîiyyât”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi (DİA). 5: 323-324. Türkiye: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları - İSAM Yayınları, 1992. https://islamansiklopedisi.org.tr/bediiyyat--edebiyat.
Kılıç, Hulusi. “Belâgat”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi (DİA). 5: 384-387. İstanbul, 1992. https://islamansiklopedisi.org.tr/belagat.
Kılıç, Hulusi. “Esrâru’l-Belâga.” Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi (DİA). 11: 477-478. Türkiye: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları - İSAM Yayınları, 1995.
Kıran, Zeynel. Dilbilim akımları. Ankara: Onur, 1996.
Kırkız, Mustafa. Arap Belâgat İlminin Tarihi ve Gelişim Evreleri. İstanbul: Beyân Yayınları, 2014.
King Faisal Prize Official Website. “Professor Mohamed Abdalmotaleb Mostafa – Laureate (Living Recipients).” Erişim 19 Kasım 2025. https://kingfaisalprize.org/professor-mohamed-abdalmotaleb-mostafa/.
Milat, İslam - Sagir, Fatıma. “Mustalah al-uslup inde Muhammed Abdulmuttalib - al-Balaga vel-Uslubiyye Nemuzecan.” Jusur al-Marife 7/1 (1 Mart 2021), 259–265.
Milat, İslam - Sagir, Fatıma. “Müncez Balagi li’s-Sekkaki fi Mizan al-Muhdesin: Muhammed Abdulmuttalib Nemuzecen.” Mecelletü’l-Minhil 9, sayı 1 (25 Haziran 2023): 507-520.
Mûsâ, Selâme. el-Belâġatu’l-ʿAṣriyye ve’l-Luġa’l-ʿArabiyye. Kahire: Müessesetü’l-Hindâvî, t.y.
Mübârek, Mâzin el-. el-Mûcez fî Târîhi’l-Belâğa. Beyrut: Dâru’l-Fikr, ts.
Nâsıf, Mustafa. el-Luġa ve’t-Tefsîr ve’t-Tevâsul. Kuveyt: el-Mecmaʿ el-Vatanî li’s-Sekâfe ve’l-Fünûn ve’l-Âdâb, 1995.
Nedâ, Münîr Muhammed Halîl. et-Tecdîd fî ʿUlûmi’l-Belâġa fî’l-ʿAsri’l-Ḥadîs. Mekke: Câmiʿatü Mâlik Faysal, ts.
Özdoğan, Mehmet Akif. Arap Dili ve Belâgatında Lafız ve Anlam. 1. Bs. Ensar Neşriyat, 2018.
Sâvî, Muhammed. el-Belâğa ve’n-Nakd beyne’t-Târih ve’l-Fen. t.y.
Sekkâkî, Ebü’l-Yaʻkūb Yûsuf b. Ebî Bekr. Miftâḥu’l-ʿUlûm. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1991.
Smyth, William. ““Belâgat İlminin Standart Hâle Gelen Düzenlenişi ve es-Sekkâkî’nin Miftâḥu’l-ʿUlûm’u,”. Sarkiyat Mecmuasi. 22 (2013): 213.
Sugayr, Fatıma. “el-Tecdîd el-Mubekkir fî’l-Belâğati’l-ʿArabiyye: Fennu’l-Qavli ʿinde Emîn el-Hûlî Namûzecen.” Mecellat ʿUlûmi’l-Luğa al-ʿArabiyya wa-Ādābihâ, 2020.
Sûsî, Âlâ Muhammed Teysir Derviş. Muhammed Abdulmuttalib: Nakiden ve Belâgiyyen, Yayınlanmamış Yüksek Lisans Tezi, el-Câmiatu’l-İslamiyye, 2016.
Şâyib, Ahmed. el-Üslûb: Dirâse Belâgiyye Tahlîliyye li-Usûli’l-Esâlibi’l-Edebiyye. Kahire: Mektebetü Nahdatü Mısr, 2000.
Şimşek, Şahin. Arap Belâgatında Yenilikçi Yaklaşımlar (Emin el-Hûlî Örneği). Ankara: Fecr Yayınları, 2020.
Teftâzânî, Sa‘deddîn. Şerḥu’l-ʿAḳāʾidi’n-Nesefiyye. Nşr. Ahmed Hicâzî es-Sekkā. Kahire: Mektebetü’l-Külliyyâti’l-Ezheriyye, 1408/1988.
Zubeydi, Ghada Muhammed Zekir. “Tajalliyyat al-siyak ʿinda Muhammed Abd al-Muttalib.” Havliyetu Kulliyyeti’l-Lugati’l-Arabiyye lil-Benin bi-Circa 27/4 (Haziran 2023): 2989 - 4009

Ayrıntılar

Birincil Dil

Türkçe

Konular

Arap Dili ve Belagatı

Bölüm

Araştırma Makalesi

Yazarlar

Semira Karuko ^*
0000-0002-3850-3717
Türkiye

Yayımlanma Tarihi

31 Aralık 2025

Gönderilme Tarihi

15 Temmuz 2025

Kabul Tarihi

24 Kasım 2025

Yayımlandığı Sayı

Yıl 2025 Cilt: 9 Sayı: 4

DOI

https://doi.org/10.32711/tiad.1742675

IZ

https://izlik.org/JA92WB43RE

ISNAD

Karuko, Semira. “Belâgatı Yeniden Okumak: Muhammed Abdulmuttalib’in el-Belâğatu’l-ʿArabiyye: Kırâatün Uhrâ Eseri Bağlamında”. Türkiye İlahiyat Araştırmaları Dergisi 9/4 (01 Aralık 2025): 1456-1481. https://doi.org/10.32711/tiad.1742675.

Türkiye İlahiyat Araştrımaları Dergisi Creative Commons Atıf-GayriTicari 4.0 Uluslararası Lisansı (CC BY NC) ile lisanslanmıştır.

Öz

Öz

Öz

Öz

Rereading Balāgha: In the Context of Muhammad Abdulmuttalib’s al-Balāghatu’l-ʿArabiyye: Qirāʾatun Ukhrā

Abstract

Keywords

Belâgatı Yeniden Okumak: Muhammed Abdulmuttalib’in el-Belâğatu’l-ʿArabiyye: Kırâatün Uhrâ Eseri Bağlamında

Öz

Anahtar Kelimeler

Kaynakça

Ayrıntılar

Birincil Dil

Konular

Bölüm

Yazarlar

Yayımlanma Tarihi

Gönderilme Tarihi

Kabul Tarihi

Yayımlandığı Sayı

DOI

IZ

Kaynak Göster