Tasavvufî İletişimde Duyuların Rolü: Zâhirden Bâtına Uzanan Bir Algı Modeli

Yıl 2026, Cilt: 10 Sayı: 1 , 343 - 364 , 31.03.2026

Mustafa Uzgur

https://doi.org/10.32711/tiad.1827950

https://izlik.org/JA93DN43HK

Öz

Tasavvuf geleneğinde duyular, insanın hem zâhir hem de bâtın dünyasını kuşatan çok katmanlı bir iletişim alanı olarak değerlendirilir. Bu çalışma, görme, işitme, koklama, dokunma ve tat alma duyularının tasavvufî iletişimde nasıl anlam kazandığını, klasik metinler ve çağdaş yaklaşımlar ışığında yeniden ele almaktadır. Duyuların yalnızca fiziksel uyarıcıları aktaran birer araç olmadığı; aynı zamanda manevi idrake, sezgiye, ruhsal rehberliğe ve sembolik iletişime imkân veren derinlikli bir boyuta sahip olduğu ortaya konulmaktadır. Çalışma, tasavvufî iletişim modellerinin modern iletişim araştırmalarına epistemolojik ve yöntemsel katkılar sunabileceğini göstermektedir. Bu bağlamda duyular aracılığıyla kurulan manevi temasın, bireyin içsel dönüşümünde nasıl rol aldığı açıklanmakta ve iletişimin duyusal boyutunun tasavvuf geleneğinde nasıl yapılandığı tartışılmaktadır.

Anahtar Kelimeler

Tasavvuf , İletişim , Duyular , Nazar , Manevî Algı , Ruhsal Rehberlik

The Role of the Senses in Sûfî Communication: A Perceptual Model Extending from the Outer to the Inner Realm

https://izlik.org/JA93DN43HK

Öz

In the sûfî tradition, the senses are regarded as a multilayered field of communication that encompasses both the outer (zâhir) and inner (bâtın) dimensions of human existence. This study re-examines how the senses—sight, hearing, smell, touch, and taste—acquire meaning within sûfî communication, drawing on classical texts and contemporary perspectives. It demonstrates that the senses are not merely instruments that convey physical stimuli; they also possess a profound dimension that enables spiritual perception, intuition, inner guidance, and symbolic communication. The study shows that sûfî communication models can offer epistemological and methodological contributions to modern communication research. In this context, it explains the role of spiritual contact established through the senses in the individual’s inner transformation and discusses how the sensory dimension of communication is structured within the sûfî tradition.

Anahtar Kelimeler

Sufism , Communication , Senses , Nazar , Spiritual Perception , Inner Guidance

Kaynakça

• Aclûnî, İsmâil b. Muhammed el-. Keşfü’l Hafâ. çev. Mustafa Genç. 4 Cilt. İstanbul: Beka Yayınları, 2019.
• Altınölçek, Haşmet. Müzikle Tedavi. İstanbul: Kitabevi Yayınları, 2013.
• Buhârî, Ebû Abdillâh Muhammed b. İsmail el-. el-Câmiu’s-sahîh. thk. Mustafa Dib el-Buga. Beyrut: Daru İbn Kesir, 1423.
• Bursevî, İsmail Hakkı. Tuhfe-i Recebiyye Esmâü’l-Hüsnâ Şerhi. İstanbul: Sufi Kitap, 4. Basım, 2020.
• Cami, Ebü’l-Berekat Nureddin Abdurrahman. Nefahâtü’l-üns min hadarâti’l-kuds. çev. Mahmud b. Osman Lâmiî Çelebi. İstanbul: Marifet Yayınları, 1980.
• Cebecioğlu, Ethem. Tasavvuf Terimleri ve Deyimleri Sözlüğü. Ankara: OTTO, 7. Basım, 2020.
• Colombe, Casimire. Müziğin İnsan ve Hayvanlara Etkisi. çev. Mustafa Refik. İstanbul: Ötüken Neşriyat, 2006.
• Çağrıcı, Mustafa. “İ’sâr”. TDV İslam Ansiklopedisi. 22/490-491. Ankara: TDV Yay., 2000.
• Çubukçu, Hatice. İnsan Gözdür-Tasavuf Kültüründe Nazara, Bakmaya ve Görmeye Dair. Ankara: Fecr Yayınları, 1. Basım, 2022.
• Demir, Hamit. “Dîvân-ı Hulûsî-i Dârendevî’de Tasavvufî Bir Terbiye Metodu Olarak Nazar: Bakmak, Yakmak, Yıkmak ve Yapmak”. Sufiyye 17 (2024). https://doi.org/10.46231/sufiyye.1532718
• Emen, Huriye. “Tasavvuf ve Tarikatlarda Güzel Koku: Osmanlılarda Tasavvufi ve Dini Mekânlarda Güzel Koku Kullanımına Dair Değerlendirme”. Türk Kültürü ve Hacı Bektaş Velî Araştırma Dergisi 101 (2022), 441-455.
• Eren, M. Selim (ed.). Türk Tekke Şiiri. Eskişehir: Türk Dünyası Kültür Başkenti Ajansı, 2013.
• Gazalî, Ebû Hâmid Muhammed b. Muhammed b. Muhammed b. Ahmed el-. İhyaü Ulûmi’d-Dîn. thk. Zeynüddîn Ebü’l-Fazl Abdirrahmân el-Irâkî. Beyrut: Daru İbn Hazm, 2005.
• Gazalî, Ebû Hâmid Muhammed b. Muhammed b. Muhammed b. Ahmed el-. Mişkâtü’l-Envâr. thk. Ahmet İzzet. Mısır: Matbaatü’s-Sıdk, 1322.
• Güçlü, Betül. “Mevlâna’nın Eserlerinde Yûsuf’ın Gömleğinin Kokusu”. Marife Dini Araştırmalar Dergisi 13/3 (2013), 151-167.
• Gündüzöz, Güldane. Derviş Lokması. İstanbul: Ketebe Yayınları, 1. Basım, 2023.
• Gürer, Dilâver. Abdülkâdir Geylânî Hayatı, Eserleri ve Görüşleri. İstanbul: İnsan yayınları, 8. Basım, 2014.
• Herevî, Hâce Abdullah b. Muhammed b. Ali el-Ensârî. Menâzilü’s-Sâirîn. Beyrut: Darü’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1988.
• Hökelekli, Hayati. “Duyu”. TDV İslam Ansiklopedisi. 10/8-12. Ankara: TDV Yay., 1994.
• Hücvirî, Ebî Ali el-Cüllabî el-. Keşfü’l-Mahcûb. thk. İs’ad Abdülhadi Kındil. 2 Cilt. Kahire: el-Meclisü’l-A’la li’s-Sekâfe, 2007.
• Kara, Necati. Bir İletişim Aracı Olarak Kur’ân’da Beden Dili. İstanbul: Ensar Neşriyat, 3. Basım, 2015.
• Karataş, Mustafa. “Hz. Peygamber’in Beden Dili”. İstanbul Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 8 (2003), 49-71.
• Kelâbâzî, Ebu Bekr Muhammed b. İbrahim el-Buhari. et-Taarruf li-Mezhebi Ehli’t-Tasavvuf. thk. Ahmed Şemseddin. Beyrut: Darü’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1993.
• Khıdırov, Burcu Köse. Mekân Algısı ve Koku: Kokunun Mekân Tasarımına Potansiyel Katkıları. İstanbul: Mimar Sinan Güzel Sanatlar Üniversitesi, 2016.
• Knapp, Mark L. - Hall, Judith A. Nonverbal Communication in Human İnteraction. Boston: Wadsworth Cengage Learning, 70. Basım, 2010.
• Koç, Çağlar. “Duyular, Dokunma ve Vücut Bilinci”. Felsefe ve Sosyal Bilimler Dergisi 30 (2020), 97-114.
• Kuşeyrî, Abdülkerîm b. Hevâzin. er-Risâletü’l-Kuşeyriyye. thk. Abdülhalîm Mahmûd. Kahire: Metâbiu Müesseseti Dâri’ş-Şuab, 1989.
• Laing, Ronald David. Yaşantının Politikası. çev. Kemal Sayar. İstanbul: Kapı Yayınları, 3. Basım, 2022.
• Mekkî, Muhammed b. Ali b. Atıyye el-Harisi Ebû Talib el-. Kutü’l-Kulûb fî Muameleti’l-Mahbûb. thk. Mahmûd İbrâhîm Muhammed er-Rıdvânî. 3 Cilt. Kahire: Mektebetu Dâri’t-Türâs, 2001.
• Mevlânâ, Muhammed el Belhî er-Rûmî. Mesnevî-i Ma’nevî. çev. Adnan Karaismailoğlu. Ankara: Akçağ Yayınları, 2007.
• Necmeddîn-i Dâye, Ebu Bekr Necmeddin Abdullah b. Muhammed b. Şahaver. Mirsâdü’l-İbâd mine’l-Mebde ile’l-Me’âd. çev. Halil Baltacı. İstanbul: Dergâh Yayınları, 1. Basım, 2021.
• Özçelebi, Suat. Konuşmak ve Anlaşılmak -Sözlü İletişim ve Beden Dili-. İstanbul: Sita Yayınları, 1. Basım, 1998.
• Özdemir, Şebnem - Yılmaz, Hatice. “Dokunsal (Haptik) İletişim ve Tüketici Davranışları”. Kastamonu İletişim Araştırmaları Dergisi 12 (2024), 239-266.
• Serrâc, Ebû Nasr Abdullah b. Ali et-Tusi es-. el-Lüma’. thk. Abdülhalîm Mahmûd - Abdülbâki Sürûr. Kahire: Dârü’l-Kütübi’l-Hadise, 1960.
• Sühreverdî, Ebû Hafs Şehâbeddin Ömer. Avârifü’l-Maârif. thk. Tevfik Ali Vehbe - Ahmed Abdürrahim es-Sayih. 2 Cilt. Kahire: Mektebetü’s-Sekâfeti’d-Diniyye, 2006.
• Şettânûfî, Nureddin Ebû’l Hasan Ali eş-. Behcetü’l-Esrâr ve Ma’dinü’l Envâr. ed. Mustafa Necati Ak. çev. Abdurrahman Hâlisi Talebânî. İstanbul: Onur Basım Yayın, 2013.
• Uçar, Tevfik Fikret. Görsel İletişim ve Grafik Tasarım. İstanbul: İnkılâp Yayınevi, 2004.
• Uludağ, Süleyman. Tasavvuf Terimleri Sözlüğü. İstanbul: Kabalcı Yayıncılık, 2012.
• Uludağ, Süleyman. Tasavvufun Dili. İstanbul: Ensar Neşriyat, 2. Basım, 2016.
• Ulupınar, Hamide. Ebû Medyen el-Mağribî Hayatı, Eserleri, Tasavvufî Görüşleri ve Tarîkatı. İstanbul: Gelenek Yayıncılık, 2013.
• Uzgur, Mustafa. Velâyet Bağının Gülü eş-Şeyh es-Seyyîd Hâfız Mustafa Uzgur Karsî. İstanbul: Özgür Yardımlaşma Dostluk ve Eğitim Vakfı, 1. Basım, 2019.
• Vicdâni, Ebû Rıdvan M. Sâdık. Tomar-ı Turuk-ı Âliyye’den Kâdiriyye. İstanbul: Dârü’l Hilâfeti’l Âliye-Matbaa i Âmire, 1338.