The Differentiation Between Exegesis and Interpretation as the Basis for the Distinction Between Narration and Reasoning in Exegesis

Yıl 2026, Cilt: 10 Sayı: 1 , 442 - 463 , 31.03.2026

Gülhan Maden

https://doi.org/10.32711/tiad.1831954

https://izlik.org/JA52CM94NM

Öz

This study examines the distinction between narration and interpretation in the science of exegesis and argues that, although this distinction became prominent in modern scholarship, its roots extend back to the earliest periods of Islam. While some studies trace the conceptual distinction to as late as the eighth century AH, this research demonstrates that the differentiation between narration and reasoning existed in thought, practice, and literature from the time of the Prophet and his companions. The study analyzes the early emergence of the concepts of tafsir and taʾwil and their role in articulating this distinction. It concludes that the narration–reasoning divide, initially implicit in practice, was later formalized through these concepts, particularly by scholars such as Becelî, Mâtürîdî, Zerkeşî, and Kâfiyeci.

Anahtar Kelimeler

Exegesis , Narration , Discernment , Interpretation , Becelî.

Erken Dönem Tefsir-Te’vîl Kavramsallaşmasının Terminolojik Dönüşümü: Tefsirde Rivâyet-Dirâyet Ayrımının Kökenlerine Dair Bir İnceleme

https://izlik.org/JA52CM94NM

Öz

Tefsir ilminde çağdaş dönemde yaygınlık kazanan rivâyet ve dirâyet şeklindeki ayrımın tam olarak neyi betimlediği ve nasıl ortaya çıktığı hâlâ netlik kazanmamıştır. Konuyla ilgili çalışmalarda söz konusu ayrımın daha çok hicrî sekizinci yüzyıla kadar götürülebildiği görülmektedir. En erken beşinci yüzyıla dayandırılan rivâyet-dirâyet ayrımı, bu çalışmada, daha erken dönemlerde ortaya çıkan tefsir-te’vîl farklılaşması bağlamında ele alınmıştır. Çalışmanın amacı, kavram olarak geç bir dönemde teşekkül edip ancak son yüzyıllarda yaygınlaşan rivâyet-dirâyet tefsiri şeklindeki ayrımın,  tefsir ve te’vîl kavramlarıyla ne derece örtüştüğünü ortaya koymaktır. Bunun için önce Hz. Peygamber ve sahabe dönemlerinde rivâyete ve dirâyete dayalı tefsir yöntemlerinin olgusal varlığı incelenmiş, sonra tefsir-te’vîl kavramlarının ortaya çıkışı ve bunların rivâyet-dirâyet ayrımıyla ilişkisi ortaya konmaya çalışılmıştır. Neticede; erken dönemlerden itibaren uygulanmakta olan rivâyet ve dirâyet tefsiri yöntemlerinin literatürde ilk olarak tefsir ve te’vîl kavramlarıyla ifade edilmeye başlandığı yönünde bir kanaat hasıl olmuş; bu kavramlaşmada Becelî, Mâtürîdî, Zerkeşî ve Kâfiyeci gibi âlimlerin etkisi tespit edilmiştir.

Anahtar Kelimeler

Tefsir , Rivâyet , Dirâyet , Te’vîl , Becelî

Kaynakça

• Aḥmed b. Ḥanbel, Ebû ʿAbdillah. Musnedu’l-İmām Aḥmed b. Ḥanbel. thk. Şuʿayb el-Arnaʾût - ‘Âdil Murşid. 50 Cilt. b.y.: Muʾessestu’r-Risâle, 1421.
• Aksakal, Zeynep Nermin. “Tefsir-Akıl İlişkisi: Rivayet Tefsirinde Dirayet”. Akıl Kitabı 7: Mantık, Metafizik, Ahlak, Din, İnanç ve Dilde Akıl, 231-266.
• Altuntaş, Abdurrahman. “Hz. Peygamber ve Sahâbe Döneminde Tefsir”. ed. Adem Çatak - Berat Sarıkaya. 17-26. Ankara: Gümüşhane Üniversitesi Yayınları, 2014.
• Âlûsî, Mahmûd b. Abdullâh. Rûhu’l-meʿânî fî tefsîri’l-Kur’âni’l-ʿazîm ve’s-sebʿı’l-mesânî. thk. Alî Abdübârî Atıyye. 16 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-ʿİlmiyye, 1415.
• Askerî, Ebû Hilâl - Cezâ’irî, Nûreddîn b. Nîmetullâh. Mu’cemü’l-furûkı’l-luğaviyye el-hâvî li-kitâbey el-Askerî ve’l-Cezâirî. Kum: Müessesetü’n-Neşri’l-İslâmî, 1412.
• Aydın, Muhammed. “‘Rivayet Tefsiri’ Kavramı ve Kur’an’ın Kur’an ile Tefsiri: Eleştirel Bir Yaklaşım”. Sakarya Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 20 (Şubat 2009), 1-32.
• Aygün, Abdullah. “Tefsirlerin Rivayet ve Dirayet Ayrımının Sorunları”. Gümüşhane Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi IV/8 (2015), 141-160.
• Beğavî, Ebû Muhammed. Meʿâlimu’t-tenzîl fî tefsîri’l-Ḳurʾân. thk. Muḥammed ʿAbdullâh en-Nimr v.dğr. 8 Cilt. b.y.: Dâru Ṭaybe, 1417/1997.
• Boyalık, M. Taha. “el-Keşşâf Şerh-Haşiye Geleneğinde Tefsir İlminin Mahiyeti Tartışması”. Nazariyat: İslâm Felsefe ve Bilim Tarihi Araştırmaları Dergisi IV/1 (2017), 91-118.
• Buhârî, Muhammed b. İsmail. el-Câmi‘u’ṣ-ṣaḥîḥ. thk. Muhammed Zühyr b. Nâsır. Beyrut: Dâru Tavkı’n-Necât, 1422/2001.
• Büyük, Enes. “el-Hüseyin b. el-Fadl el-Becelî’nin (ö. 282/896) Hayatı, Tefsirciliği ve Tefsir Tarihine Etkisi”. Diyanet İlmî Dergi 59 (2023), 57-88.
• Büyük, Enes. “Mâtürîdî’nin Tefsir-Te’vîl Ayrımı ve Bunun Te’vîlât’taki Pratik Değeri Üzerine Bir İnceleme”. Cumhuriyet İlahiyat Dergisi 23/1 (Haziran 2019), 213-232.
• Cerrahoğlu, İsmail. Kur’ân Tefsirinin Doğuşu ve Buna Hız Veren Âmiller. Ankara: Ankara Üniversitesi Basımevi, 1968.
• Cerrahoğlu, İsmail. Tefsir Tarihi. 2 Cilt. Ankara: Fecr Yayınları, 1996.
• Cerrahoğlu, İsmail. Tefsir Usûlü. Ankara: TDV Yayınları, 10. Baskı., 1995.
• Coşkun, Muhammed. Tefsirin İlk Çağları. İstanbul: İFAV Yayınları, 2019.
• Cürcânî, Seyyid Şerîf. Kitâbu’t-Taʿrîfât. thk. Heyet. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-ʿİlmiyye, 1403/1983.
• Çalışkan, İsmail. “Tefsirde Mâturîdî’yi Keşfetmek: İmam Mâturîdî ve Te’vîlâtu’l-Kur’ân’ın Tefsir İlmindeki Yeri”. Milel ve Nihal-İnanç, Kültür ve Mitoloji Araştırmaları Dergisi 7/2 (Ağustos 2010), 67-93.
• Çaykara, Faruk. Kur’ân’ın Yorumlanmasında Amaçsal Yaklaşımlar. Ankara: Ankara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 2007.
• Çiftçi, Mehmet Emin. “Sahabenin Hadis Rivayeti ve Sahih Hadis Algısı”. Academic Platform Journal of Islamic Research 3/1 (2019), 42-53.
• Çonkor, Burhan. “Ebü’l-Hasan el-Âmirî’nin (ö. 381/992) Kur’ân Yorum Metodolojisi ve Râgıb el-İsfahânî’nin (ö. V./XI. Yüzyılın İlk Çeyreği) Görüşleri Çerçevesinde Değerlendirilmesi”. Hitit Üniversitesi (Gazi Üniversitesi) Çorum İlahiyat Fakültesi Dergisi 23/1 (2024), 47-66.
• Dârimî, Ebû Abdullah Muhammed. es-Sünen. Riyad: Dârü’l-Muğni, 2000.
• Demirci, Muhsin. Tefsir Tarihi. İstanbul: İFAV Yayınları, 91. Baskı., 2024.
• Demirci, Muhsin. Tefsir Terimleri Sözlüğü. İstanbul: İFAV Yayınları, 6. Basım, 2017.
• Doğan, Hüseyin. İlk Dönem İslâm Kelâmcılarında Dinsel Metinleri Anlama ve Te’vîl Problemi. Samsun: Ondokuz Mayıs Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 2010.
• Doğan, Hüseyin. “Tefsir-Te’vil Ayrımı ve Te’vilin Dinî Nasslarda İfade Ettiği Anlam Dünyası”. İslam ve Yorum: Temel Tartışmalar, İmkânlar ve Sorunlar. ed. Mehmet Kubat vd. 1/389-408. Malatya: Malatya İlahiyat Vakfı Yayınları, 2017.
• Duman, M. Zeki. “Kur’an’da Müteşâbihât”. Bilimname 9 (Mart 2005), 13-37.
• Ebû Dâvûd, Süleyman b. Eş’as İshak es-Sicistânî. Sünen. thk. Şuayb el-Arnaût, Muhammed Kâmil Karabelâ. Beyrut: Dârü’r-risâle, 1430/2009.
• Ebû Şuhbe, Muhammed b. Muhammed. el-İsrâiliyyât ve’l-mevdûât fî kütübi’t-tefsîr. y.y.: Mektebetü’s-Sünne, ts.
• Ebû Zeyd, Nasr Hâmid. Mefhûmu’n-nass: Dirâse fî ’ulûmi’l-Kur’ân. Mağrib: el-Merkezü’s-Sekâfiyyi’l-’Arabî, 2014.
• Elmalılı, Muhammed Hamdi Yazır. Hak Dini Kur’an Dili. İstanbul: Eser Neşriyat ve Dağıtım, ts.
• Ezherî, Ebû Mansûr Muhammed b. Ahmed. Tehzîbu’l-luğa. thk. Muhammed ʿAvd Mirʿab. 8 Cilt. Beyrut: Dâru İhyâi’t-Turâsi’l-ʿArabî, 2001.
• Fenârî, Muḥammed b. Ḥamza. ’Aynü’l-A’yân: Tefsîru sûreti’l-Fâtiha. İstanbul: y.y., 1326.
• Fîrûzâbâdî, Ebû Tâhir Muhammed b. Yaʿkûb. el-Kâmûsu’l-muhît. thk. Muhammed Naîm el-Arkasûsî. Beyrut: Müessesetü’r-Risâle, 8. Basım., 1426.
• Gengil, Veysel. “Mâtürîdî’de Tefsir Te’vîl Ayrımı Meselesi”. Diyanet İlmi Dergi 55/3 (2019), 805-839.
• Gengil, Veysel. “Taberî ve Mâtürîdî’den Hareketle Farklı Bir Tasnif Denemesi: Ehl-i Hadîs Ehl-i Re’y Tefsirleri”. Kilis 7 Aralık Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 7/1 (2020), 113-152.
• Hâkim, Ebu Abdullah Muhammed en-Neysâbûrî. el-Müstedrek ale’ṣ-ṣaḥîḥayn. Beyrut: Dârü’l-kütübi’l-ilmiyye, 1990.
• Hatîb el-Bağdâdî, Ebû Bekir Ahmed b. Ali. Taḳyîdü’l-‘ilm. Beyrut: İhyâü’s-Sünne, ts.
• Hatîb el-Bağdâdî, Ebû Bekir Ahmed b. Ali. Târîḫu Bağdâd. thk. Muṣṭafa Abdulḳadir ʿAta. 24 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Kutubi’l-ʿİlmiyye, 1417.
• Ḫâzin, Ebû’l-Ḥasen ʿAlî b. Muḥammed. Lubâbu’t-teʾvîl fî meʿânî’t-Tenzîl. thk. Muḥammed ʿAlî Şâhîn. 4 Cilt. Beyrut: Dârü’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1415.
• Heyet. el-Mevsûatü’l-Kur’âniyyetü’l-Mütehassısa. Mısır: el-Meclisu’l-aʿlâ li’ş-Şuʾûni’l-İslâmiyye, 1423.
• Horasânî, Ebû Muhammed Ahmed b. Muhammed. Kitâbu’l-mebânî li-nazmi’l-me’ânî. thk. Ahmed b. Fâris es-Selâm. 3 Cilt. Dubai: Cem’ıyyetü Dâri’l-Birr, 2022.
• Işıcık, Yusuf. “Kur’anda Temel İki Kavram: Te’vil ve Müteşabih”. Selçuk Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 13 (Bahar 2002), 15-34.
• İbn Ebî Hâtim, Ebû Muhammed ʿAbdurrahman b. Muhammed er-Râzî. Tefsîru’l-Kurʾâni’l-ʿAzîm. thk. Esʿad Muhammed et-Tayyib. 13 Cilt. Suudi Arabistan: Mektebetü Nezzâr Mustafâ el-Bâz, 3. Baskı., 1419/1998.
• İbn Ebî Şeybe, Ebû Bekir Abdullah b. Muhammed. el-Kitâbü’l-musannef fi’l-ehâdîsi ve’l-âsâr. thk. Kemal Yusuf el-Hût. 7 Cilt. Riyad: Mektebetü’r-Rüşd, 1409/1989.
• İbn Fâris, Ebu’l-Huseyn Ahmed el-Kazvînî. eṣ-Ṣâḥibî fî Fıḳhi’l-Luğati’l-ʿArabiyye ve Mesâilihâ ve Suneni’l-ʿArabi fî Kelâmihâ. b.y.: y.y., 1418/1997.
• İbn Fâris, Ebu’l-Huseyn Ahmed el-Kazvînî. Muʿcemu mekâyîsi’l-luğa. thk. ʿAbdusselâm Muhammed Hârûn. 6 Cilt. b.y.: Dârü’l-Fikr, 1979.
• İbn Kuteybe, Ebû Muhammed Abdullâh b. Müslim. Te’vîlu muşkili’l-Ḳur’ān. thk. İbrahim Şemseddin. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-ʿİlmiyye, ts.
• İbn Kuteybe, Ebû Muhammed Abdullâh b. Müslim. ʿUyûnu’l-Aḫbâr. 4 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Kutubi’l-ʿİlmiyye, 1418.
• İbn Mâce, Ebû ʿAbdullâh Muhammed b. Yezîd el-Kazvînî. Sunenu İbn Mâce. thk. Muhammed Fuâd ʿAbdulbâḳî. 2 Cilt. b.y.: Dâru İhyâʾi’l-Kutubi’l-ʿArabiyye, ts.
• İbn Manẓûr, Ebû’l-Faḍl Muḥammed b. Mukerrem. Lisânü’l-ʿArab. 15 Cilt. Beyrut: Dâru Ṣâdır, 1414/1993.
• İbn Teymiyye, Ebu’l-Abbâs Takiyyüddîn. Mukaddime fî uṣûli’t-tefsîr. Beyrut: Dâru Mektebeti’l-Hayât, 1490/1980.
• İbnü’l-Cevzî, Ebü’l-Ferec Cemâlüddîn ʿAbdurraḥmân b. ʿAlî b. Muḥammed el-Bağdâdî. Zâdu’l-Mesîr fî ʿİlmi’t-Tefsîr. thk. ʿAbdurrezzâḳ el-Mehdî. 4 Cilt. Beyrut: Dârü’l-Kitâbi’l-Arabî, 1422/2001.
• İbnü’l-Faradî, Ebû’l-Velîd ʿAbdullâh b. Muhammed el-Ezdî. Târîhu ʿulemâʾi’l-Endulus. 2 Cilt. Kahire: Mektebetu’l-Hâncî, 1408/1988.
• İsfahânî, Râgıb. el-Müfredât fî garîbi’l-Kurân. thk. Saffân Adnan ed-Dâvûdî. Beyrut: Dârü’l-Kalem, 1412.
• İsfahânî, Râgıb. Tefsîru’r-Râġib el-İṣfehânî. thk. Muḥammed ʿAbdul-ʿAzîz el-Besyûnî. y.y.: Kulliyatü’l-Ādab, Câmiatü Tanta, 1420.
• Kâfiyeci, Muhyiddîn Muhammed b. Süleyman. et-Teysîr fî kavâ’ıdi ’ilmi’t-tefsîr. thk. Mustafa Muhammed Hüseyin ez-Zehebî. Kahire: Mektebetü’l-Kudsî, 1419.
• Karagöz, Mustafa. “Tefsirde Rivayet-Dirayet Ayırımının Ortaya Çıkışı ve Mahiyeti”. Bilimname 5 (Şubat 2024), 45-60.
• Karaoğlan, Arslan. “Tefsirlerde Rivâyet ve Dirâyet Ayrımının Objektifliği Sorunsalı”. UMDE: Dini Tetkikler Dergisi 6/1 (2023), 1-30.
• Karataş, Ali. Tefsir Geleneğinde Rivayet. Ankara: Fecr Yayınları, 2021.
• Karataş, Ali. “Tefsir İlminde Rivayet Algısı”. Din Bilimleri Akademik Araştırma Dergisi XVIII/1 (2018), 21-57.
• Karataş, Ali - Dinç, Ömer. “Rivayet Tefsirinin Bir Yöntem Olup Olmadığı Meselesi Üzerine Bir Değerlendirme”. Tefsirde Rivayet Eksenli Okumaların Kritiği. ed. Abdurrahman Ensari vd. İslami İlimlerde Metodolojik Problemler Tefsir ve Kur’an İlimleri 1. Mardin: Mardin Artuklu Üniversitesi Yayınları, 2021.
• Karmış, Orhan. Tefsir İlminde Tevilin Yeri ve Önemi. Ankara: Ankara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 1975.
• Kılıç, Sadık. “Gecikmiş Bir Süreç: Tefsirden Te’vil Merhalesine Geçiş”. Tefsir Araştırmaları Dergisi I/2 (2017), 168-184.
• Kırca, Celal. “Mâturîdî’nin Tefsir, Te’vil Anlayışı ve Metodu”. Ebû Mansur Semerkandî Matüridî (862-944). ed. Ahmet Hulusi Köker. Kayseri: Erciyes Üniversitesi Matbaası, 1986.
• Kî’î, Muhammed Abdülmün’ım. el-Aslân fî ulûmi’l-Kur’ân. y.y.: y.y., 1417.
• Koç, Mehmet Akif - Pak, Zekeriya. “Erken Dönem Tefsir Faaliyetleri”. Kur’an İlimleri ve Tefsir Tarihi El Kitabı. 107-143. Ankara: Grafiker Yayınları, 2021.
• Koçyiğit, Hikmet. “Tefsirlerin Sınıflandırılması Meselesi”. Harran Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 19/31 (2014), 45-84.
• Matîrî, Abdullah b. Ali el-Meymûnî. et-Teysîr fî ’ilmi’t-tefsîr min evveli’l-kitâb ilâ nihâyeti sûreti’l-Bakara dirâseten ve tahkîkan. Ümmü’l-Kurâ Üniversitesi, Doktora Tezi, 1427.
• Mâtürîdî, Muhammed b. Muhammed Ebû Mansûr. Tefsîru’l-Mâtürîdî. thk. Mecdî Bâselûm. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-ʿİlmiyye, 2005.
• Mukâtil b. Süleyman, Ebü’l-Hasan. Tefsîru Mukâtil b. Süleymân. thk. Abdullah Mahmud Şehhâte. Beyrut: Dâru İhyâi’t-Türâs, 1423.
• Müslim, Ebü’l-Hasan İbnü’l-Haccâc. el-Câmi‘u’ṣ-ṣaḥîḥ. thk. M. Fuat Abdülbâkî. Beyrut: Dâru İhyâi’t-Türâsi’l-Arabî, ts.
• Neccâr, Cemal Mustafa Abdülhamid Abdülvehhâb. et-Tefsîr bi’l-me’sûr. Kahire: Matbaatü’l-Huseyn el-İslâmiyye, 1419.
• Nesâî, Ebû Abdurrahman Ahmed. es-Sünen (el-Müctebâ). thk. Abdülfettâh Ebû Gudde. Haleb: Mektebetü’l-Matbûati’l-İslâmiyye, 2. Basım, 1406/1986.
• Nesefî, Necmeddîn Ömer b. Muhammed. et-Teysîr fi’t-tefsîr. thk. Mahir Edib Habbuş. 15 Cilt. İstanbul: Dârü’l-Lübâb, 1440.
• Öztürk, Mustafa. “Tefsir Te’vîl Karşıtlığının Tarihsel ve Epistemolojik Kökeni”. İslâmî Araştırmalar Dergisi 14/1 (2001), 77-89.
• Râmehürmüzî, Ebû Muhammed Hasan b. Abdurrahmân. el-Muhaddisü’l-fâsıl beyne’r-râvî ve’l-vâî. thk. Muhammed Accâc Hatib. Beyrut: Dârü’l-fikr, 3. Baskı., 1404.
• Sâlih, Subhî. Mebâhis fî ulûmi’l-Kur’ân. y.y.: Dârul-İlm li’l-Melâyîn, 24. Baskı., 2000.
• Saʿlebî, Ebû İshâk Ahmed b. Muhammed. el-Keşf ve’l-beyân. thk. Ebû Muhammed b. Âşûr. 10 Cilt. Beyrut: Dâru İhyâi’t-Turâsi’l-ʿArabî, 1422/2002.
• Semerkandî, Ebû’l-Leys̱. Baḥru’l-ʿulûm. 3 Cilt. b.y.: y.y., ts.
• Sıcak, Ahmet Sait. Kur’an Tefsirinde Öznellik. İstanbul: Marmara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 2013.
• Süyûtî, Ebü’l-Fazl Celâlüddîn ʿAbdurrahmân b. Ebî Bekr b. Muhammed el-Hudayrî. el-İtkân fî ʿulûmi’l-Kur’ân. thk. Muhammed Ebû’l-Fadl İbrâhîm. 4 Cilt. b.y.: el-Heyʾetu’l-Mısriyyeti’l-ʿAmme li’l-Kuttâb, 1394/1974.
• Şâtıbî, İbrahim b. Musa b. Muhammed. el-Muvâfakât. thk. Ebû ʿUbeyde Meşhûr b. Hasen es-Selmân. 7 Cilt. b.y.: Dâru İbn ʿAffân, 1417/1997.
• Şehristânî, Ebu’l-Fetḥ Muḥammed b. Abdülkerîm. Mefâtîhu’l-esrâr ve mesâbîhu’l-ebrâr. thk. Muhammed Ali Âzerşeb. Tahran: Merkezü’l-Buhûs ve’d-Dirâsât li’t-Türâsi’l-Mahtût, 1386.
• Taberî, Ebû Caʿfer Muhammed b. Cerîr. Câmi’u’l-beyân an teʾvîli âyi’l-Kur’ân. thk. Abdullah b. Abdülmuhsin et-Türkî. 26 Cilt. Kahire: Hecr li-Tıbaati’n-Neşr, 2001.
• Tayyâr, Müsâid b Süleyman b Nâsır. “et-Tefsîr Bi’l-Me’sûr ve et-Tefsîr Bi’r-Re’y Kavramları Üzerine Uygulamalı Bir Yaklaşım”. çev. Ahmet Küçük. Marife: Bilimsel Birikim (Marife: Dini Araştırmalar Dergisi) 9/2 (2009), 227-240.
• Tehânevî, Muhammed b. Ali. Mevsû‘atü keşşâfi ıṣtılaḥâti’l-fünûni ve’l-‘ulûm. 2 Cilt. Beyrut: Mektebetü Lübnan, 1996.
• Tirmizî, Ebû Îsâ Muhammed b. Îsâ. es-Sünen. thk. Ahmed Muhammed Şâkir. Kahire: Matbaatü Mustafâ, 1375/1975.
• Tûfî, Necmeddîn Süleyman b. Abdülkavî. el-İksîr fî ’ilmi’t-tefsîr. thk. Abdülkâdir Hüseyin. Beyrut: Dârü’l-Evzâ’î, 1409.
• Türcan, Saliha. Rivayet Tefsiri Geleneğinin Dönüşümü. Ankara: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 2021.
• Türcan, Saliha. “Rivayet Tefsiri Geleneğinin Dönüşümünde İbn Kesîr’in Yeri”. Türk Akademik Araştırmalar Dergisi 4/3 (2019), 337-363.
• Zebîdî, Muḥammed b. Muḥammed b. ʿAbdurrezzâḳ. Tâcu’l-ʿArûs min Cevâhiri’l-Ḳâmûs. thk. Heyet. 40 Cilt. Kuveyt: Vizâratü’l-İrşâd ve’l-Enbâ’, 1385.
• Zehebî, Muhammed es-Seyyid Hüseyin. et-Tefsîr ve’l-müfessirûn. 3 Cilt. Kahire: Mektebetü Vehbe, ts.
• Zemahşerî, Ebû’l-Kâsım Mahmûd b. ʿAmr vd. el-Keşşâf me’a hâşiyeti’l-Cürcânî ve İbni’l-Münîr. y.y.: Dârü’l-Fikr, 1397.
• Zerkeşî, Ebû ʿAbdullâh Muhammed b. ʿAbdullâh b. Bahâdır eş-Şâfiʿî. el-Burhân fî ʿulûmi’l-Kur’ân. thk. Muhammed Ebu’l-Fadl İbrâhîm. 4 Cilt. b.y.: Dâru ʾİhyâʾi’l-Kutubi’l-ʿArabiyye, 1376/1957.