Hint Alt Kıtasında Reddiye Kültürü: Muhaddis ve Eğitimci Bennûrî’nin Mevdûdî Eleştirisi

Öz

Modern dönemde İslâmî akımlar arasında ortaya çıkan fikir ayrılıkları, zamanla ciddi tartışmalara yol açmıştır. Özellikle Hint alt kıtasında bu tartışmalar, reddiye geleneği içerisinde kendine özgü bir zemin bulmuş ve dikkat çekici eserlerin ortaya çıkmasına vesile olmuştur. Bu makalede, Diyobend Ekolü mensuplarından Muhammed Yûsuf el-Bennûrî’nin (ö. 1977), çağdaş düşünürlerden Mevdûdî’ye yönelttiği (ö. 1979) tenkitler incelenmektedir. Bennûrî’nin el-Üstâz el-Mevdûdî ve Şey’ün min Hayâtih ve Efkârih adlı eserine dayanan bu çalışma, söz konusu metinle sınırlandırılmıştır. Eleştiriler farklı başlıklar altında tasnif edilerek ele alınmış; kaynak olarak Bennûrî’nin doğrudan atıf yaptığı bölümler esas alınmıştır. Yer yer Mevdûdî’nin Türkçe çeviri eserlerine de atıf yapılmıştır. Bennûrî’nin, hem muhaddis hem de bir eğitimci kimliğine sahip oluşu, eleştirilerinin arka planında önemli bir etkiye sahiptir. İtikadda Ehl-i Sünnet, amelde Hanefî kabulü benimseyen Bennûrî, tenkitlerini de bu kabule uygun şekilde temellendirmektedir. Aynı şekilde, eğitimci yönünün bir sonucu olarak, Mevdûdî’nin klasik İslamî eğitimden geçmeden dinî meselelerde kalem oynatmasını birçok kez eleştirmiş; ehil olunmayan alanlarda fikir beyan etmenin sakıncalarına dikkat çekmiştir. Bu çalışma, Bennûrî’nin Mevdûdî’ye yönelik eleştirilerini ortaya koymanın yanı sıra, bir bakıma “reddiye cenneti” olarak anılmayı hak eden Hint alt kıtasında gelişen reddiye geleneğinin bir örneğini Türk okuyucusuna tanıtmayı amaçlamaktadır. Buna ilaveten, İslam dünyasında çokça tartışılan şahsiyetlerin mutlak teslimiyetle değil, ilmî bir dikkat ve sorgulayıcı bir bakışla ele alınması gerektiğini ortaya koymaktadır. Sonuç olarak, Bennûrî’nin eleştirilerini delillere dayandırmaya özen gösterdiği, zaman zaman sert bir üslup kullansa da insaf ve hidayet çağrısında bulunduğu görülmektedir. Eserde duygusal ve niyet okumaya dayalı ifadelere de rastlanmaktadır. Söz konusu eserin genel anlamda başarılı bir reddiye olduğu söylenebilir. Hint alt kıtasındaki fikrî tartışmaların mahiyetini, bu tartışmaların odak noktalarını ve bölge düşüncesinin söz konusu metinlere nasıl yansıdığını görmek açısından bu tür çalışmaların incelenmesi tavsiyeye şayandır.

Anahtar Kelimeler

• Hadis
• Hint Alt Kıtası
• Bennûrî
• Mevdûdî
• Reddiye

The Tradition of Refutation in the Indian Subcontinent: The Critique of Mawdūdī by Muhaddith and Educator Banūrī

Öz

In the modern era, intellectual disagreements among Islamic movements have led to significant debates, particularly in the Indian Subcontinent, where they took shape within the tradition of radd (refutation) and produced notable scholarly works. This article examines the criticisms of Muḥammad Yûsuf al-Banūrī (d. 1977), a scholar of the Deobandi tradition, directed at the contemporary thinker Mawdūdī (d. 1979). The study is based on Banūrī’s work al-Ustāḏ al-Mawdūdī wa Shayʾun min Hayātihi wa Afkārihi and is limited to the contents of that text. Banūrī’s criticisms are classified under various headings, with a focus on passages he directly references. Occasionally, references are also made to Turkish translations of Mawdūdī’s works. Banūrī’s identity as both muḥaddith and an educator significantly informs the background of his critiques. A committed adherent to the Ahl al-Sunna and the Hanafi school in practice, he grounds his criticisms in accordance with these principles. As a reflection of his pedagogical orientation, he frequently criticizes Mawdūdī for engaging in religious discourse without having undergone a traditional education, and he highlights the perils of expressing opinions in disciplines in which one lacks proper qualifications. The study aims to introduce the Turkish readership to an example of the refutational tradition that has flourished—so much so as to merit the appellation “a paradise of refutations”—in the subcontinent. It also highlights the need to examine influential Muslim thinkers not through blind allegiance, but through scholarly analysis and critical inquiry. While Banūrī occasionally adopts a sharp tone, he seeks to ground his arguments in evidence and calls for fairness and guidance. Emotional assumptions about intent are also present, yet the work as a whole stands as a noteworthy contribution to the literature of refutation. Such studies are valuable for grasping key themes and regional perspectives in intellectual debates of the Indian subcontinent.

Anahtar Kelimeler

• Hadith
• Indian Subcontinent
• Banūrī
• Mawdūdī
• Refutation

Kaynakça

1. Ahmad, Anis. “Mevdûdî”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 29/432-437. Ankara: TDV Yayınları, 2004.
2. Ahmad b. Hanbal, Abu Abd Allah Ahmad b. Muḥammad b. Hanbal al-Shaybānī al-Marwazî. al-Musnad. Critical ed. Shuayb al-Arnaud. Beirut: Muʼassasat al-Risālah, 1995.
3. Ahmad, Mukhtār al-Dīn. “Muḥammad Yûsuf al-Banūrī”. Majallat Majmaʻ al-Lughah al-ʻArabīyah bi Damascus 56/1 (January 1981), 180-186.
4. Algar, Hamid. “Benûrî”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 5/466-467. İstanbul: TDV Yayınları, 1992.
5. Ālūsī, Shihāb al-Dīn Abū al-Thanāʼ Maḥmūd ibn ʻAbd Allāh al-Baghdādī al-. Rūḥ al-maʻānī fī al-tafsīr al-Qurʼān wa-al-Sabʻ al-mathānī. Critical ed. Māhir Ḥabbūsh. Beirut: Resalah Publishers, 2010.
6. Bano, Masooda. The Rational Believer: Choices and Decisions in the Madrasas of Pakistan. Ithaca and London: Cornell University Press, 2012.
7. Banūrī, Muhammed Yûsuf al-. Bughyat al-arīb fī masāʼil al-qiblah wa al-maḥārīb. Karachi: Majlis al-Daʻwah wa al-Taḥqīq al-Islāmī, 2016.
8. Banūrī, Muhammed Yûsuf al-. al-Qaṣāʼid al-Banurīyah. ed. Muḥammad Habîb Allah Mukhtâr. Karachi: Majlis al-Daʻwah wa al-Taḥqīq al-Islāmī, n.d.

9. Banūrī, Muhammed Yûsuf el-. al-Muqaddimāt al-Banurīyah ʻalá al-muʼallafāt al-ʻArabīyah wa al-Fārisīyah wa al-Urdiyah. ed. Muḥammad Habîb Allah Mukhtâr. Karachi: al-Maqtaba al-Banuriyah, 1980.
10. Banūrī, Muḥammad Yûsuf al-. al-Ustāḏ al-Mawdūdī wa shayʾun min hayātihi wa afkārihi. İstanbul: Maktaba al-Haqîqa, 2011.
11. Banūrī, Muḥammad Yûsuf al-. al-Ustāḏ al-Mawdūdī wa shayʾun min hayātihi wa afkārihi (1). Karachi: Majlis al-Daʻwah wa al-Taḥqīq al-Islāmī, n.d.
12. Banūrī, Muḥammad Yûsuf al-. al-Ustāḏ al-Mawdūdī wa shayʾun min hayātihi wa afkārihi (2). Karachi: Majlis al-Daʻwah wa al-Taḥqīq al-Islāmī, n.d.
13. Banūrī, Muḥammad Yûsuf al-. Maʻārif al-sunan sharḥ Jāmiʻ al-Tirmidhī. Karachi: H. M. Saeed Company, 1413.
14. Banūrī, Muḥammad Yûsuf al-. Maʻārif al-sunan sharḥ Sunan al-Tirmidhī. Karachi: Majlis al-Daʻwah wa al-Taḥqīq al-Islāmī, n.d.
15. Banūrī, Muḥammad Yûsuf al-. Nafḥat al-ʻanbar fī ḥayāt imām al-ʻaṣr al-shaykh Anwar. Karachi: al-Majlis al-Ilmi, 2nd Edition, 1969.
16. Banūrī, Muḥammad Yûsuf al-. Yatīmat al-bayān fī shayʼin min ʻulūm al-Qurʼān. Karachi: Majlis al-Daʻwah wa al-Taḥqīq al-Islāmī, 2016.
17. Barnî, Abd al-Rahman al-. ʻUlamā-i Deoband wa khidamātuhum fī ʻilm al-ḥadīth. India: Shaykh al-Hind Academy, 2nd Edition, 2011.
18. Bazzār, Abū Bakr Aḥmad ibn Amr al-. al-Bahr al-zahhâr. Critical ed. Mahfouz al-Rahmân Zayn Allâh et al. 18 Volumes. Madīna: Maqtaba al-ʻUloom wa al-Hikam, 1988/2009.
19. Bukhari, Abu Abd Allah Muḥammad b. Ismaeel al-. al-Jāmiʻ al-ṣaḥīḥ. Damascus: Muʼassasat al-Risālah Nāshirūn, 3rd Edition, 2015.
20. Bulgur, Durmuş. “Pakistan’da Mevdûdî Eleştirisi”. Mevdûdî: Hayatı, Görüşleri ve Eserleri. ed. Abdulhamit Birışık. İstanbul: İnsan Yayınları, 2007.
21. Büyükkara, Mehmet Ali. Çağdaş İslâmî Akımlar. İstanbul: Klasik Yayınları, 4th Edition, 2016.
22. Demirci, Selim. Sömürge Döneminde Hadis ve Yorum İngiliz İdaresi Gölgesinde Hint Alt Kıtası Hadis Âlimleri ve Şerhleri. İstanbul: Ketebe Yayınları, 2024.
23. Haridwar. “History”. Access 23 July 2025. https://haridwar.nic.in/history/
24. Ibn Balbân, al-Amīr ʻAlāʼ al-Dīn ʻAlī al-Fārisī. al-Iḥsān fī taqrībi Ṣaḥīḥ ibn Ḥibbān. Critical ed. Shuayb al-Arnaud. Beirut: Resalah Publishers, 1988.
25. Jāmiʿat al-ʿUlūm al-Islāmiyya. “Branches of Jamiah”. Access 19 July 2025. https://www.banuri.edu.pk/en/page/branches-of-the-jamiah
26. Khan, Irfan Moeen. The Construction of Deobandi Ulama’s Religious Authority in Pakistan: A Study of Their Journal, Bayyinât, 1962-1977. Montreal: McGill University, Master's Thesis, 2004.
27. Köktaş, Yavuz. Hadis ve Yorum. İstanbul: İnsan Yayınları, 2011.
28. Manyār, Muḥammad Yaḥyá Bilāl. Dirāsah Ḥadīthīyah fiqhīyah ʻan Maʻārif al-sunan sharḥ Sunan al-Tirmidhī lil-muḥaddith al-adīb al-Sayyid Muḥammad Yūsuf al-Bannūrī al-Ḥusaynī maʻa muqāranah bi-Tuḥfat al-Aḥwadhī lil-muḥaddith al-Shaykh Muḥammad ʻAbd al-Raḥman al-Mubārakfūrī. Egypt: al-Jāmiʻah al-Azhar, PhD Dissertation, 2006.
29. Mevdûdi, Ebu’l A’lâ. Sünnetin Anayasal Niteliği. trans. N. Ahmet Asrar. İstanbul: Çıra Yayınları, 2011.
30. Mevdudî, Ebu’l A’lâ el-. Fetvalar. trans. Mahmud Osmanoğlu - A. Hamdi Chohan. 2 Volumes. İstanbul: Düşün Yayıncılık, 2015.
31. Mevdûdî, Ebu’l-Aʻlâ. Tefhîmu’l-Kur’an Kur’an’ın Anlamı ve Tefsiri. trans. Muhammed Han Kayanî et al. İstanbul: İnsan Yayınları, n.d.
32. Mevdudi, Humeyra. Babam Mevdudi Meyvesi Bol Gölgesi Geniş Ağaç. İstanbul: Mana Yayınları, 12th Edition, 2021.
33. Moosa, Ebrahim. Medrese Nedir? trans. Harun Tuncer. İstanbul: İstanbul Sabahattin Zaim Üniversitesi, 2023.
34. Muslim, Abu al-Husayn Muslim b. al-Ḥajjāj Muslim ibn al-Ḥajjāj al-Qushayrī al-Nīsābūrī. al-Musnad al-Sahih. Damascus: Muʼassasat al-Risālah Nāshirūn, 2nd Edition, 2015.
35. Nedvî, Ebu’l-Hasan en-. İslâm’ın Siyasî Yorumu. trans. Hakan Özkan. İstanbul: Bedir Yayınevi, 2007.
36. Nadwi, Walī al-Dīn Taqī al-Dīn al-. “al-Muḥaddith Muḥammad Yûsuf al-Banuri wa Kitâbuhû Maʻārif al-sunan sharḥ Sunan al-Tirmidhī (1)”. al-Ba‘s al-Islami 51/5 (February 2006), 51-59.
37. Nīsābūrī, Abu Abd Allah Muḥammad b. Abd Allah b. Muḥammad al-Hakim al-. al-Mustadrak ʻalá al-ṣaḥīḥayn. Critical ed. Muṣṭafá ʻAbd al-Qādir ʻAṭāʼ. Beirut: Dar al-Kutub al-Islamiyah, 1990.
38. Nuʻmānī, Muḥammad ʻAbd al-Shahīd al-. “Ṣilat al-imām al-Kawtharī bi-ʻulamāʼ-i shibh al-qārrah al-Hindīyah al-Bākistāniyah”. Uluslararası Düzceli M. Zâhid Kevserî Sempozyumu. 175-198. Düzce, 2007.
39. Sarḥān, Suʻūd ibn Ṣāliḥ al-. Muqaddimah Rasāʼil al-imām Muḥammad Zāhid al-Kawtharī ilá al-ʻallāmah Muḥammad Yūsuf al-Banūrī. ʿAmmān: Dar al-Fath, 2013.
40. Sinanoğlu, Mustafa. “Reddiye”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 34/516-521. İstanbul: TDV Yayınları, 2007.
41. Salīm Shāh, Muḥammad. al-Dirāsah al-muqāranah bayna Tuḥfat al-Aḥwadhī wa-maʻārif al-sunan sharḥay Jāmiʻ al-Tirmidhī. Islamabad: Jāmiʻat al-ʻAllāmah al-Iqbāl Maftūḥah, PhD Dissertation, 2005.
42. Şahyar, Ayşe Esra. “Tirmizî’nin el-Câmiʻi Üzerine Yazılmış Şerhler”. Hadis Şerh Literatürü II. ed. Mustafa Macit Karagözoğlu. 109-201. İstanbul: M.Ü. İlâhiyat Fakültesi Vakfı Yayınları, 2022.
43. Tosun, Necdet. İmâm-ı Rabbânî Ahmed Sirhindî Hayatı, Eserleri, Tasavvufî Görüşleri. İstanbul: İnsan Yayınları, 2nd Edition, 2009.
44. Yüksel, Fatih Muhammet. Muhammed Yûsuf el-Bennûrî’nin Hadisçiliği ve Şerh Yöntemi (Meârifü’s-Sünen Özelinde). Ankara: Sonçağ Akademi, 2024.
45. Zahid, Muḥammad. Takmilat Maʻārif al-sunan sharḥ Sunan al-imam al-Tirmidhī 1. Fayṣalābād: Dar al-Sunnah, 2008.
46. Zahid, Muḥammad. Takmilat Maʻārif al-sunan sharḥ Sunan al-imam al-Tirmidhī 2. Fayṣalābād: Dar al-Sunnah, 2020.
47. Zaidi, S. Akbar. Making a Muslim: Reading Publics and Contesting Identities in Nineteenth-Century North India. Cambridge: Cambridge University Press, 2021.
48. Zaman, Muhammed Kasım. Çağdaş Dünyada Ulema Değişimin Muhafızları. trans. Muhammed Habib Saçmalı. İstanbul: Klasik Yayınları, 2018.